Ancak pekiลtirme ya da takviye dozu olarak tanฤฑmlanan ek dozlarฤฑn gerekliliฤi ve etkinliฤi konusunda kฤฑsฤฑtlฤฑ bilimsel kanฤฑt var.
BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre dรผnyanฤฑn bรผyรผk kฤฑsmฤฑ aลฤฑya eriลimde gรผรงlรผk yaลarken, ek doz aลฤฑ, kamuoyunda tartฤฑลma yaratan bir konu.
Dรผnya Saฤlฤฑk รrgรผtรผ’den (WHO) Salgฤฑn Epidemiyoloji Uzmanฤฑ Mike Ryan, Covid-19 hastalฤฑฤฤฑnฤฑ batan bir gemiye benzettiฤi konuลmasฤฑnda, “Diฤer insanlarฤฑ boฤulmaya terk ederken, zaten can simidi olanlara ek can simitleri vermeyi planlฤฑyoruz” dedi.
WHO, konuya ahlaki aรงฤฑdan yaklaลฤฑyor ve dรผnya nรผfusunun daha fazlasฤฑ aลฤฑlarla korunmadan รถnce, hรผkรผmetlere pekiลtirme dozlarฤฑnฤฑ durdurmasฤฑ รงaฤrฤฑsฤฑnda bulunuyor.
Peki bilimsel kanฤฑtlar ne diyor? Pekiลtirme dozuna karลฤฑ รงฤฑkanlarฤฑn ve destekleyenlerin argรผmanlarฤฑ ne? Ek dozlarฤฑ yapmanฤฑn zamanฤฑ geldi mi, yoksa beklemeli miyiz?
WHO’nun รงaฤrฤฑlarฤฑna karลฤฑn, bazฤฑ รผlkeler bazฤฑ gruplara pekiลtirme dozu รถnermeye baลladฤฑ.
ABD, yaลa ya da saฤlฤฑk durumuna bakฤฑlmaksฤฑzฤฑn, 2. doz Pfizer ya da Moderna aลฤฑsฤฑndan 8 ay sonrasฤฑnda ek doz aลฤฑyฤฑ รถneriyor.
Birleลik Arap Emirlikleri’nin Dubai kentinde 2. dozlarฤฑn 6 ay sonrasฤฑnda 3. doz aลฤฑ yapฤฑlabiliyor, yรผksek risk gruplarฤฑndakilerde ise 2. dozun 3 ay sonrasฤฑnda รถneriliyor.
ฤฐsrail’de 2. dozlarฤฑnฤฑ en az 5 ay รถnce olmuล 40 yaลฤฑn รผzerindeki herkese รผรงรผncรผ dozlar veriliyor.
ลili, Uruguay ve Kamboรงya’da; รin’de รผretilen Sinovac ya da Sinopharm aลฤฑlarฤฑ olanlara, yaลlฤฑlar ve risk altฤฑndaki gruplar รถncelikli olmak รผzere ek dozlar veriliyor.
Benzer ลekilde, Tayland ve Endonezya’da iki doz aลฤฑ olanlarฤฑn oranฤฑnฤฑn yรผzde 8 ve yรผzde 12 olmasฤฑna karลฤฑn, Sinovac aลฤฑsฤฑ olan saฤlฤฑk รงalฤฑลanlarฤฑna 3. doz baลka bir aลฤฑ รถneriliyor.
Tรผrkiye’de Haziran sonunda baลladฤฑ
Fransa ve Almanya, Eylรผl ayฤฑnda 3. dozlarฤฑ รถnermeye baลlayacak. ฤฐngiltere ise henรผz kesin bir karar almadฤฑ.
Tรผrkiye’de de 14 Ocak’ta baลlayan yaygฤฑn aลฤฑlamada Haziran sonunda 3. doz aลฤฑlamaya baลlandฤฑ.ฤฐki doz Sinovac aลฤฑsฤฑ vurulmuล kiลilere pekiลtirme dozu olarak ifade edilen 3. doz aลฤฑlar da tanฤฑmlandฤฑ. 3. dozda ise kiลiler Sinovac ya da BioNTech aลฤฑsฤฑ olabildi.
Geรงtiฤimiz gรผnlerde de Tรผrkiye’de yabancฤฑ รผlkelere seyahat edeceklere yรถnelik 4. doz aลฤฑ uygulamasฤฑna da baลlandฤฑ.
