BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre Erdoฤan, “Bu gรถrevde olduฤum sรผrece faizle mรผcadelemi sonuna kadar sรผrdรผreceฤim. Enflasyonla mรผcadelemi de sรผrdรผreceฤim” diye konuลtu.
Erdoฤan’ฤฑn sรถzleri sonrasฤฑ Dolar/TL kuru 10,56’yฤฑ aลarak rekor kฤฑrdฤฑ.
Euro/TL kuru 12’ye yaklaลฤฑrken, Sterlin/TL kuru ilk kez 14’รผ aลtฤฑ.
Tรผrkiye Cumhuriyet Merkez Bankasฤฑ (TCMB) faiz kararฤฑnฤฑ yarฤฑn aรงฤฑklayacak. Reuters haber ajansฤฑnฤฑn anketine gรถre TCMB’nin politika faizini yรผzde 16’dan yรผzde 15’e dรผลรผrmesi bekleniyor.
TCMB, politika faizini 21 Ekim’de 200 baz puan dรผลรผrerek yรผzde 16’ya indirmiลti.
Reuters haber ajansฤฑna konuลan 21 ekonomistten 10’u 50 baz puan, 10’u da 100 baz puanlฤฑk bir faiz indirimi รถngรถrmรผลtรผ.
TรฤฐK verilerine gรถre Eylรผl ayฤฑnda yฤฑllฤฑk enflasyon 19,58 olarak gerรงekleลmiลti.
Tรผrk Lirasฤฑ daha รถnce son olarak Merkez Bankasฤฑ Baลkan Yardฤฑmcฤฑlarฤฑ Prof. Dr. Semih Tรผmen ve Dr. Uฤur Namฤฑk Kรผรงรผk ile PPK รyesi Prof. Dr. Abdullah Yavaล gรถrevden alฤฑndฤฑktan sonra deฤer kaybetmiลti.
PPK, 23 Eylรผl’deki toplantฤฑsฤฑnda politika faizini sรผrpriz bir biรงimde 100 baz puan indirerek yรผzde 18’e รงekmiลti. TCMB, bรถylece Prof. Dr. ลahap Kavcฤฑoฤlu’nun baลkanlฤฑk dรถneminde ilk kez faiz indirimine gitmiลti.
Kavcฤฑoฤlu, Mart ayฤฑnda gรถreve gelmesi sonrasฤฑ “Politika faizini gรผรงlรผ dezenflasyonist etkiyi muhafaza edecek ลekilde enflasyonun รผzerinde bir dรผzeyde oluลturmaya devam edeceฤiz” demiลti.
Ancak Kavcฤฑoฤlu’nun geรงen ay yฤฑllฤฑk enflasyonun yรผzde 19,25’e yรผkselerek politika faizini aลmasฤฑ sonrasฤฑ “รekirdek enflasyonu esas alacaฤฤฑz” ifadelerini kullanmasฤฑ, Tรผrkiye’de bazฤฑ ekonomistlerce faiz indirimi hazฤฑrlฤฑฤฤฑnฤฑn sinyali olarak yorumlanmฤฑลtฤฑ.
Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan’ฤฑn Haziran ayฤฑ baลฤฑnda enflasyonu dรผลรผrmek iรงin faiz indirilmesi gerektiฤi yรถnรผndeki gรถrรผลlerini tekrarlamasฤฑnฤฑn ardฤฑndan da Dolar/TL kuru 8,80’i aลmฤฑลtฤฑ.
Analistler o dรถnem, Erdoฤan’ฤฑn sรถzlerinin Dr. ลahap Kavcฤฑoฤlu รผzerindeki siyasi baskฤฑnฤฑn bir tezahรผrรผ olduฤunu ve bunun da liraya satฤฑล getirdiฤini sรถylemiลlerdi.
