BBC Tรผrkรงe‘nin haberine gรถre Kazakistan bugรผn kripto para madenciliฤinde dรผnyada ikinci sฤฑrada ancak yoฤun enerji tรผketen veri merkezleri, kรถmรผrden elektrik รผreten santralleri รผzerindeki baskฤฑyฤฑ artฤฑrฤฑyor. Bu da kirliliฤi ve karbon salฤฑmฤฑnฤฑ beraberinde getiriyor.
Moldir Shubayeva, yeni Bitcoin madeninin tozlu ลantiyesinde dolaลฤฑrken, inลaat mรผhendisleri ve beden iลรงileri kalabalฤฑฤฤฑnฤฑn arasฤฑndan kolaylฤฑkla seรงiliyor.
35 yaลฤฑndaki ลฤฑk giyimli Moldir, devasa sarฤฑ renkli gรผneล gรถzlรผklerinin arasฤฑndan, nakliye konteynฤฑrlarฤฑnฤฑn iรงinden kฤฑvฤฑlcฤฑmlar saรงan kaynakรงฤฑlarฤฑ ve tonlarca รงakฤฑl dolgusunu inลaatฤฑn temeline boลaltan kamyonu izliyor.
Moldir, Kazakistan’ฤฑn yeni nesil kripto giriลimcilerinden biri ve Almatฤฑ ลehrindeki kendisine ait yeni Bitcoin madeninin her detayฤฑnฤฑ denetliyor.
Moldir, erkek egemen bu endรผstride รถnemli bir aktรถr haline geldi ve madencilik ลirketini รผlkenin en bรผyรผk oyuncularฤฑndan biri haline getirmesiyle tanฤฑndฤฑ.
“Hayatฤฑmฤฑn son dรถrt yฤฑlฤฑnฤฑn neredeyse tamamฤฑnฤฑ iลte geรงirdim ve bazen ofisimde uyuyorum” diyor.
Moldir yaklaลฤฑk beล yฤฑl รถnce Bitcoin ile ilgilenmeye baลladฤฑ. Daha bรผyรผk madenler inลa edip mรผลterilere kiralamadan รถnce erkek kardeลiyle birlikte evde kripto para madenciliฤi yapmaya baลladฤฑ.
Kazakistan’daki iลletmelerinin ve genel olarak endรผstrinin, รถzellikle geรงen son bir yฤฑlda amansฤฑz bir bรผyรผme iรงinde olduฤunu sรถylรผyor:
“Gรผn, Bitcoin’in ne kadar arttฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrmek iรงin fiyatฤฑnฤฑ kontrol etmemle baลlฤฑyor. Fiyatฤฑ 50 bin dolara ulaลtฤฑฤฤฑ zamanlar gerรงekten heyecan vericiydi! Sรผrekli adrenalin vardฤฑ.”
Bitcoin fiyatฤฑ oldukรงa dalgalฤฑ. Mart 2020’de fiyatฤฑ 5 bin dolar civarฤฑndaydฤฑ ve sadece bir yฤฑlda 65 bin dolara yรผkseldi.
O zamandan beri deฤeri รถnemli รถlรงรผde dรผลtรผ. Bu yazฤฑ yazฤฑlฤฑrken yaklaลฤฑk 35 bin dolardฤฑ.
Ancak kripto madenciliฤi Moldir’i Kazakistan’daki diฤerleriyle birlikte bรผyรผk bir servete kavuลturdu.
Dijital altฤฑn
Kripto para madenciliฤi Bitcoin, Ethereum ve Litecoin gibi birรงok kripto para biriminin temelini oluลturan sรผreรง.
Bu dijital paranฤฑn merkezi bir otoritesi veya bankalarฤฑ yok. Bunun yerine, her รถdeme ve transfer, geniล bir gรถnรผllรผ bilgisayar aฤฤฑ tarafฤฑndan kontrol ediliyor.
Hesaplamalar son derece karmaลฤฑk, bu nedenle gรถrev รงok fazla bilgisayar gรผcรผ gerektiriyor.
Teลvik olarak sistem, bu hesaplamalara katkฤฑda bulunan kiลileri Bitcoin ile รถdรผllendiriyor.
Moldir’inki gibi iลletmeler sayesinde Kazakistan, Bitcoin madenciliฤi aรงฤฑsฤฑnda ABD’den sonra dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ikinci รผlkesi haline geldi. รlke bugรผn, Bitcoin’i รงalฤฑลtฤฑran kรผresel aฤ gรผcรผnรผn yaklaลฤฑk yรผzde 18’ine katkฤฑda bulunuyor.
Kazakistan’da elektrik enerjisinin bol ve ucuz olmasฤฑ; kripto para dostu hรผkรผmet politikalarฤฑ sayesinde sektรถr, 2019’da burada konumlanmaya baลladฤฑ.
2021 yazฤฑnda da sฤฑnฤฑr komลusu รin’de tรผm kripto madenciliฤine ani ve beklenmedik bir yasak getirilmesiyle bรผyรผk bir ivme kazandฤฑ.
