BBC Tรผrkรงe‘nin haberine gรถre Tรผrkiye, doฤalgaz ihtiyacฤฑnฤฑn tamamฤฑna yakฤฑnฤฑnฤฑ ithalatla saฤlฤฑyor. ฤฐthal edilen doฤalgaz, รถncelikle iletim hatlarฤฑyla Tรผrkiye’nin dรถrt bir yanฤฑndaki konutlara ve iลyerlerine ฤฑsฤฑtma amaรงlฤฑ iletiliyor. Bir diฤer kullanฤฑm alanฤฑ da, doฤalgaz รงevrim santralleri. Bu santrallerde elektriฤe รงevrilen doฤalgaz, Tรผrkiye’nin elektrik ihtiyacฤฑnฤฑn รผรงte birini karลฤฑlamak iรงin kullanฤฑlฤฑyor.
Devlete baฤlฤฑ Elektrik รretim Anonim ลirketi (EรAล) bรผnyesinde altฤฑ adet doฤalgaz รงevrim santrali bulunuyor. ฤฐstanbul, Tekirdaฤ, Bursa ve Lรผleburgaz’daki bu santrallerin รถnemli bir bรถlรผmรผnde elektrik รผretimi, Rusya’dan gelen doฤalgazla saฤlanฤฑyor.
Bunun yanฤฑ sฤฑra รถzel sektรถr de bu doฤalgazฤฑ satฤฑn alฤฑyor.
2020’de hidroelektrik santraller, elektrik รผretiminde birinci sฤฑradaydฤฑ ancak 2021’de barajlardaki doluluฤun ciddi oranda dรผลmesi, doฤalgaz รงevrim santrallerine olan ihtiyacฤฑ artฤฑrdฤฑ.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn son verilerine gรถre Kasฤฑm 2021’de Tรผrkiye’de elektrik tรผketimi 26 milyar 535 milyon 249 bin kilowatt saat oldu.
Bu รผretimin yรผzde 11,65’i hidroelektrik santrallerinden, yรผzde 32,37’si doฤalgaz santrallerinden, yรผzde 16,35’i ise yerli kรถmรผr santrallerinden saฤlandฤฑ.
Ancak Aralฤฑk ayฤฑnda Rusya’yla yapฤฑlan bir anlaลmanฤฑn sรผresinin dolmasฤฑ ve buradan gelen doฤalgazฤฑn kesilmesi sonucu bazฤฑ doฤalgaz santrallerinde elektrik รผretimi kฤฑsฤฑtlandฤฑ. Bazฤฑlarฤฑnda fuel oil’le elektrik รผretimine geรงmesi iรงin รงalฤฑลma baลlatฤฑldฤฑ. Geรงiล saฤlansa bile bu santrallerde รผretim kฤฑsฤฑtlanฤฑyor.
Evlere verilen doฤalgazda kesinti beklenmese de, santrallerde yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑnฤฑn elektrik kesintilerine yol aรงmasฤฑndan endiลe ediliyor.
Tรผrkiye 2020 yฤฑlฤฑnda 48,1 milyar metrekรผp doฤalgaz tรผketti. Enerji Piyasasฤฑ Denetleme Kurumu (EPDK) Doฤalgaz Sektรถr Raporu’na gรถre, bunu yรผzde 33,6 oranฤฑnda Rusya’dan, yรผzde 24 Azerbaycan’dan ve yรผzde 11,1 oranฤฑnda ฤฐran’dan uzun vadeli anlaลmalarla boru hattฤฑ รผzerinden aldฤฑ. Herhangi bir uzun vadeli anlaลmaya baฤlฤฑ kalmaksฤฑzฤฑn spot piyasadan ithal edilen LNG payฤฑ ise yรผzde 16,9 oldu.
2021’de Tรผrkiye’nin doฤalgaz ihtiyacฤฑnฤฑn 60 milyar metrekรผp oldu. Uzmanlar, 2022’de bu ihtiyacฤฑn 63 milyar metrekรผpรผ aลabileceฤini belirtiyor.
Hem bu aรงฤฑฤฤฑn kapatฤฑlmasฤฑ, hem de รงevresel etkenler ve doฤalgaza duyulan ihtiyacฤฑn artmasฤฑ, anlaลmalarฤฑn yenilenmesini daha kritik hale getiriyor.
