BBC Tรผrkรงe‘nin haberine gรถre bu durum, 2002 sonrasฤฑ dezenflasyon dรถneminde รถdediฤimiz aฤฤฑr bedelin sil baลtan yeniden รถdenmek zorunda kalฤฑnmasฤฑ anlamฤฑna geliyor. รรผnkรผ enflasyon derinleลtikรงe hem toplumda yarattฤฑฤฤฑ tahribat artarken hem de dรผลรผrebilmek iรงin รถdenecek bedel artฤฑyor.
Bir doktor รงok ilerlemiล bir vaka ile karลฤฑlaลsฤฑn. Erken aลamalarda teลhis koymuล olsa belki ayakta tedavi edilebilecekken, bugรผn hastayฤฑ yoฤun bakฤฑma almasฤฑ gerekiyor. Hala tedavisi mรผmkรผn, รงรผnkรผ รงok bilinen ve ilacฤฑ olan bir hastalฤฑk. Ancak hastanฤฑn alternatif tฤฑp tercihi tedaviyi geciktiriyor. Tedavi geciktikรงe hastalฤฑk ilerlediฤinden, uygulanacak dozun yan etkileri de bรผyรผyor.
Enflasyon rakamฤฑ bende bรถyle bir his uyandฤฑrฤฑyor.
2013 sonrasฤฑ dรถnemde enflasyonun giderek dikleลen yukarฤฑ yรถnlรผ bir trend izlediฤini gรถrรผyoruz. Bu trend, Merkez Bankasฤฑ รผzerinde faiz indirimi konusundaki siyasi sรถylemlerin artฤฑลฤฑna paralel bir trend. Bu neden รถnemli? รรผnkรผ siyasi baskฤฑlarla hareket eden bir Merkez Bankasฤฑ faiz indirimlerinde acele ediyor. Vaktinden รถnce gelen faiz indirimleri ise enflasyonu besliyor.
Eylรผl 2021 sonrasฤฑ dรถnemde politika faizi 5 puan indirilirken, enflasyonun 16 puan arttฤฑฤฤฑna ลahit olduk.
Normalde politika faizinin enflasyona etkileri zamana yayฤฑldฤฑฤฤฑ iรงin รงฤฑplak gรถzle aradaki negatif iliลki bu kadar net gรถrรผlemez. Araya baลka geliลmeler girer. Ancak ekonomik dengeler รงok bozulduฤunda geรงiลkenlik de arttฤฑฤฤฑndan hฤฑzlฤฑ รงekimle sรผrecin sonuรงlarฤฑnฤฑ da gรถzlemlemiล olduk.
Hรผkรผmet faiz indirimlerinin er geรง enflasyonu da dรผลรผreceฤini savunuyor. Ancak iktisat yazฤฑnฤฑ รถyle demiyor. Faiz indirimlerinin enflasyonu tetikleyeceฤi รงฤฑkarฤฑmฤฑ iktisatta geรงerliliฤi sorgulanan ve kamplaลma oluลturmuล bir sonuรง deฤil. Bilakis, etkinliฤi yฤฑllarca araลtฤฑrฤฑlmฤฑล, uluslararasฤฑ veri ile desteklenmiล farklฤฑ aktarฤฑm kanallarฤฑ ile saฤlamasฤฑ yapฤฑlmฤฑล bir sonuรง.
Biraz teknik olmakla birlikte derslerde รถฤrencilerimize anlattฤฑฤฤฑmฤฑz bu kanallarฤฑ kฤฑsaca รถzetlemekte fayda olabilir. รรผnkรผ bu kanallar iktisattaki “Faiz dรผลerse enflasyon yรผkselir” รถฤretisinin altฤฑnฤฑ dolduran, tรผm dรผnya Merkez Bankalarฤฑnฤฑn kararlarฤฑna zemin oluลturan kanallardฤฑr.
Arz kanalฤฑย
Faiz indirimleri yerli para biriminin deฤer kaybetmesine neden olur. รretim yapฤฑsฤฑ ithal ara malฤฑna dayalฤฑ olan รผlkelerde bu durum ithal ara mallarฤฑnฤฑn fiyatฤฑnฤฑ artฤฑrdฤฑฤฤฑ iรงin รผretim maliyetlerini artฤฑrarak enflasyonu tetikler.