Pekiลtirme dozunu deฤerlendiren รผlkeler arasฤฑnda, Brezilya, Gรผney Kore ve Hindistan da var ancak henรผz herhangi bir duyuru yapฤฑlmadฤฑ.
Bu programlarฤฑn arkasฤฑnda ABD Hastalฤฑk Kontrol ve รnleme Merkezi’ne (CDC) gรถre daha รถnceki varyantlara gรถre iki kat daha bulaลฤฑcฤฑ gรถrรผlen Delta varyantฤฑ korkusu var.
CDC tavsiyesinde, “Delta varyantฤฑyla enfekte olmuล kiลiler, bunlara iki doz aลฤฑ olanlar da dahil, hastalฤฑฤฤฑ diฤerlerine bulaลtฤฑrabilirler” deniyor.
Ancak aลฤฑlฤฑ kiลilerin, virรผsรผ daha kฤฑsa sรผre bulaลtฤฑrdฤฑฤฤฑ vurgulanฤฑyor. ABD Baลkanฤฑ Joe Biden bu nedenle halka aลฤฑ olma รงaฤrฤฑsฤฑ yaptฤฑ ve “bizi yeni varyantlara karลฤฑ korumanฤฑn en iyi yolu” dedi.
Ancak, University College London (UCL) Eczacฤฑlฤฑk Fakรผltesi’nden Oksana Pyzik, pekiลtirme dozlarฤฑnฤฑ bu kadar erken devreye almanฤฑn “bilimsel temeli olmadฤฑฤฤฑnฤฑ” sรถyledi.
Pyzik BBC’ye yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, “Pekiลtirme dozlarฤฑ Delta’ya karลฤฑ verilen bir aลฤฑrฤฑ tepki ve ‘ne olur ne olmaz’ politikasฤฑ” dedi.
Pyzik ayrฤฑca, pekiลtirici dozun gerekliliฤi ve hatta etkinliฤini destekleyecek bir kanฤฑt olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti ve “ลu anda baฤฤฑลฤฑklฤฑฤฤฑn azaldฤฑฤฤฑna dair รงok az veri var. Ancak bu erken aลamadaki veriler orta ลiddetteki enfeksiyonlara karลฤฑ korumada bir azalmaya iลaret ediyor, aฤฤฑr hastalฤฑฤa karลฤฑ deฤil” diye konuลtu.
Azalan koruma
ฤฐngiltere’deki koronavirรผs aลฤฑlarฤฑnฤฑn etkinliklerini รถlรงen uzmanlar, iki doz Pfizer ve AstraZeneca aลฤฑlarฤฑnฤฑn saฤladฤฑฤฤฑ korumanฤฑn, 6 ay iรงinde azalmaya baลladฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyledi.
Ancak uzmanlar, aลฤฑlarฤฑn hala Delta varyantฤฑ da dahil virรผse karลฤฑ yรผksek dรผzeyde koruma saฤlamaya devam ettiฤini vurguladฤฑ.
Zoe Covid ลirketinin รงalฤฑลmasฤฑna gรถre iki doz Pfizer aลฤฑsฤฑnฤฑn etkinliฤi birinci aydaki yรผzde 88’ken, 5-6 ayda yรผzde 74’e dรผลรผyor.
AstraZeneca aลฤฑsฤฑnda ise bu oran yรผzde 77’den yรผzde 66’ya gerilyor.
ฤฐngiltere’de hรผkรผmete aลฤฑlar konusunda tavsiyelerde bulunan Bilim Kurulu’ndan Profesรถr Adam Finn, koruma oranฤฑnฤฑn azalmasฤฑnฤฑn beklenen bi,r geliลme olduฤun sรถyledi.
Finn, “Aลฤฑlar hala insanlarฤฑn รงoฤunda yรผksek dรผzeyde koruma saฤlฤฑyor. รzellikle Delta varyantฤฑna karลฤฑ… Bu nedenle hala mรผmkรผn olduฤunca fazla kiลiyi aลฤฑlamalฤฑyฤฑz” dedi.