Enerji Politikalarฤฑ Uzmanฤฑ Necdet Pamir de elektrik รผretiminde riskler olduฤunu; bu aรงฤฑฤฤฑn uzun vadeli kontratlarฤฑn yanฤฑ sฤฑra spot piyasadan da kapatฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ ancak bu yฤฑl “anormal bir fiyat artฤฑลฤฑ olduฤunu” sรถylรผyor:
“Yฤฑllardฤฑr talep fazlasฤฑ vardฤฑ spot piyasada. Ama kuraklฤฑk ve hidroelektrik santrallerin yeterli enerjiyi รผretememesi, รงok soฤuk bir kฤฑล geรงirilince doฤalgaza yรผklenilmesi, fiyatlar dรผลรผk olunca yeni yatฤฑrฤฑmlarฤฑn durmuล olmasฤฑ ve bazฤฑ รผlkelerin daha az doฤalgaz รผretmesi sonucu, Avrupa’da geรงen sene 1000 metrekรผpรผ 100 dolar civarฤฑnda olan spot piyasa doฤalgaz fiyatlarฤฑnฤฑn 1300 dolara kadar yรผkseldiฤi gรถrรผldรผ.”
Rusya’yla yapฤฑlan doฤalgaz anlaลmalarฤฑ elektrik รผretimini nasฤฑl etkiliyor?
Tรผrkiye’nin Rusya’yla 1997 ve 1998 tarihli iki adet doฤalgaz anlaลmasฤฑ var.
1997 tarihli anlaลma kapsamฤฑnda yฤฑllฤฑk 16 milyar metrekรผp doฤalgaz, Mavi Akฤฑm รผzerinden Tรผrkiye’ye aktarฤฑlฤฑyor. Bu anlaลma 2025’e kadar geรงerli.
Bu yฤฑlฤฑn sonunda sรผresi dolan ve Tรผrk Akฤฑm’dan iletilen, yeniden anlaลma saฤlamaya รงalฤฑลฤฑlan doฤalgazฤฑn ise 4 milyar metrekรผpรผ รถzel sektรถr; 4 milyar metrekรผpรผ BOTAล aracฤฑlฤฑฤฤฑyla aktarฤฑlฤฑyordu.
Tรผrk Akฤฑm’dan gelen doฤalgazฤฑn รถnemli bir kฤฑsmฤฑ, EรAล’a baฤlฤฑ doฤalgaz รงevrim elektrik santrallerine iletiliyor. Bu santrallerde รผretilen elektrik, “enterkonnekte” adฤฑ verilen sistemle merkeze aktarฤฑlฤฑyor, buradan konutlara veriliyor.
Dolayฤฑsฤฑyla burada yaลanan bir doฤalgaz sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑ, hanelerde elektrik kesintisine yol aรงabilir.
Pamir, Rusya’yla anlaลmazlฤฑฤฤฑn sรผrdรผฤรผnรผ, รถzel ลirketlerin borรงlarฤฑnฤฑ dรผzenli ลekilde รถdemediฤi iรงin GazProm’un rahatsฤฑz olduฤunu ve anlaลmanฤฑn yenilenememesinin sebebinin bu olduฤunu sรถylรผyor.
Gรถrรผลmeler sรผrerken Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanฤฑ Fatih Dรถnmez, 23 Kasฤฑm tarihli aรงฤฑklamasฤฑnda Rusya ile prensipte anlaลฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ duyurdu:
“Yakฤฑn gelecekte yazฤฑlฤฑ anlaลmaya dรถnรผลmรผล olacak. รngรถrรผmรผz, yฤฑl sonuna kadar anlaลmanฤฑn tamamlanmฤฑล olmasฤฑ. Kontratlarda miktarlar aynฤฑ, รถzel sektรถr ve BOTAล’ฤฑn paylarฤฑ da aynฤฑ.”
Ancak yฤฑlฤฑn son gรผnlerine gelinirken henรผz bir anlaลma imzalandฤฑฤฤฑna dair aรงฤฑklama yapฤฑlmadฤฑ.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlฤฑฤฤฑ’na, Rusya’yla anlaลma imzalanmamasฤฑ halinde elektrik รผretiminde yaลanacak sฤฑkฤฑntฤฑnฤฑn vatandaลฤฑ nasฤฑl etkileyeceฤi ve varsa รงรถzรผm planlarฤฑna dair sorularฤฑ ilettik. Ancak haberin basฤฑldฤฑฤฤฑ tarihe kadar sorularฤฑmฤฑza yanฤฑt alamadฤฑk.
Pamir, Tรผrkiye’nin elinin bu gรถrรผลmelerde zayฤฑf olduฤu gรถrรผลรผnde:
“Geรงen yฤฑlla bu yฤฑl arasฤฑndaki 12 milyar metrekรผplรผk doฤalgaz ihtiyacฤฑ aรงฤฑฤฤฑnฤฑ kapatmak iรงin mevcut boru hatlarฤฑ yeterli olmayฤฑnca, spot piyasaya yรถneldiler. Orada da fiyatlar รงok pahalฤฑ olduฤu iรงin Rusya’nฤฑn eli Tรผrkiye’ye karลฤฑ gรผรงlendi. Rusya’yla Libya, Suriye gibi birรงok alanda gerilim yaลanฤฑrken Tรผrkiye’nin mรผzakere masasฤฑna getireceฤi bir kozu da yok. ลu an depolardan dรผzenli gaz da รงekiliyor. Ancak Ocak ayฤฑnda ciddi bir aรงฤฑk olmasฤฑ ve bunun elektrik รผretimine olumsuz yansฤฑmasฤฑ riski yรผksek.”