Tรผrkiye’de bir sรผredir faiz oranlarฤฑnฤฑn seyri ve bunun enflasyon ile dรถviz kuru รผzerindeki etkilerine dair tartฤฑลmalar yapฤฑlฤฑyor.
Geleneksel ekonomi teorisinde, faizlerin yรผksek tutulmasฤฑnฤฑn enflasyonu aลaฤฤฑ รงekme ve ilgili รผlkenin para birimini de gรผรงlendirme yรถnรผnde bir etkisi olacaฤฤฑ dรผลรผnรผlรผyor.
Tรผrkiye’de ise Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan, enflasyonu dรผลรผrmek iรงin faizlerin indirilmesi gรถrรผลรผnรผ savunuyor.
Uluslararasฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar, Tรผrkiye’nin Kasฤฑm ayฤฑnda ekonomi yรถnetiminde deฤiลikliklerin yapฤฑldฤฑฤฤฑ dรถneme kadar uyguladฤฑฤฤฑ para politikasฤฑnฤฑn bu temele dayandฤฑฤฤฑnฤฑ รถne sรผrรผyor ve bunu da Tรผrk Lirasฤฑ’nda gรถrรผlen deฤer kaybฤฑnฤฑn en รถnemli nedenleri arasฤฑnda gรถsteriyor.
Enflasyon ve faiz oranlarฤฑ arasฤฑnda yakฤฑn bir iliลki bulunuyor. Faiz ayrฤฑca dรถviz kurunu da etkileyen unsurlar arasฤฑnda yer alฤฑyor.
Uygulanan politikalarla bunlar arasฤฑnda bir denge kurulmaya รงalฤฑลฤฑlฤฑyor.
Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn piyasadaki para arzฤฑnฤฑ yรถnetebilmek iรงin sahip olduฤu araรงlardan birisi politika faiz oranlarฤฑ.
Politika faiz oranlarฤฑnda yapฤฑlan deฤiลiklikler piyasadaki oyuncularฤฑn borรง alma ve verme maliyetlerini deฤiลtirdiฤinden hem bankalarฤฑn uyguladฤฑฤฤฑ faizleri hem de tahvil, hisse senedi gibi varlฤฑklarฤฑn deฤerini etkiliyor.
Faiz oranlarฤฑnฤฑn dรผzeyi, bireylerin ve kurumlarฤฑn kaynaklarฤฑnฤฑ tasarrufa ya da harcamaya yรถneltmesinde belirleyici oluyor.
รrneฤin, faiz oranlarฤฑnฤฑn dรผลรผk olduฤu bir ortamda tasarruf รผzerinden elde edilecek gelir de dรผลรผk olduฤundan harcama eฤilimi artฤฑyor.
Dolayฤฑsฤฑyla faiz oranlarฤฑnฤฑn dรผลรผrรผlmesinin tรผketim harcamalarฤฑnฤฑ artฤฑrmasฤฑ ve ekonomik bรผyรผmeyi desteklemesi bekleniyor.
Ancak tรผketim harcamalarฤฑnฤฑn artmasฤฑ beraberinde enflasyonun yรผkselmesi riskini getiriyor.
Bir diฤer konu da faizlerin dรผลรผk olduฤu bir ortamda kredi alma ve verme eฤiliminin artmasฤฑnฤฑn piyasadaki yerel para birimi miktarฤฑnฤฑn yรผkselmesine neden olmasฤฑ. Bu da enflasyon riski yaratan bir baลka unsur olarak ortaya รงฤฑkฤฑyor.
Bu nedenle genel kabul gรถren ekonomi teorisinde, faiz oranlarฤฑnฤฑn dรผลรผk tutulmasฤฑnฤฑn enflasyon yaratacaฤฤฑ ve enflasyonun arttฤฑฤฤฑ bir dรถnemde de fiyat artฤฑลlarฤฑnฤฑ dizginlemek iรงin faiz artฤฑrฤฑmฤฑna gidilmesi gerektiฤi gรถrรผลรผ bulunuyor.
