ฤฐngiliz The Economist dergisi bu haftaki sayฤฑsฤฑnda ABD’nin iki Tรผrk bakana yaptฤฑrฤฑm kararฤฑ almasฤฑnฤฑn Tรผrkiye ekonomisinde bardaฤฤฑ taลฤฑran son damla olabileceฤini yazdฤฑ. Dergiye gรถre, Tรผrkiye’nin diplomatik krizi ekonomik krize doฤru gidiลi hฤฑzlandฤฑrฤฑyor.
Economist, yazฤฑya “Amerikan Kongresi, Rusya’da yolsuzluklarฤฑ aรงฤฑklayan birinin รถldรผrรผlmesinden sorumlu Kremlin yetkililerine baskฤฑ yapmak amacฤฑyla 2012’de Magnitsky Yasasฤฑ’nฤฑ geรงirdiฤinde ve hatta yolsuzluk ve insan haklarฤฑ ihlallerine karฤฑลan yabancฤฑ yetkilileri de dรขhil etmek iรงin yasayฤฑ geniลlettiฤinde, pek az kongre รผyesi bunun NATO mรผttefiki bir รผlkenin hรผkรผmetine karลฤฑ kullanฤฑlacaฤฤฑnฤฑ hayal edebilirdi” diyerek baลlฤฑyor.
“1 Aฤustos’ta, ABD Hazine Bakanlฤฑฤฤฑ iki รผst dรผzey Tรผrk yetkilinin, iรงiลleri ve adalet bakanlarฤฑnฤฑn, Amerikalฤฑ pastรถr Brunson’un uzayan tutukluluฤunda oynadฤฑklarฤฑ rol nedeniyle mal varlฤฑklarฤฑnฤฑ dondurduฤunda olan tam da buydu” ifadelerini kullanan dergi, “Tรผrkiye’nin de beklendiฤi gibi Baลkan Donald Trump’ฤฑn kabinesindeki iki bakana yaptฤฑrฤฑm aรงฤฑkladฤฑฤฤฑnฤฑ” hatฤฑrlatฤฑyor.
Economist, Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan da dahil iki tarafฤฑn da krizden รงฤฑkฤฑล iรงin bir yol bulunabileceฤini ifade ettiฤini ancak piyasalarฤฑn bu gรถrรผลรผ paylaลmฤฑyor gรถrรผndรผฤรผnรผ yazฤฑyor.
TL’nin Dolar karลฤฑsฤฑndaki deฤerinin 6 gรผn รผst รผste rekor derecede deฤer kaybettiฤini vurgulayan Economist, devlet tahvili faizlerinin rekor seviyelere รงฤฑkmasฤฑyla ekonominin kriz tehdidiyle karลฤฑ karลฤฑya geldiฤini sรถylรผyor.
“Daha 2 hafta รถnce Tรผrkiye ve Amerika bir dizi karmaลฤฑk sorunda ilerleme kaydetmenin yolunu aรงabilecek bir anlaลmanฤฑn eลiฤindeydi. Tรผrkiye, 2016 sonundan beri bir dizi saรงma terรถr suรงlamasฤฑyla tutuklandฤฑฤฤฑndan beri cezaevinde bulunan Pastรถr Andrew Brunson’ฤฑ serbest bฤฑrakacaktฤฑ. Amerika da ฤฐran’a yรถnelik ambargolarฤฑ ihlal etme suรงlamasฤฑndan hรผkรผm giyen Tรผrk bankacฤฑ Hakan Atilla’nฤฑn cezasฤฑnฤฑn geri kalanฤฑnฤฑ Tรผrkiye’de รงekmesine izin verecekti. Uzlaลmanฤฑn Tรผrk Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ’nฤฑn ek talepleriyle bozulduฤu, Amerikalฤฑ yetkililerden, Atilla’nฤฑn รงalฤฑลtฤฑฤฤฑ devlet bankasฤฑ Halkbank’a yรถnelik soruลturmalara son verilmesini istediฤi belirtiliyor. Brunson, serbest bฤฑrakฤฑlmak yerine ev hapsine alฤฑndฤฑ.”