Yeni Ekonomik Model’de ifade edilen “rekabetรงi kur” sรถylemi ile ithal ara mallarฤฑnฤฑn fiyatฤฑnฤฑn artmasฤฑ, bu ลekilde eskiden ithal edilen bu mallarฤฑn iรงeride รผretilmesi teลvik edilmek isteniyor. รretim yapฤฑsฤฑnda gerรงekleลecek bu dรถnรผลรผm sonucunda enflasyonist etki yaratan “arz kanalฤฑnฤฑn” ortadan kalkmasฤฑ hedefleniyor. Ancak:
รretim yapฤฑsฤฑnda deฤiลiklik iรงin para politikasฤฑ deฤil maliye politikasฤฑ kullanฤฑlmasฤฑ gerekir
Arz kanalฤฑ tamamen ortadan kaldฤฑrฤฑlsa bile aลaฤฤฑda รถzetlediฤim talep kanalarฤฑnฤฑn etkileri ve yapฤฑลkanlฤฑk etkisi nasฤฑl bertaraf edilebilir?
Faiz indiriminin enflasyon yaratacaฤฤฑnฤฑ gรถsteren beล talep kanalฤฑ:
Faiz kanalฤฑ: Faiz indirimi borรงlanma maliyetini dรผลรผrรผr. Daha fazla kredi, yatฤฑrฤฑm ve hane halkฤฑ harcamalarฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑr. Bu ลekilde toplam talep artar.
Net ihracat kanalฤฑ: Faiz indirimi yerli para birimini deฤersiz kฤฑlar. ฤฐhracat artar, ithalat azalฤฑr. Bu ลekilde toplam talep artar.
Kredi kanalฤฑ: Faiz indirimi sฤฑrasฤฑnda Merkez Bankasฤฑ piyasadaki likiditeyi artฤฑrฤฑr. Bu likidite banka mevduatlarฤฑnฤฑ ve buradan da banka kredilerini artฤฑrฤฑr. Kredi arzฤฑndaki artฤฑล yatฤฑrฤฑm ve tรผketim harcamalarฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑr.
Nakit akฤฑm kanalฤฑ: Faiz indirimi piyasadaki ve firmalarฤฑn elindeki likiditeyi artฤฑracaฤฤฑ iรงin kredi arzฤฑ artar. Bu durum yatฤฑrฤฑm ve tรผketimi artฤฑrฤฑr.
Beklenmeyen fiyat kanalฤฑ: Faiz indirimi sonrasฤฑnda fiyatlarda beklenti รผzerinde bir artฤฑล olursa firmalarฤฑn borcu reel olarak azalmฤฑล olur. Net varlฤฑktaki bu artฤฑล kredi arzฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑr.
Bu beล kanalฤฑn ortak noktasฤฑ ลu: Faiz indirimi sonucunda artan talep, potansiyel รผretim artฤฑลฤฑndan hฤฑzlฤฑ olduฤu sรผrece enflasyonist baskฤฑlar beslenir (Bu kanallara ilave olarak hisse senedi fiyatlarฤฑ รผzerinden รงalฤฑลan dรถrt kanaldan burada bahsetmedim). Potansiyel รผretim kapasitesindeki artฤฑล ise para politikasฤฑ ile deฤil rekabetรงilik, inovasyon ve verimliliฤe dayalฤฑ maliye politikasฤฑ adฤฑmlarฤฑ ile ลekillenir.
2021 yฤฑlฤฑnda gerรงekleลen yรผzde 36’lฤฑk enflasyon oranฤฑ hem arz kanalฤฑndan, hem de pozitif รงฤฑktฤฑ aรงฤฑฤฤฑnฤฑn beslediฤi talep kanallarฤฑndan geldi.
Neden dรผลรผk faiz isteniyor?
Dรผnya genelinde, รถzellikle seรงim รถncesi dรถnemlerde dรผลรผk faizle bรผyรผmeyi desteklemek hรผkรผmetlere cazip gelir. รรผnkรผ bรผyรผmenin sonuรงlarฤฑ kฤฑsa vadede alฤฑnabilirken dรผลรผk faizin enflasyonist etkilerini gรถrmek zaman alฤฑr.
รzellikle enflasyonun รงok yรผksek olmadฤฑฤฤฑ ve dรผลรผk faiz politikasฤฑnฤฑn dozunun da รงok abartฤฑlmadฤฑฤฤฑ durumlarda seรงim sonrasฤฑ dรถnemde yaลanacak bir iki puanlฤฑk enflasyon artฤฑลฤฑnฤฑn bedeli รงok da yรผksek gรถrรผlmeyebilir.
Bununla beraber, dรผลรผk faiz politikasฤฑnฤฑn dozu arttฤฑkรงa enflasyonist etkilerin fiyatlara yansฤฑma sรผreci de hฤฑzlanฤฑr. Enflasyon, talebi geriye รงekerek bรผyรผme yolunda elde edilmesi arzulanan kazanฤฑmlarฤฑ geri alฤฑr. Gerek รผretici gerekse tรผketici รผzerinde oluลan aฤฤฑr maliyet, bu politikanฤฑn seรงim รถncesi dรถnemde yaratmasฤฑ beklenen kazanรงlarฤฑn sorgulanmasฤฑna sebep olur.
