ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’ฤฑn ABD’nin ฤฐran ile nรผkleer anlaลmadan ayrฤฑlacaฤฤฑ ve 2015’te askฤฑya alฤฑnan ฤฐran yaptฤฑrฤฑmlarฤฑnฤฑn yeniden uygulanacaฤฤฑna iliลkin kararฤฑna birรงok รผlke ve uluslararasฤฑ kuruluล tepki gรถsterdi.
ABD’nin anlaลmadan รงekilme kararฤฑna ilk tepki, anlaลmanฤฑn tarafฤฑ ฤฐran’dan geldi. ฤฐran Cumhurbaลkanฤฑ Hasan Ruhani, รผlkesinin 2015’te imzalanan anlaลmada kalmaya devam edeceฤini sรถyledi. Ruhani, nรผkleer anlaลma kapsamฤฑnda yanlฤฑล bir ลey yapmadฤฑklarฤฑnฤฑ ve ABD’nin anlaลmadan รงekilmesinin kabul edilemez olduฤunu vurguladฤฑ.
– Avrupa Trump’ฤฑn kararฤฑna tepkili
Avrupa Birliฤi (AB) Konseyi Baลkanฤฑ Donald Tusk, kararฤฑn Trump tarafฤฑndan duyurulmasฤฑnฤฑn hemen ardฤฑndan ilk deฤerlendirme yapanlardan oldu.
Sosyal medya hesabฤฑndan bir mesaj paylaลan Tusk, “ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’ฤฑn ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑ ve ticarete iliลkin politikalarฤฑna karลฤฑ AB birlik iรงinde hareket edecek.” ifadesini kullandฤฑ.
AB liderlerinin 17 Mayฤฑs’ta Bulgaristan’ฤฑn baลkenti Sofya’da bir araya geleceฤini hatฤฑrlatan Tusk, ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑ ve ticaret konularฤฑnฤฑn zirvede gรผndeme geleceฤi bilgisini paylaลtฤฑ.
AB Dฤฑลiลleri ve Gรผvenlik Politikalarฤฑ Yรผksek Temsilcisi Federica Mogherini de ฤฐtalya’nฤฑn baลkenti Roma’daki Avrupa Komisyonu Temsilciliฤi’nde dรผzenlediฤi basฤฑn toplantฤฑsฤฑnda ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’ฤฑn ฤฐranโla nรผkleer anlaลmadan รงekilmesi aรงฤฑklamasฤฑnฤฑ esefle karลฤฑladฤฑklarฤฑnฤฑ belirtti.
Mogherini, ฤฐran’a hitaben “Taahhรผtlerinize baฤlฤฑ kalฤฑn, biz de kendi taahhรผtlerimize baฤlฤฑ kalacaฤฤฑz. Hep birlikte, uluslararasฤฑ toplum olarak nรผkleer anlaลmayฤฑ koruyacaฤฤฑz.” ifadelerini kullandฤฑ.
ฤฐngiltere Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Boris Johnson, Twitterโdan yayฤฑmladฤฑฤฤฑ mesajda, โABDโnin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilmesinden derin รผzรผntรผ duyuyorum.โ ifadesine yer verdi. โฤฐngiltere, Kapsamlฤฑ Ortak Eylem Planฤฑ’na (JCPOA) kuvvetle baฤlฤฑ olmayฤฑ sรผrdรผrรผyor.โ ifadesini kullanan Johnson, รผlkesinin Almanya, Fransa ve diฤer ortaklarฤฑ ile bu anlaลmayฤฑ korumak iรงin รงalฤฑลacaฤฤฑnฤฑ kaydetti.
ฤฐngiltere Baลbakanlฤฑฤฤฑndan yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamada ise Baลbakan Theresa May’in Almanya Baลbakanฤฑ Angela Merkel ve Macron ile bu akลam bir telefon gรถrรผลmesi gerรงekleลtirdiฤi bildirildi. Aรงฤฑklamada, ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’ฤฑn ฤฐran aรงฤฑklamasฤฑnฤฑ gรถrรผลen liderlerin, ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑna baฤlฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑ sรผrdรผrme konusunda gรถrรผล birliฤine vardฤฑฤฤฑ kaydedildi.
Fransa Cumhurbaลkanฤฑ Emmanuel Macron da sosyal medya hesabฤฑndan paylaลtฤฑฤฤฑ mesajda, “Fransa, ฤฐngiltere ve Almanya Trump’ฤฑn ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilme kararฤฑndan dolayฤฑ รผzรผntรผ duyuyor. Nรผkleer silahlarฤฑn yayฤฑlmasฤฑnฤฑ engelleme sistemi tehlike altฤฑnda.” ifadesini kullandฤฑ.
– รรง รผlkeden ortak bildiri
ฤฐngiltere, Fransa ve Almanya, ABDโnin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilmesine iliลkin ortak bildiri yayฤฑmlayarak, anlaลmanฤฑn ortak gรผvenlikleri iรงin รถnemini koruduฤunu aรงฤฑkladฤฑ.