รlkeye akฤฑn eden ลirketler yanlarฤฑnda on binlerce bilgisayar getirdi.
Kazakistan’ฤฑn mevcut Bitcoin madenlerinin kapasitesi yetersiz kaldฤฑ ve bu yeni talebi karลฤฑlamak iรงin yeni tesislere ihtiyaรง duyuldu.
Kazakistan’ฤฑn mega madenleri
Almatฤฑ’dan 1,3 km seyahat edip izole ve rรผzgarlฤฑ Ekibastuz ลehrine ulaลtฤฑฤฤฑnฤฑzda endรผstrinin รถlรงeฤini anlฤฑyorsunuz.
Burada Enegix ลirketi tarafฤฑndan inลa edilen, yakฤฑn zamana kadar dรผnyanฤฑn en bรผyรผk kripto madeni olan tesis sizi karลฤฑlฤฑyor.
Bu mega madene adฤฑm attฤฑฤฤฑnฤฑzda ilk fark ettiฤiniz ลey gรผrรผltรผ oluyor.
Kรผรงรผk fanlarฤฑ tam hฤฑzda dรถnerken binlerce gรผรงlรผ bilgisayar vฤฑzฤฑldฤฑyor.
Ve bunlarฤฑn biraz รถtesinde, devasa soฤutma pervaneleri dรถnerken sรผrekli dรผลรผk perdeli bir vฤฑzฤฑltฤฑ sesi รงฤฑkarฤฑyor.
Tesisin sahibi 34 yaลฤฑndaki Yerbolsyn suratฤฑnda bรผyรผk bir gรผlรผmsemeyle, “รalฤฑลan makinelerin sesi beni heyecanlandฤฑrฤฑyor รงรผnkรผ bu paranฤฑn, dijital paranฤฑn sesi.” diyor.
Moldir gibi Yerbolsyn de yฤฑllar รถnce Bitcoin ile ilgilenmeye baลladฤฑ ve ilk etapta madenciliฤe kรผรงรผk bir giriล yaptฤฑ.
Bir garajda bir avuรง bilgisayarla madencilik yapan bir ลirketten, bugรผn 7/24 kripto para madenciliฤi yapan bir firma haline geldi ve 300 milyon dolarlฤฑk ekipmanฤฑ barฤฑndฤฑran tesisine geรงti.
Makinelerin รงalฤฑลmasฤฑnฤฑ saฤlamak iรงin yรผz elli kiลi istihdam edilmiล durumda. Dรผzinelerce mรผhendis ise 15 gรผn boyunca kurak รงรถl bรถlgesinde kalฤฑyor.
19 yaลฤฑndaki Almaz Magaz, 12 saatlik vardiyalarda รงalฤฑลฤฑyor. Ana gรถrevi, makineleri etkilememesi iรงin tozu hangarlardan uzak tutmak. Bir arฤฑza olduฤunda onu dรผzeltmek ve mรผmkรผn olan en kฤฑsa sรผrede รงalฤฑลฤฑr duruma getirmek onun elinde.
ฤฐlk baลta makinelerin ne yaptฤฑฤฤฑ hakkฤฑnda hiรงbir fikri olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ลรถyle itiraf ediyor:
“Buraya gelmeden รถnce Bitcoin hakkฤฑnda bilgim yoktu. Hiรง duymamฤฑลtฤฑm!”
Almaz’ฤฑn ve diฤer personelin รงalฤฑลmalarฤฑ, Almatฤฑ’daki kapalฤฑ devre kamera gรถrรผntรผlerini toplayan bir ‘banka’ aracฤฑlฤฑฤฤฑyla Yerbolsen tarafฤฑndan denetleniyor.
Yerbolsen “Kazakistan’ฤฑn artฤฑk kripto para dรผnyasฤฑ iรงin bu kadar รถnemli olmasฤฑndan gurur duyuyoruz” diyor ve ekliyor:
“Biz vatanseveriz ve รผlkemizin bayraฤฤฑnฤฑ daha da yรผkseltmek istiyoruz!”
รevresel maliyet
Ancak herkes รผlkenin son baลarฤฑsฤฑndan gurur duymuyor. รevre ve yaลam savunucularฤฑ madenciliฤin kullandฤฑฤฤฑ devasa enerji miktarฤฑ nedeniyle kripto para madenciliฤini eleลtiriyor.
Cambridge รniversitesi’nin Bitcoin Elektrik Tรผketim Endeksi, Bitcoin’in ihtiyaรง duyduฤฤฑ enerji miktarฤฑnฤฑn Ukrayna veya Norveรง gibi รผlkeleri geride bฤฑraktฤฑฤฤฑnฤฑ tahmin ediyor.
