BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre Ulusal Ateลleme Tesisi (NIF), hidrojen yakฤฑnฤฑtฤฑnฤฑ ฤฑsฤฑtฤฑp, sฤฑkฤฑลtฤฑrarak fรผzyon baลlatmak iรงin gรผรงlรผ bir lazer kullanฤฑyor.
Yapฤฑlan bir deney, fรผzyon tarafฤฑndan salฤฑnan enerjinin, lazerin ilettiฤinden daha fazla olduฤu “ateลleme” amacฤฑna ulaลmanฤฑn รงok yakฤฑn olduฤunu gรถsteriyor.
Gรผneลe gรผcรผnรผ veren sรผreรง olan fรผzyondan enerji elde etmek, sฤฑnฤฑrsฤฑz, temiz bir enerji kaynaฤฤฑ saฤlayabilir.
Sรผreรง atalet hapsi fรผzyonu olarak biliniyor. Deneyde, NIF’te dรผnyanฤฑn en bรผyรผฤรผ olan 192 adet lazer ฤฑลฤฑnฤฑ, karabiber tohumu bรผyรผklรผฤรผndeki kapsรผllere yรถnlendiriliyor. Kapsรผllerin iรงinde de, hidrojenin farklฤฑ formlarฤฑ olan dรถteryum ve trityum bulunuyor.
Lazerler, bu yakฤฑtฤฑ kurลunun 100 katฤฑ yoฤunluฤunda sฤฑkฤฑลtฤฑrฤฑyor ve sฤฑcaklฤฑฤฤฑnฤฑ gรผneลin merkezinden daha bรผyรผk bir sฤฑcaklฤฑk olan 100 milyon dereceye รงฤฑkartฤฑyor. Bu koลullar da termonรผklear fรผzyonun baลlamasฤฑna yardฤฑmcฤฑ oluyor.
8 Aฤustos’ta yapฤฑlan deneyde, 1,35 megajul (MJ) enerji elde edildi. Bu, yakฤฑt kapsรผlรผne yรถneltilen enerjinin yรผzde 70’i.
Ateลlemeye ulaลฤฑlmasฤฑ, lazerin kullandฤฑฤฤฑ 1,9 MJ enerjiden daha bรผyรผk enerji elde etmek anlamฤฑna geliyor.
NIF’in bulunduฤu Lawrence Livermore Ulusal Laboratuarฤฑ’ndan Debbi Callahan, “Bu fรผzyon iรงin bรผyรผk bir ilerleme” dedi.
Kaydedilen ilerleme, NIF’in ilkahar aylarฤฑnda yaptฤฑฤฤฑ deneydekinin 8, 2018’de yapฤฑlan deneylerin de 25 katฤฑ.
Imperial College London’daki Atalet Fรผzyon รalฤฑลmalarฤฑ Merkezi Direktรถrรผ Prof. Jeremmy Chittenden “Enerji รผretimindeki geliลme รงabuk oldu. Yakฤฑnda baลka dรถnรผm noktalarฤฑna da ulaลฤฑlabilir. Sรผreci baลlatmak iรงin lazerlerin kullandฤฑฤฤฑ enerjiden daha รงoฤunun elde edilmesi gibi” diye konuลtu.
NIF’teki bilim insanlarฤฑ, fรผzyon tepkimelerinin daha fazla fรผzyon iรงin ฤฑsฤฑyฤฑ saฤladฤฑฤฤฑ “plazma yakmanฤฑn” da baลarฤฑldฤฑฤฤฑna inanฤฑyor. Bu, sรผrecin kendisini sรผrdรผrรผlebilir hale gelmesi iรงin yaลamsal รถnemde.