ฤฐngiltere Baลbakanฤฑ Theresa May, Almanya Baลbakanฤฑ Angela Merkel ve Fransa Cumhurbaลkanฤฑ Emanuel Macron, ABD Baลkanฤฑ Donald Trumpโฤฑn รผlkesini ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekmesine iliลkin ortak bildiri yayฤฑmladฤฑ.
“Fransa, Almanya ve ฤฐngiltere liderleri Baลkan Trumpโฤฑn ABDโyi Kapsamlฤฑ Ortak Eylem Planฤฑ’ndan (JCPOA) รงekme kararฤฑnฤฑ รผzรผntรผ ve kaygฤฑyla not ediyorโ ifadesi kullanฤฑlan bildiride, โHep birlikte biz JCPOAโya devam eden baฤlฤฑlฤฑฤฤฑmฤฑzฤฑ vurguluyoruz. Bu anlaลma ortak gรผvenliฤimiz iรงin รถnemini koruyor.โ deฤerlendirmesinde bulunuldu.
– BM endiลesini dile getirdi, NATO kapsamlฤฑ siyasi รงรถzรผm รงaฤrฤฑsฤฑ yaptฤฑ
Birleลmiล Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres de yazฤฑlฤฑ bir aรงฤฑklama yaparak, ABD’nin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilmesi ve yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ yeniden uygulamaya koymaya baลlayacak olmasฤฑndan derin endiลe duyduฤunu belirtti.
Anlaลmanฤฑn taraflarฤฑna taahhรผtlerini yerine getirme ve tรผm รผye devletlere de nรผkleer anlaลmaya destek verme รงaฤrฤฑsฤฑnda bulunan Guterres, ฤฐran ile varฤฑlan nรผkleer anlaลmanฤฑn nรผkleer silahsฤฑzlanma ve diplomaside bรผyรผk baลarฤฑ olduฤunu ve uluslararasฤฑ barฤฑล ve gรผvenliฤe katkฤฑ saฤladฤฑฤฤฑnฤฑ vurguladฤฑ.
NATO, ABD’nin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilme kararฤฑnฤฑn ardฤฑndan tรผm taraflara kapsamlฤฑ siyasi รงรถzรผm iรงin รงalฤฑลma รงaฤrฤฑsฤฑnda bulundu.
AA muhabirine konuya iliลkin aรงฤฑklama yapan NATO Sรถzcรผsรผ Oana Lungescu, NATO’nun 2015 yฤฑlฤฑnda ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑnฤฑ memnuniyetle karลฤฑladฤฑฤฤฑnฤฑ ve tam olarak uygulanmasฤฑ gerektiฤi konusunda รงaฤrฤฑda bulunduฤunu hatฤฑrlattฤฑ.
– Tรผrkiye kararฤฑ “talihsiz bir adฤฑm” diye niteledi
ABD’nin nรผkleer anlaลmadan รงekilme kararฤฑnฤฑ Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Sรถzcรผsรผ ฤฐbrahim Kalฤฑn Twitter hesabฤฑndan yaptฤฑฤฤฑ paylaลฤฑmda “ABD’nin nรผkleer anlaลmadan tek taraflฤฑ olarak รงekilmesi, istikrarsฤฑzlฤฑฤa ve yeni รงatฤฑลmalara sebep olacak bir karardฤฑr.” ifadeleri ile deฤerlendirdi.
รok taraflฤฑ anlaลmanฤฑn diฤer รผlkelerle devam edeceฤini vurgulayan Kalฤฑn, “Tรผrkiye, nรผkleer silahlarฤฑn her tรผrรผne karลฤฑ olan kararlฤฑ tutumunu sรผrdรผrecektir.” deฤerlendirmesinde bulundu.
Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ, yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklama yaparak ABD’nin ฤฐran ile nรผkleer anlaลmadan รงekilme kararฤฑnฤฑ “talihsiz bir adฤฑm” olarak deฤerlendirdi.
– Rusya, Trump’ฤฑn kararฤฑna tepkili
Rusya, ABDโnin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan รงekilme kararฤฑnฤฑ โderin hayal kฤฑrฤฑklฤฑฤฤฑโ olarak nitelendirdi.
Rusya Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ’ndan yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamada, ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑnฤฑn รงok taraflฤฑ olduฤu ve Birleลmiล Milletler Gรผvenlik Konseyinin 2231 nolu kararฤฑ ile onaylandฤฑฤฤฑ hatฤฑrlatฤฑldฤฑ. Rusyaโnฤฑn anlaลmaya katฤฑlฤฑmcฤฑ diฤer รผlkeler ve ฤฐran ile etkin bir ลekilde ikili iล birliฤi ile siyasi diyaloฤu sรผrdรผrmeye aรงฤฑk olduฤu vurgulandฤฑ.