Ahlaki ikilem
ฤฐsrail’deki bir รงalฤฑลmada, 3. doz Pfizer aลฤฑsฤฑnฤฑn 60 yaลฤฑn รผzerindekilerin bulaลฤฑ ve hastalฤฑฤฤฑ aฤฤฑr geรงirmeye karลฤฑ korumasฤฑnฤฑ รถnemli oranda artฤฑrdฤฑฤฤฑ saptandฤฑ.
Pfizer ve Moderna’nฤฑn yaptฤฑฤฤฑ รงalฤฑลmalarda da aynฤฑ sonuรง alฤฑndฤฑ.
Ancak Dr. Pyzik bir grupta korumayฤฑ artฤฑrฤฑp, diฤerinde aลฤฑlamayฤฑ geciktirmenin akฤฑllฤฑca bir strateji olmadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
รรผnkรผ, Delta gibi endiลe yaratan varyantlar, aลฤฑlamanฤฑn yaygฤฑn olmadฤฑฤฤฑ ve toplumsal bulaลฤฑnฤฑn yรผksek olduฤu yerlerden รงฤฑkabiliyor.
Dr. Pyzik, “Dรผnyayฤฑ aลฤฑlamayฤฑ ne kadar รงok geciktirirsek, daha gรผรงlรผ ve aลฤฑlara karลฤฑ direnรงli varyantlarฤฑn รงฤฑkmasฤฑ olasฤฑlฤฑฤฤฑ artฤฑyor” ifadelerini kullandฤฑ.
Pyzik ayrฤฑca tรผm yรผksek gelirli รผlkelerin 50 yaลฤฑn รผzerindeki nรผfuslarฤฑnฤฑ aลฤฑlamaya karar vermesi halinde bunun iรงin ek bir milyar doz aลฤฑ gerekeceฤini de ekledi.
Bu arada, Burundi ve Eritre’de aลฤฑlama hiรง baลlamadฤฑ. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yetiลkinlerin yรผzde 0,01’i iki doz aลฤฑ oldu. Tanzanya’da bu oran yรผzde 0,37, Nijerya’da ise 0,69.
Mฤฑsฤฑr ve Vietnam’da yรผzde 2 dolayฤฑnda. Afrika genelindeki aลฤฑlama oranฤฑ yetiลkinlerde hala yรผzde 2,5’un altฤฑnda.
Dr. Pyzik “Aลฤฑ ve varyantlar arasฤฑndaki savaลta, pekiลtirme dozlarฤฑ kฤฑsa, orta ve uzun vadede virรผsten yana oluyor” dedi.
Katmanlฤฑ koruma
Delta’nฤฑn bulaลma ve aลฤฑlฤฑ kiลiler tarafฤฑndan da bulaลtฤฑrฤฑlmasฤฑna iliลkin son veriler, kitlesel aลฤฑlamanฤฑn virรผsรผ kontrol etmeye yeterli olmayabileceฤini gรถsteriyor.
Uzmanlar, Delta’yla mรผcadelede sadece aลฤฑlara gรผvenmek yerine, virรผse karลฤฑ bir koruma katmanฤฑ daha saฤlayan koruyucu รถnlemleri almaya devam etmemiz gerektiฤini vurguluyor.
Covid konusunda baฤฤฑmsฤฑz tavsiye veren uzmanlar heyetinden modelleme uzmanฤฑ Christina Pagel de “Bence kapalฤฑ kamusal alanlarda herkes maske takmalฤฑ, bunlar รถncelikle sizi deฤil diฤerlerini korumak iรงin. Aลฤฑlฤฑ kiลilere koruma รถnlemlerinden รถzel muafiyetler verilmemeli. รรผnkรผ diฤer insanlara Delta bulaลtฤฑrabildiklerine yรถnelik kanฤฑtlar giderek artฤฑyor” dedi.
Dr. Pyzik de “Pekiลtirici dozlara en nihayetinde gerek duyulabilir. Ancak ลu andaki veriler beni, dรผลรผk gelirli รผlkelere gidebilecek aลฤฑ tedarikinin yolunu deฤiลtirmeye ikna etmiyor” diyor ve ekliyor:
“Dรผnyanฤฑn รงok bรผyรผk kesiminde ilk dozlara gerรงek ve acil bir ihtiyaรง var. Yalnฤฑz hareket ederek, pandemiden รงฤฑkฤฑลฤฑn en pahalฤฑ ve en yavaล yolunu seรงiyoruz.”