Dr. Callahan, “Kendi kendini sรผrdรผrรผlebilir yanma, yรผksek enerji elde etmek iรงin รงok รถnemli. Yanma yรผksek yoฤunluklu yakฤฑta geรงmeli ki, รงok fazla fรผzyon enerjisi aรงฤฑฤa รงฤฑkabilsin” diye aรงฤฑklฤฑyor:
“Bu deneyde bunun olduฤuna inanฤฑyoruz ancak sonucu tam olarak anlayabilmek iรงin hala analizler ve simรผlasyonlar yapฤฑyoruz.”
Dr. Callahan bir sonraki adฤฑmฤฑn deneyleri tekrarlamak olduฤunu sรถylรผyor:
“Bu deneysel bilimin temel taลฤฑ. Ne kadar yeniden รผretilebilir ve sonuรงlarฤฑn kรผรงรผk deฤiลikliklere karลฤฑ ne kadar hassas olduฤunu anlamamฤฑz gerekiyor.”
Prof. Chittenden da deneyi, “Aรงฤฑฤa รงฤฑkartฤฑlan megajul enerji, fรผzyon anlamฤฑnda etkileyici dรผzeyde. Ancak pratikte bir su ฤฑsฤฑtฤฑcฤฑsฤฑnda su kaynatmaya yetecek kadar” diye aรงฤฑklฤฑyor.
Chittenden ayrฤฑca “รok daha yรผksek dรผzeyde fรผzyon enerjileri, yakฤฑtฤฑ ne kadar bir arada tutup, daha รงocuฤunun yanabilmesini nasฤฑl saฤlayabileceฤimizi รงรถzebilirsek elde edilebilir. Atalet hapsi fรผzyonunda yeni ufuk da bu olacak” diyor.
Mevcut nรผkleer enerji, fizyon adฤฑ verilen bir sรผrece dayanฤฑyor. Bu sรผreรงte aฤฤฑr kimyasal element, daha hafiflerini รผretmek iรงin ayrฤฑlฤฑyor. Fรผzyonda ise iki hafif element daha aฤฤฑrฤฑnฤฑ oluลturmak iรงin birleลtiriliyor.
Ulusal Ateลleme Tesisi’nin inลasฤฑ 1997’de baลladฤฑ ve 2009’da tamamlandฤฑ. Lazerlerin gรผcรผnรผ test etmek iรงin yapฤฑlan ilk deneyler ise Ekim 2010’da baลladฤฑ.
NIF’in bir diฤer iลlevi de ABD’nin nรผkleer silah stoฤunun gรผvenliฤini ve gรผvenilirliฤini saฤlamak. Tesisteki dev lazerleri fรผzyon iรงin kullanmak isteyen uzmanlar, ulusal gรผvenlik iรงin yapฤฑlan deneyler yรผzรผnden bazen vakit bulamฤฑyor.
NIF dรผnyada fรผzyon araลtฤฑrmalarฤฑ yapan birkaรง projeden biri. Fransa’da da yapฤฑmฤฑ sรผren birkaรง milyar euroluk Iter tesisi var.
Iter, lazerle yapฤฑlan fรผzyonda NIF’e gรถre farklฤฑ bir yaklaลฤฑm benimseyecek. Gรผney Fransa’daki tesiste, elektrik yรผklรผ gaz olan sฤฑcak plazma iรงeren manyetik alanlar kullanฤฑlacak. Bu kavram da manyetik hapsi fรผzyonu olarak biliniyor.
Ancak, ลebekeye alฤฑnacak ลekilde ticari aรงฤฑdan kรขrlฤฑ enerji รผretimi iรงin dev bir adฤฑm daha atฤฑlmasฤฑ gerekiyor.
Prof. Chittenden, “Bu konsepti yenilenebilir enerji kaynaฤฤฑna รงevirmek uzun bir sรผreรง olacak ve รถnemli teknik zorluklarฤฑn aลฤฑlmasฤฑ gerekecek. Bunlar arasฤฑnda istikrarlฤฑ bir enerji kaynaฤฤฑ รผretmek iรงin bu deneyi saniyede bir iki kez tekrarlamak da var” diyor.