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan, faizlerin dรผลรผrรผlmesi halinde enflasyonun da dรผลeceฤi yรถnรผndeki geleneksel kalฤฑplarฤฑn รถtesine geรงen ve sฤฑra dฤฑลฤฑ kabul edilen ekonomi gรถrรผลรผnรผ destekleyen isimler arasฤฑnda yer alฤฑyor.
Erdoฤan, Ocak ayฤฑnda ฤฐstanbul’da ekonomiyle ilgili yaptฤฑฤฤฑ bir konuลmada, “Bana yatฤฑrฤฑm lazฤฑm, istihdam lazฤฑm, รผretim lazฤฑm, ihracat lazฤฑm. Eฤer bu dรถrt baลlฤฑk yoksa hiรงbir ลey yok, biz bununla รถvรผneceฤiz. Asฤฑl iล faizi dรผลรผrmek suretiyle enflasyonu aลaฤฤฑya รงekmektir” dedi.
Erdoฤan’ฤฑn da savunduฤu bu gรถrรผล, 19’uncu yรผzyฤฑlฤฑn sonlarฤฑ ve 20’nci yรผzyฤฑlฤฑn baลlarฤฑnda yaลamฤฑล olan ekonomist Irving Fisher’ฤฑn geliลtirdiฤi bir teoriye dayanฤฑyor.
Fisher’ฤฑn geliลtirdiฤi teori, nominal faiz, reel faiz ve enflasyon beklentisini hesaba katan bir formรผle dayanฤฑyor.
Nominal Faiz: Piyasada uygulanan ve paranฤฑn deฤer kaybฤฑ finansal hareketlerden arฤฑndฤฑrฤฑlmamฤฑล faiz oranฤฑ.
Reel Faiz: Nominal faizin enflasyonun etkisine gรถre ayarlanmฤฑล hali
Beklenen enflasyon: Fiyat hareketlerine gรถre, ilerideki belirli bir dรถnem iรงin hesaplanan fiyat artฤฑล oranฤฑ.
Reel faiz = (1 + Net Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1
Bu formรผle gรถre, reel faiz oranฤฑ ile beklenen enflasyon oranฤฑ toplamฤฑnฤฑn nominal faiz oranฤฑna eลit olduฤu varsayฤฑlฤฑyor.
Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Ekonomi Politikalarฤฑndan Sorumlu Baลdanฤฑลmanฤฑ Cemil Ertem, Erdoฤan’ฤฑn yaklaลฤฑmฤฑnฤฑn ardฤฑndaki nedenlerle ilgili yazdฤฑฤฤฑ bir makalede, Fisher’ฤฑn geliลtirdiฤi formรผl baz alฤฑndฤฑฤฤฑnda enflasyon ile faiz oranlarฤฑ arasฤฑnda ters deฤil, doฤru bir korelasyonun gรถrรผldรผฤรผnรผ belirtti.
Ertem, Mayฤฑs 2018’de Daily Sabah gazetesine yazdฤฑฤฤฑ yazฤฑda, “Buna gรถre, reel faiz oranฤฑnฤฑn uzun vadede sabit kalacaฤฤฑ varsayฤฑmฤฑyla nominal faiz oranฤฑnda yapฤฑlacak bir artฤฑล, enflasyon beklentisinde de bir artฤฑล olacaฤฤฑ anlamฤฑna geliyor. รzetle Fisher formรผlรผne gรถre, faiz oranlarฤฑ ile enflasyon arasฤฑnda uzun vadede doฤru bir korelasyon olduฤu aรงฤฑkรงa gรถrรผlรผyor” dedi.
Ertem, aynฤฑ makalesinde 2008 yฤฑlฤฑnda yaลanan krizin geleneksel gรถrรผลรผn doฤru olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ortaya koyduฤunu savundu.