Amerika’da Tรผrk hรผkรผmetine duyulan รถfke dรผลรผnรผldรผฤรผnde, yaptฤฑrฤฑm kararฤฑnฤฑn sรผrpriz olmadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyleyen dergi, ABD Baลkanฤฑ’nฤฑn Erdoฤan’la geรงen yฤฑl yaptฤฑฤฤฑ ilk gรถrรผลmeden bu yana รผรง kez Brunson’ฤฑ durumunu gรผndeme getirdiฤini ve Trump yรถnetiminin bฤฑkฤฑp usanmadan Brunson’ฤฑn serbest bฤฑrakฤฑlmasฤฑ รงaฤrฤฑsฤฑnda bulunduฤunu hatฤฑrlatฤฑyor.
Uzlaลma iรงin manevra alanฤฑ kaldฤฑ mฤฑ?
Economist, ABD Hazine Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn yaptฤฑrฤฑm kararฤฑnฤฑn bir uyarฤฑ atฤฑลฤฑ mฤฑ olduฤunu, yani hala bir uzlaลma iรงin manevra alanฤฑ bulunup bulunmadฤฑฤฤฑnฤฑ ya da yeni yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaรงฤฑnฤฑlmaz olup olmadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrmek iรงin รงok erken olduฤunu belirtiyor ve dergi baskฤฑya girerken, gรถrรผลmelerin hala devam ettiฤini aktarฤฑyor.
Ancak “รงok sayฤฑda yaptฤฑrฤฑmฤฑn ลimdiden yolda” olduฤunu kaydeden dergi, “Senato’da geรงtiฤimiz gรผnlerde onaylanan bir yasada, Rusya’dan fรผze savunma sistemi satฤฑn alฤฑnmasฤฑna misilleme olarak, Erdoฤan hรผkรผmetine 100 F-35 savaล uรงaฤฤฑnฤฑn teslim edilmesini engelleme tehdidinde bulunulduฤunu” hatฤฑrlatฤฑyor.
Baลka hangi yaptฤฑrฤฑmlar gelebilir?
Bir diฤer yasa tasarฤฑsฤฑnda da, Pastรถr Brunson ve Amerikan Konsolosluฤu’nun geรงen yฤฑl gรถzaltฤฑna alฤฑnan รผรง yerel รงalฤฑลanฤฑ serbest kalana dek, Dรผnya Bankasฤฑ ve Avrupa ฤฐmar ve Kalkฤฑnma Bankasฤฑ gibi uluslararasฤฑ mali kuruluลlarฤฑn Tรผrkiye’ye yรถnelik kredileri askฤฑya almaya zorlanmasฤฑnฤฑn teklif edildiฤi belirtiliyor:
“Sermaye akฤฑลฤฑna baฤฤฑmlฤฑ, ลirketlerinin รผzerinde 220 milyar dolarlฤฑk borรง yรผkรผ olan ve ลimdi de bรผyรผyen bir para krizine giren bir รผlke iรงin yeni yaptฤฑrฤฑmlar yฤฑkฤฑcฤฑ olur.”
Economist ayrฤฑca, “iki Tรผrk bakana yรถnelik bรผyรผk รถlรงรผde sembolik รถnlemlerin, Amerika’nฤฑn Tรผrkiye’den 1,7 milyar dolarlฤฑk vergiden muaf รผrรผn ithalatฤฑnฤฑ gรถzden geรงireceฤi haberleriyle birleลmesinin bile, TL’nin son 10 yฤฑldaki en kรถtรผ performansฤฑnฤฑ gรถstermesine yeterli olduฤunu” sรถylรผyor.
Dergi, 6 Aฤustos’ta, TL’nin 2001’den bu yana bir gรผndeki en bรผyรผk kaybฤฑnฤฑ yaลadฤฑฤฤฑnฤฑ, son bir yฤฑlda TL’nin deฤerinin รผรงte bir azaldฤฑฤฤฑnฤฑ, Erdoฤan’ฤฑn 2003’te baลbakan olmasฤฑndan bu yana da yรผzde 70 deฤer kaybettiฤini belirtiyor.