Yรผksek enflasyon seรงmeni kรผstรผrรผyor
Enflasyon arttฤฑkรงa hem daha hฤฑzlฤฑ hayatฤฑmฤฑza giriyor hem de hissedilmesi daha kolay oluyor.
ฤฐลte bu nedenle ABD’de enflasyonun yรผzde 7’lere รงฤฑkmasฤฑ iktidardaki Demokrat Parti’yi endiลelendiriyor. Demokrat Parti, enflasyondaki artฤฑลฤฑn ve getirdiฤi hayat pahalฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn faturasฤฑnฤฑn ABD Baลkanฤฑ Joe Biden’a รงฤฑkmasฤฑndan ve Biden’ฤฑn yeniden seรงilme ลansฤฑnฤฑ yok etmesinden korkuyor. Bu nedenle de, bizdekinin tersine, enflasyonun dรผลmesi iรงin Amerikan Merkez Bankasฤฑ’na (Fed) faiz artฤฑrฤฑmlarฤฑna gitmesi รงaฤrฤฑsฤฑ yapฤฑlฤฑyor.
Son anketler bizde de benzer endiลeleri dile getiriyor. Metropoll’รผn Aralฤฑk anketinde hissedilen enflasyonun yรผzde 100 ve รผzeri olduฤunu sรถyleyen seรงmenin muhalefet partilerine oy verme eฤiliminde olduฤunu gรถrรผyoruz.
รreticiye maliyet
Enflasyondaki artฤฑล รผreticinin talepteki artฤฑลฤฑ doฤru deฤerlendirememesine sebep olur. Enflasyonist bir ortamda tรผm รผrรผnlerin fiyatlarฤฑ artarken kendi sattฤฑฤฤฑnฤฑz รผrรผnรผn fiyatฤฑndaki artฤฑลฤฑn sizin รผrรผnรผnรผze รถzel bir talep artฤฑลฤฑnฤฑ yansฤฑtฤฑp yansฤฑtmadฤฑฤฤฑnฤฑ kestirmekte zorlanฤฑrsฤฑnฤฑz.
2021 son รงeyreฤindeki yรผksek enflasyon ortamฤฑnda ลirketler ileriye yรถnelik รผretim ve yatฤฑrฤฑm planlamasฤฑ yapmak yerine “sermayenin enflasyona karลฤฑ erimesini รถnlemek” telaลฤฑna kapฤฑldฤฑlar. รnlerini gรถremedikleri iรงin yatฤฑrฤฑm kararlarฤฑnฤฑ ertelediler. Fiyatlama yapamadฤฑlar. Yรผksek enflasyonun beklenen yan etkilerinden olan bu durum ciddi รผretim ve verimlilik kayฤฑplarฤฑna yol aรงฤฑyor.
Hane halkฤฑna maliyet
Bireyler aรงฤฑsฤฑndan enflasyonun en bรผyรผk maliyetini sabit gelirliler ve sฤฑnฤฑrlฤฑ tasarrufunu bankada deฤerlendirmek isteyenler รถdรผyor. Tรผrk Lirasฤฑ tasarruflara enflasyonun altฤฑnda faiz รถdenmesi alฤฑm gรผcรผnรผ eritiyor. Sabit gelirli kesimin maaลฤฑ enflasyona endekslenmediฤi sรผrece reel olarak azalฤฑyor.
Nitekim Pazartesi aรงฤฑklanan yรผzde 36’lฤฑk 2021 enflasyonunun ardฤฑndan memur maaลlarฤฑnda yรผzde 28 oranฤฑnda artฤฑล yapฤฑldฤฑฤฤฑ haberi reel olarak memurlarฤฑn 2022’ye daha fakir olarak baลlamasฤฑ anlamฤฑna geliyor. Buna sene iรงindeki enflasyonist riskler ve รถlรงรผlen enflasyon ile hissedilen enflasyon arasฤฑndaki farkฤฑ eklersek sabit gelir kesimlerinin maฤduriyeti daha da aรงฤฑk ortaya รงฤฑkฤฑyor.
Son gelen rakamlarda รผretici fiyat endeksinin yรผzde 80’e vurmuล olmasฤฑ, ileriki dรถnemde รผretim maliyetlerindeki bu artฤฑลฤฑn tรผketiciye yansฤฑmasฤฑnฤฑ kaรงฤฑnฤฑlmaz yapฤฑyor.
