ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn kapatฤฑlmasฤฑ-รถzelleลtirilmesi ile yeniden gรผndeme gelen niลasta bazlฤฑ ลeker (NBล) ile ilgili รถnemli bir aรงฤฑklama da Saฤlฤฑk Bakanlฤฑฤฤฑ Bilim Kurulu’ndan geldi
Saฤlฤฑk Bakanlฤฑฤฤฑ Bilim Kurulu, niลasta bazlฤฑ ลekerin (NBล) sฤฑnฤฑrlandฤฑrฤฑlmasฤฑ ve halen yรผzde 10 olan kotasฤฑnฤฑn artฤฑrฤฑlmamasฤฑ gerektiฤi tavsiyesinde bulundu.
Bakanlฤฑฤฤฑn internet sitesinde yer alan aรงฤฑklamada, ‘Niลasta Bazlฤฑ ลekerlerin Saฤlฤฑฤa Etkileri’ baลlฤฑฤฤฑ ile Bilim Kurulunun รถnerileri yer aldฤฑ.
Aรงฤฑklamada ลรถyle denildi:
“Sofra ลekeri veya รงay ลekeri olarak bilinen sakkaroz (sukroz) %50 glikoz ve %50 fruktozdan oluลmaktadฤฑr.
Dรผnyada yiyecek ve iรงeceklerde sakkaroz (sรผkroz) yani sofra ลekerinden sonra ikinci bรผyรผk kullanฤฑm payฤฑna sahip tatlandฤฑrฤฑcฤฑ tรผrรผ ise Niลasta Bazlฤฑ ลekerlerdir (NBล). Yรผksek Fruktozlu Mฤฑsฤฑr ลurubu olarak da bilinen NBล, en รงok ve ucuz olarak mฤฑsฤฑrdan, ayrฤฑca patates, buฤday, kasava (tapioka) gibi bitkilerden elde edilir. NBลโin iรงeriฤinde deฤiลen oranlarda fruktoz ve glukoz bulunmaktadฤฑr (%58 glikoz-%42 fruktoz veya%45 glikoz-%55 fruktoz,). Sakkaroz yani sofra ลekerindeki glukoz ve frรผktoz molekรผler dรผzeyde baฤlฤฑ iken, NBล’de yer alan fruktoz ve glukoz sฤฑvฤฑ formda serbest yรผzer haldedir.
Son zamanlarda artan obezite ve kronik hastalฤฑklarฤฑn nedenlerini araลtฤฑran bilimsel รงalฤฑลmalarda ลeker metabolizmasฤฑ รถzellikle de sofra ลekeri ve NBลโin yapฤฑsฤฑnda bulunan frรผktoz metabolizmasฤฑ รผzerinde yoฤunlaลtฤฑฤฤฑ gรถzlemlenmektedir.
Metabolizmada glikoz uyarฤฑsฤฑ ile salgฤฑlanan insรผlin tokluk hormonu olan leptini uyarฤฑr ve aรงlฤฑk hormonu grelini ise baskฤฑlar. Bunun sonucunda tokluk merkezi uyarฤฑlarak yeme davranฤฑลฤฑ sonlanฤฑr. Fruktoz ise insรผlini รงok az uyarmamaktadฤฑr. Bu durumun fazla ลeker tรผketimine, insรผlin salgฤฑlanamamasฤฑ, tokluk hissi geliลmemesi ve yeme davranฤฑลฤฑ devam ettiฤi iรงin obeziteyi tetiklediฤi ileri sรผrรผlmektedir.
Fruktozun karaciฤer iรงindeki metabolizmasฤฑ da glukozdan farklฤฑdฤฑr. Fruktozun yฤฑkฤฑmฤฑ glikozdan daha hฤฑzlฤฑdฤฑr ve hฤฑzla yaฤ asitlerine dรถnรผลmektedir. Bu durumun KC yaฤlanmasฤฑ, fibrosis ve siroz geliลebildiฤi yรถnรผnde รงalฤฑลmalar bulunmaktadฤฑr.
Fruktoz glikoza gรถre daha tatlฤฑdฤฑr ve beyinde iลtah artฤฑrฤฑcฤฑ hedonik yolaklarฤฑ uyaran etkisi olduฤu yรถnรผnde de รงalฤฑลmalar bulunmaktadฤฑr. Fruktozlu รผrรผnlerin tรผketimi รถzellikle bebeklik ve รงocukluk yaลlarฤฑnda damak tadฤฑnฤฑn ลekerli รผrรผnler doฤrultusunda geliลmesini kolaylaลtฤฑrmaktadฤฑr.
Fruktozun barsak florasฤฑ ve mikrobiyatasฤฑ deฤiลikliฤine neden olduฤu yรถnรผnde de รงalฤฑลmalar bulunmaktadฤฑr. Fruktoz, glikozdan farklฤฑ olarak kanda รผrik asit artฤฑลฤฑna da neden olmakta, gut hastalฤฑฤฤฑnฤฑ tetikleyebilmekte ya da var olanlarฤฑ ลiddetlendirmektedir.