Ertem makalesinde ayrฤฑca, son dรถnemde dรผnyanฤฑn farklฤฑ yerlerinde Fisher denklemini savunan gรถrรผล ve akademik รงalฤฑลmalarฤฑn yapฤฑldฤฑฤฤฑ “Neo-Fischercฤฑ” bir akฤฑmฤฑn doฤduฤunu aktardฤฑ.
รzellikle 2008 krizinin ardฤฑndan Fisher’ฤฑn yaklaลฤฑmฤฑnฤฑ savunan ve para politikalarฤฑnฤฑn buna gรถre dรผzenlenmesi gerektiฤini sรถyleyen, aralarฤฑnda ABD Merkez Bankasฤฑ yetkililerinin bulunduฤu bazฤฑ ekonomistler oldu.
Ancak ลu ana kadar bu formรผlรผn hayata geรงirilmesi halinde geรงerli olduฤunu ortaya koyan somut bir รถrnek olmadฤฑฤฤฑna dikkat รงekilirken faiz ve enflasyon iliลkisine dair geleneksel gรถrรผล hem geliลmiล hem de geliลmekte olan รผlkelerde para politikalarฤฑna yรถn vermeyi sรผrdรผrรผyor.
Dรถviz kuru, enflasyon ve faizle birlikte รผรงgenin diฤer ayaฤฤฑnฤฑ oluลturuyor. Bu ayak, รถzellikle Tรผrkiye gibi รผretimin bรผyรผk oranda ithal girdilere baฤlฤฑ olduฤu รผlkeler aรงฤฑsฤฑndan bรผyรผk รถnem taลฤฑyor.
Kurdaki artฤฑลlar, รผreticilerin maliyetlerini artฤฑrdฤฑฤฤฑ iรงin satฤฑล fiyatlarฤฑna da yansฤฑyor ve bu da enflasyonun yรผkselmesine neden oluyor.
Ekonomist Ege Cansen, 2006 yฤฑlฤฑnda Hรผrriyet gazetesine yazdฤฑฤฤฑ bir yazฤฑda, Tรผrkiye gibi รผlkeler iรงin arz-talep dengesinin รถtesinde dรถviz kurunun da enflasyon รผzerinde รถnemli bir etkisi olduฤuna dikkat รงekmiลti.
Cansen, “Tรผrkiye gibi parasฤฑ yumuลak yani dรถviz olmayan รผlkelerde, enflasyon ‘devalรผasyon-enflasyon’ sarmalฤฑ yรผzรผnden yapฤฑลkan hale gelir. Kur artฤฑลlarฤฑnฤฑ yavaลlatmadan, fiyat artฤฑลlarฤฑ yavaลlamaz. Dolayฤฑsฤฑyla bu รผlkeler, ekonomiyi soฤutarak deฤil, dรถviz kurunu dรผลรผrerek enflasyonu yavaลlatฤฑr. Bunun iรงin ulusal paralarฤฑna yรผksek faiz verip, sฤฑcak parayฤฑ รผlkelerine รงeker. Artan dรถviz arzฤฑ yรผzรผnden dรผลen kurla, dรถviz fiyatฤฑna endekslenmiล fiyat artฤฑลlarฤฑ yavaลlar” diye yazmฤฑลtฤฑ.
Genel kabul gรถren gรถrรผลlere gรถre, bir รผlkede dรถviz kurunun seyrinde yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn o รผlkenin para birimine “yatฤฑrฤฑm yapma ve elinde tutma arzusu” belirleyici rol oynuyor.
Yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn bu algฤฑsฤฑnda da o รผlkenin makroekonomik dengelerinin gรผรงlรผ olmasฤฑ gibi ekonomik etkenlerin yanฤฑ sฤฑra siyasi istikrar gibi gรผven ve risk unsurunu etkileyen faktรถrler de bรผyรผk รถnem taลฤฑyor.
Ayrฤฑca bir รผlkenin para birimine yatฤฑrฤฑm yapanlarฤฑn bundan bir getiri elde etmek istedikleri kabul ediliyor.