– ABD’ye ilk destek ฤฐsrail’den
Trump’ฤฑn ฤฐran ile yapฤฑlan nรผkleer anlaลmadan รงekilmesi kararฤฑ ฤฐsrailโde bรผyรผk memnuniyetle karลฤฑlandฤฑ.
ฤฐsrail basฤฑn ofisinden yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamaya gรถre, Cumhurbaลkanฤฑ Reuven Rivlin, ABDโnin nรผkleer anlaลmadan รงekilmesini, ฤฐsrailโin gรผvenliฤini saฤlamak iรงin รถnemli bir adฤฑm olarak deฤerlendirdi.
ฤฐsrail Baลbakanlฤฑฤฤฑndan yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamada da Baลbakan Netanyahuโnun ABDโnin nรผkleer anlaลma ile ilgili kararฤฑnฤฑ โcesur adฤฑmโ olarak deฤerlendirdiฤi kaydedildi.
Suudi Arabistan, Bahreyn ve Birleลik Arap Emirlikleri (BAE) de ABD Baลkanฤฑ Trump’ฤฑn, ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑndan ayrฤฑlmasฤฑ ve 2015’te askฤฑya alฤฑnan ฤฐran’a yรถnelik ekonomik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn en gรผรงlรผ ลekilde yeniden hayata geรงirilmesi kararฤฑnฤฑ desteklediklerini aรงฤฑkladฤฑ.
– ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑ
ฤฐran’ฤฑn nรผkleer silah รผretmesini saฤlayacak รงalฤฑลmalar yaptฤฑฤฤฑ iddialarฤฑnฤฑn ardฤฑndan ฤฐran ile Birleลmiล Milletler Gรผvenlik Konseyi’nin (BMGK) 5 daimi รผyesi (ABD, ฤฐngiltere, รin, Fransa ve Rusya) ve Almanya, ฤฐsviรงre’deki uzun mรผzakerelerden sonra Temmuz 2015’te, Tahran yรถnetiminin nรผkleer รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑn kontrol altฤฑna alฤฑnmasฤฑna dair bir anlaลma yaptฤฑ. Anlaลma Ocak 2016’da yรผrรผrlรผฤe girdi.
Anlaลma, Uluslararasฤฑ Atom Enerjisi Ajansฤฑ’nฤฑn (UAEA) yetkililerine, ฤฐran’ฤฑn nรผkleer gรผรง tesislerinde denetim yapma hakkฤฑ saฤladฤฑ. UAEA yetkilileri, anlaลma sayesinde santrifรผjlerin รผretimi, depolanmasฤฑ ve montajฤฑyla ilgili tesislere eriลim yetkisine sahip oldu.
Anlaลmayla Tahran yรถnetimi, รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑ, nรผkleer gรผรง tesisinde kullanฤฑlabilecek yรผzde 3 dรผzeyinde zenginleลtirilmiล uranyum รผretme kapasitesinde sฤฑnฤฑrlandฤฑrma ve 20 bin olan santrifรผj sayฤฑsฤฑnฤฑ 10 yฤฑl boyunca 5 bin 60 ile sฤฑnฤฑrlฤฑ tutma sรถzรผ verdi. Nรผkleer silah รผretiminde kullanฤฑlan uranyumun ise yรผzde 90 dรผzeyinde zenginleลtirilmesi gerekiyor.
ฤฐran’ฤฑn nรผkleer faaliyetlerini sฤฑnฤฑrlama sรถzรผne karลฤฑlฤฑk Batฤฑlฤฑ รผlkeler, ฤฐran’ฤฑn ekonomisini etkileyen yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ kaldฤฑrma sรถzรผ verdi. ฤฐran, รผlke dฤฑลฤฑndaki 100 milyar dolarlฤฑk dondurulmuล varlฤฑklarฤฑna eriลim hakkฤฑnฤฑ, dรผnya pazarlarฤฑna petrol satma imkanฤฑnฤฑ ele geรงirdi.
Ancak ABD Baลkanฤฑ Trump, ฤฐran ile yapฤฑlan anlaลmaya karลฤฑ รงฤฑktฤฑ. Trump, Kasฤฑm 2016’daki baลkanlฤฑk seรงimi รถncesi ve sonrasฤฑnda anlaลmayฤฑ, “dรผnyanฤฑn en kรถtรผ anlaลmasฤฑ” olarak niteledi. Trump, ฤฐran’ฤฑn balistik fรผze programฤฑnฤฑ kapsamamasฤฑ ve รผzerinden 10 yฤฑl geรงtikten sonra ฤฐran’ฤฑn yeniden nรผkleer รงalฤฑลmalarฤฑna dรถnmesine imkan veren hรผkรผmler iรงermesi nedeniyle anlaลmayฤฑ “kusurlu” olarak niteledi.