‘Sorun sadece kur deฤil’
Economist, daha genel anlamda da ekonominin bir sรผredir sorunlu olduฤunu belirtiyor.
Ucuz kredi bolluฤu ve kamu harcamalarฤฑyla enflasyonun inatla yรผkseldiฤi ve geรงen ay yรผzde 16’yla 2003’ten bu yanaki en yรผksek seviyesine รงฤฑktฤฑฤฤฑ belirtiliyor. Dergi, TL’deki รงรถkรผลรผn bir dizi รถnde gelen Tรผrk ลirketini milyarlarca dolarlฤฑk borรงlarฤฑnฤฑ yeniden yapฤฑlandฤฑrmaya zorladฤฑฤฤฑnฤฑ ve moratoryum ilan etmenin eลiฤinde olduklarฤฑnฤฑ dรผลรผnenlerin bulunduฤunu aktarฤฑyor ve ekliyor:
“Ekonomistler, bilim insanlarฤฑ arasฤฑnda ‘Dรผnya dรผzdรผr’ sรถylemine denk bir yeri olan ‘Yรผksek faizin enflasyonu tฤฑrmandฤฑrฤฑr’ inancฤฑnda olan ve bedeli ne olursa olun ekonomik bรผyรผmede ฤฑsrar eden Erdoฤan’ฤฑn baskฤฑsฤฑyla, Merkez Bankasฤฑ hasarฤฑ kontrol altฤฑna almak iรงin tutarlฤฑ olarak รงok az ve รงok geรง adฤฑm attฤฑ. Merkez Bankasฤฑ, รงoฤu uzmanฤฑ ลaลฤฑrtan bir ลekilde, 24 Temmuz’daki son toplantฤฑda faiz artฤฑrmadฤฑ.”
Ekonomi yรถnetimindeki deฤiลiklikler
Economist’in gรถrรผลlerine yer verdiฤi Capital Economics uzmanฤฑ William Jackson, “enflasyon artarken, Tรผrk ihraรง รผrรผnlerinin rekabet gรผcรผnรผ koruyabilmesi iรงin TL’nin biraz daha deฤer kaybetmek zorunda kalabileceฤini, bรผyรผk olasฤฑlฤฑkla Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baลarmayฤฑ umabileceฤi tek ลeyin de TL’nin erimesini yรถnetmek olabileceฤini” sรถylรผyor.
Dergi, yatฤฑrฤฑmcฤฑ gรผveninin azaldฤฑฤฤฑnฤฑ ve 18 Temmuz’da Olaฤanรผstรผ Hal uygulamasฤฑnฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑn da bu duyguyu beklendiฤi kadar deฤiลtirmediฤini belirtiyor. Yazฤฑ ลu satฤฑrlarla sona eriyor;
“Yargฤฑรงlarฤฑ ve memurlarฤฑ muฤlak ulusal gรผvenlik gerekรงeleriyle gรถrevden almak da dahil, hรผkรผmetin olaฤanรผstรผ hal yetkileri, yeni gรผvenlik yasasฤฑnda yerini buldu. Erdoฤan’ฤฑn yรผrรผtmedeki gรผcรผnรผ artฤฑran, รผst dรผzey yetkilileri istediฤi gibi atayฤฑp, gรถrevden almasฤฑnฤฑ saฤlayan ve parlamento denetimini zayฤฑflatan diฤerleri dรผzenlemeler de anayasaya girdi. Seรงim zaferinden yeni รงฤฑkan gรผรงlรผ Tรผrk lideri para ve mali politikada kontrolรผnรผ daha da artฤฑracak gibi gรถrรผnรผyor. Erdoฤan eski ekonomi ekibini, gรถrevden alarak, yerlerine Maliye ve Hazine Bakanฤฑ olarak atadฤฑฤฤฑ damadฤฑ Berat Albayrak da dahil, gรถrece denenmemiล sadฤฑk adamlarฤฑnฤฑ atadฤฑ. Bu hamlelerin hiรงbiri yatฤฑrฤฑmcฤฑ gรผvenini yรผkseltmeyecek.”