Bu noktada da piyasadaki belirlenmiล “nominal faiz” ile enflasyon oranฤฑ arasฤฑndaki farkฤฑ gรถsteren reel faiz รถnemli bir kavram olarak ortaya รงฤฑkฤฑyor.
รrneฤin, kendi para birimine yatฤฑrฤฑmcฤฑ รงekmek isteyen รผlkelerin enflasyon oranฤฑnฤฑn รผzerinde faiz vererek, yatฤฑrฤฑmฤฑ cazip kฤฑlmasฤฑ gerekiyor.
Finans sistemi iรงerisinde merkez bankalarฤฑ, ellerindeki faiz, para basma ve dรถviz rezervi gibi araรงlarla piyasadaki para arzฤฑnฤฑ belirleyerek ekonomik dengelerin korunmasฤฑnda kritik bir rol oynuyor.
TCMB’nin internet sitesinde kurumun temel amacฤฑ “fiyat istikrarฤฑnฤฑ saฤlamak” olarak tanฤฑmlanฤฑyor ve bu ifade ile “ekonomik kararlarda dikkate almayฤฑ gerektirmeyecek รถlรงรผde dรผลรผk bir enflasyon oranฤฑnฤฑn” kastedildiฤi belirtiliyor.
TCMB’nin diฤer gรถrev ve sorumluluklarฤฑ finansal istikrar, dรถviz kuru rejimi, banknot basma ve ihraรง imtiyazฤฑ ve รถdeme sistemleri olarak sฤฑralanฤฑyor.
Tรผrkiye’de 2006 yฤฑlฤฑndan bu yana enflasyon hedeflemesi rejimi uygulanฤฑyor.
TCMB’nin konuyla ilgili hazฤฑrladฤฑฤฤฑ kitapรงฤฑkta, bu rejim, sayฤฑsal bir enflasyon hedefinin belirlenip bunun kamuoyuyla paylaลฤฑldฤฑฤฤฑ ve Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn da tรผm para politikasฤฑ araรงlarฤฑnฤฑ bu hedefe ulaลmak amacฤฑyla kullandฤฑฤฤฑ bir rejim olarak tanฤฑmlanฤฑyor.
รzetle Tรผrkiye’de TCMB’nin ana gรถrevini enflasyonu elindeki araรงlarฤฑ da kullanarak belirlediฤi hedefi tutturmak oluลturuyor.
Ekonomist Mahfi Eฤilmez, 2018 yฤฑlฤฑnda yazdฤฑฤฤฑ bir yazฤฑda, TCMB’nin belirlediฤi hedeflere ulaลabilmesi iรงin baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑnฤฑn saฤlanmasฤฑnฤฑn ve ลeffaflฤฑฤฤฑnฤฑn da artฤฑrฤฑlmasฤฑ gerektiฤini belirtmiลti.
Eฤilmez, TCMB’nin elindeki araรงlarฤฑ kullanarak faiz, enflasyon ve kur dengesini yรถnetebileceฤini ifade ederek, “รrneฤin kurlarฤฑn hฤฑzla yรผkseldiฤi ve bunun enflasyonu artฤฑrdฤฑฤฤฑ bir ortamda Merkez Bankasฤฑ para politikasฤฑnฤฑn en รถnemli aracฤฑ olan borรง verme faizini artฤฑrarak piyasa faizlerini yukarฤฑ iter ve bu yolla kuru ve enflasyonu denetim altฤฑna alabilir” yazmฤฑลtฤฑ.
Ancak Eฤilmez, Tรผrkiye’de her ne kadar enflasyonla mรผcadele en รถnemli hedef gibi gรถsterilse de “gizli hedefin” bรผyรผme olduฤunu ve bunun da para politikalarฤฑ ile maliye politikalarฤฑ arasฤฑnda รงeliลki yarattฤฑฤฤฑna dikkat รงekmiลti.