ลekerli(sakkaroz ve NBล) besinlerin aลฤฑrฤฑ tรผketilmesi sonucunda (yรผksekfrรผktoz iรงeren -%55 ve รผzeri-mฤฑsฤฑr ลuruplarฤฑ daha tatlฤฑ olduklarฤฑ iรงin daha fazla tรผketilebilmektedir) gereฤinden รงok yeme davranฤฑลฤฑ, insรผlin direnci geliลmesi ve obezite, diyabet, kalp damar hastalฤฑklarฤฑ ve eลlik eden hastalฤฑklara yol aรงtฤฑฤฤฑ yรถnรผnde รงalฤฑลmalar bulunmaktadฤฑr.
Sakkaroz ve NBล iรงeren besinlerin fazla tรผketimi metabolik hastalฤฑklarฤฑn yanฤฑ sฤฑra obezite ile iliลkili รงeลitli kanser tรผrlerinin (kolon kanseri, pankreas, karaciฤer ve meme kanseri gibi) geliลimine de zemin hazฤฑrlamaktadฤฑr.
Avrupa Gฤฑda Gรผvenliฤi Otoritesi (EFSA), yรผksek ลeker alฤฑmฤฑnฤฑn ve yรผksek ลeker iรงeren gฤฑdalarฤฑ kullanฤฑmฤฑnฤฑn vรผcut aฤฤฑrlฤฑฤฤฑnฤฑn artฤฑลฤฑna etki edebileceฤini vurgulamฤฑลtฤฑr.
Avrupa Birliฤi tarafฤฑndan saฤlฤฑklฤฑ beslenmenin teลvik edilmesi ve รถzellikle endรผstrinin ลeker azaltma yolunda reformรผlasyon yapmasฤฑ รถnerilmektedir.
Obezite ve iliลkili hastalฤฑklar tรผm รผlkelerde olduฤu gibi รผlkemiz iรงin de giderek artan bir problemdir. รlkemizde 15 yaล รผzeri yetiลkinlerde obezite sฤฑklฤฑฤฤฑ %32, fazla kilolu birey sฤฑklฤฑฤฤฑ %34.8 ve diyabet prevalansฤฑ %12.1 (STEPS 2017, รถn sonuรงlar) bulunmuลtur. รocukluk รงaฤฤฑnda obezite oranฤฑ 7-8 yaล grubunda %9.9, fazla kilolu รงocuk oranฤฑ aynฤฑ yaล grubunda %14.6 iken, ortaokul รงocuklarฤฑnda obezite sฤฑklฤฑฤฤฑ %12.4โe ve fazla kilolu รงocuk sฤฑklฤฑฤฤฑ %21โe
yรผkselmektedir.
โTรผrkiye Beslenme Rehberiโnde ve DSร ile diฤer uluslararasฤฑ รถnerilerde tรผm serbest ลekerlerden alฤฑnan enerjinin, gรผnlรผk enerji (kalori) miktarฤฑnฤฑn % 10’unu geรงmemesi ve bazฤฑ รผlkelerde ise daha da azaltฤฑlmasฤฑ รถnerilmektedir.
Yapฤฑlan deฤerlendirmeler ฤฑลฤฑฤฤฑnda Bilim Kurulu tarafฤฑndan geliลtirilen aลaฤฤฑdaki รถneriler kamuoyu dikkatine sunmaktadฤฑr:
Her tรผrlรผ ลeker tรผketiminin azaltฤฑlmasฤฑ iรงin gerekli tรผm tedbirlerin alฤฑnmasฤฑ sรผbvansiyonlarฤฑn gรถzden geรงirilmesi,
vergilendirme, bilgilendirme ve farkฤฑndalฤฑk giriลimleri vb.)
Halen %10 olan NBล kotasฤฑnฤฑn (รผretiminin) artฤฑrฤฑlmamasฤฑ ve gฤฑdalarda kullanฤฑmฤฑnฤฑn sฤฑnฤฑrlandฤฑrฤฑlarak sฤฑkฤฑ denetiminin saฤlanmasฤฑ,
Yiyecek ve iรงecek etiketleri รผzerindeki ลeker iรงeriฤinin, elde ediliล kaynaฤฤฑ ve frรผktoz oranฤฑ belirtilmek suretiyle Tรผrk Gฤฑda Kodeksi ลeker tebliฤine uygun ลekilde โลekerโ, โglikoz ลurubuโ, โyรผksek frรผktozmฤฑsฤฑr ลurubuโ, โinvert ลekerโ vb ลeklinde aรงฤฑk olarak yazฤฑlmasฤฑnฤฑn saฤlanmasฤฑ,
Saฤlฤฑklฤฑ beslenmenin teลvik edilmesi รงalฤฑลmalarฤฑ kapsamฤฑnda endรผstri tarafฤฑndan reformรผlasyon yapฤฑlarak, yรผksek fruktozlu mฤฑsฤฑr ลurubu kullanฤฑm miktarฤฑnฤฑn asgari dรผzeye indirilmesine destek olunmasฤฑ,
Toplumumuzda ลeker tรผketiminin azaltฤฑlmasฤฑ iรงin tรผketicinin bilgilendirilmesi, tรผm topluma bebeklik ve รงocukluk รงaฤฤฑndan itibaren saฤlฤฑklฤฑ beslenme kรผltรผrรผnรผn tesis edilmesi konusunda dengeli beslenme politikalarฤฑn geliลtirilmesi,
Saฤlฤฑk Bakanlฤฑฤฤฑโnฤฑn koordinatรถrlรผฤรผnde ilgili tรผm sektรถrlerle ve kamu kuruluลlarฤฑyla iลbirliฤinin saฤlanmasฤฑ gerekmektedir.”