Tรผrkiye’nin diฤer doฤalgaz anlaลmalarฤฑ
Azerbaycan’la bu yฤฑlฤฑn sonunda sรผresi dolan yฤฑllฤฑk 6,6 milyar metrekรผplรผk doฤalgaz ithalat anlaลmasฤฑ, 2024’e kadar ve yฤฑllฤฑk 11 milyar metrekรผp olmak รผzere uzatฤฑldฤฑ. Bu artฤฑล, halihazฤฑrda artan ihtiyacฤฑ karลฤฑlamak รผzere kullanฤฑlacak.
ฤฐran’dan da 1996’da imzalanan ve 2026’ya kadar geรงerli olan yฤฑllฤฑk 9,6 milyar metrekรผplรผk doฤalgaz ithalat anlaลmasฤฑ รงerรงevesinde gaz alฤฑmฤฑ yapฤฑlฤฑyor.
Bรผyรผk รงoฤunluฤu Cezayir’den olmak รผzere, Katar, Nijerya gibi รผlkelerden de LNG ithalatฤฑ yapฤฑlฤฑyor.
EPDK’nฤฑn raporuna gรถre LNG ise elektrik รผretiminde kullanฤฑlmฤฑyor, sadece ฤฑsฤฑ saฤlamak iรงin kullanฤฑlฤฑyor.
Kรผresel enerji krizi ve Rusya’nฤฑn doฤalgaz kozu
Avrupa baลta olmak รผzere dรผnya genelinde bu kฤฑล, doฤalgaz, petrol, kรถmรผr ve genel olarak enerji fiyatlarฤฑ rekor seviyelere รงฤฑktฤฑ.
Avrupa’da Covid-19 salgฤฑnฤฑnฤฑn etkisini azaltmasฤฑyla ekonomik bรผyรผmenin hฤฑzlanmasฤฑ ve sanayi รผretiminin artmasฤฑ, 2021’de doฤalgaza talebi yรผkseltti, bu da depolardaki doฤalgaz oranฤฑnฤฑ yรผzde 30’lara dรผลรผrdรผ.
Avrupa’nฤฑn genelinde rรผzgar ve gรผneล gibi yeลil enerji kaynaklarฤฑ รถne รงฤฑktฤฑ; nรผkleer santraller kapatฤฑldฤฑ ve kรถmรผr kullanฤฑmฤฑ azaltฤฑldฤฑ. Ancak rรผzgar ve gรผneลin istikrarlฤฑ bir ลekilde enerji saฤlayamamasฤฑ, doฤalgaza olan talebi artฤฑrdฤฑ. Tรผrkiye’de benzer bir durum, hidroelektrik santrallerde de yaลandฤฑ.
Bir yandan da Rusya, artan doฤalgaz talebine olumlu yanฤฑt vermedi; imzalanan anlaลmalarla sฤฑnฤฑrlฤฑ ihracat yaptฤฑ.
Bunun sebebi olarak da Angela Merkel dรถneminde Rusya’yla geliลtirilen iliลkiler kapsamฤฑnda Almanya’ya doฤrudan doฤalgaz akฤฑลฤฑ saฤlayacak olan ve yapฤฑmฤฑ tamamlanmฤฑล olan Kuzey Akฤฑm 2 boru hattฤฑnฤฑn; ABD ve diฤer Avrupa รผlkelerinin endiลeleri sebebiyle devreye sokulmamฤฑล olmasฤฑ.
Ukrayna sฤฑnฤฑrฤฑna binlerce asker takviye ettiฤi ortaya รงฤฑkan ve bu sebeple ABD baลta olmak รผzere NATO รผlkeleriyle Kasฤฑm ayฤฑndan bu yana ciddi bir gerilim yaลayan Rusya, Ukrayna รผzerinden Avrupa’ya verilen doฤalgazฤฑn akฤฑลฤฑnฤฑ Kuzey Akฤฑm 2’ye ve doฤrudan Tรผrkiye รผzerinden giden, 15,75 milyar metrekรผplรผk kapasitesi olan Tรผrk Akฤฑm’a kaydฤฑrmayฤฑ hedefliyor.
Uzmanlar, Rusya’nฤฑn artan doฤalgaz talebine karลฤฑlฤฑk vermeyerek de Kuzey Akฤฑm 2’yi kabul ettirme politikasฤฑ izlediฤi gรถrรผลรผnde.