Bu enerjinin ne kadarฤฑnฤฑn yenilenebilir olduฤu bilinmiyor ancak ฤฐklim Uzmanฤฑ Dana Yermolyonok, Kazakistan’da enerjinin sadece yรผzde 2’sinin yenilenebilir kaynaklardan geldiฤini sรถylรผyor:
“Burada esas olarak kรถmรผr kullanฤฑlฤฑyor. รzellikle ฤฑsฤฑnma ve elektrik รผretimi sรถz konusu olduฤunda.”
Dana, รผlkenin en bรผyรผk kรถmรผr havzalarฤฑndan birine sahip olan Karaganda ลehrinde yaลฤฑyor. Kripto madenciliฤinin yarattฤฑฤฤฑ zenginliฤin sebep olduฤu รงevresel maliyete deฤip deฤmediฤinden ลรผphe ediyor.
Dana “Evimden รงฤฑktฤฑฤฤฑm her gรผn kirliliฤi gรถrebiliyorum. Kฤฑลฤฑn rรผzgar olmadฤฑฤฤฑnda komลumun evini bile gรถremiyorum. Onlar para kazanฤฑrken neden bu havayฤฑ solumak zorunda olduฤumu anlayamฤฑyorum” diyor.
Enerji tedariฤi endiลesi
Kripto madenciliฤinin enerji kฤฑtlฤฑฤฤฑna yol aรงabileceฤine dair endiลeler de var.
Hรผkรผmet, madenciliฤin sadece bir yฤฑlda รผlke รงapฤฑnda elektrik tรผketiminde yรผzde 7-8’lik bir artฤฑลa katkฤฑda bulunduฤunu sรถylรผyor.
รlkede madenciliฤe harcanan elektrik miktarฤฑ, artฤฑk buradaki bรผyรผk bir kasabanฤฑn tรผm ฤฑลฤฑklarฤฑnฤฑ aรงฤฑk tutmak iรงin gereken gรผce eลdeฤer.
Geรงen yฤฑl Kasฤฑm ayฤฑnda, artan talebi karลฤฑlamak iรงin Rusya’dan รผlkeye ekstra elektrik ithal edildi ve arzฤฑn en dรผลรผk olduฤu bรถlgelerde madencilik kฤฑsฤฑtlamalarฤฑ getirildi. Bu รถnlemler bazฤฑ madencilerin tesislerini kapatmasฤฑna ve yer deฤiลtirmeye รงalฤฑลmasฤฑna neden oldu.
Kazakistan’ฤฑn Dijital Kalkฤฑnma Bakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Askhat Orazbek, BBC’ye Kazakistan’ฤฑn kripto para patlamasฤฑnฤฑn รงok hฤฑzlฤฑ gerรงekleลtiฤini ve kontrol edilmesi gerektiฤini anlattฤฑ:
“Madenciler tarafฤฑndan tรผketilen elektriฤin hacmiyle ilgili sorular var. 2019’da enerji fazlamฤฑz olduฤunu sรถylรผyorduk ama artฤฑk bu geรงerli deฤil. Kazakistan’da elektrik sonsuz deฤil, bu yรผzden madencilik faaliyetlerinin bir bรถlรผmรผnรผ durduracaฤฤฑz.”
Orazbek hรผkรผmeti Ocak 2022’de madencilik endรผstrisini, tรผkettiฤi elektrik รผzerinden daha fazla vergilendiren bir sistem getirdi. Saฤlanan ek gelirin daha temiz enerji รผretimi iรงin kullanฤฑlabileceฤini umuyorlar.
Orazbek, “Bugรผn Kazakistan’da madencilik gerรงekten genel olarak kirli olarak adlandฤฑrฤฑlan enerjiyi tรผketiyor. Bu yรผzden kripto madencileri iรงin belirli bir kota getirileceฤini sรถylรผyoruz… Ve daha fazla geliลme ancak yeลil bir enerji altyapฤฑsฤฑ inลa edildiฤinde mรผmkรผn olacak” dedi.
Bununla birlikte, รin ve Kosova gibi bazฤฑ รผlkelerin ve potansiyel olarak Rusya’nฤฑn aksine, Kazakistan madencilik endรผstrisini sรผrdรผrmeye kararlฤฑ gรถrรผnรผyor.
Orazbek “Aslฤฑnda bu bir tรผr teknolojik devrim” dedi ve ekledi:
“Amacฤฑmฤฑz bu anฤฑ kaรงฤฑrmamak ve dรผnyadaki bu kripto para devriminin katฤฑlฤฑmcฤฑlarฤฑ arasฤฑnda yer almak.”
Kazakistan, akaryakฤฑt fiyatlarฤฑndaki ani artฤฑลฤฑn ardฤฑndan bu ayฤฑn baลlarฤฑnda patlak veren ลiddetli protestolardan yeni yeni kurtuluyor.
Portestolarฤฑn kripto para madenciliฤiyle doฤrudan bir baฤlantฤฑsฤฑ yoktu, ancak olaylar iki รถnemli noktayฤฑ gรถsterdi.
ฤฐlk olarak, enerji kaynaklarฤฑ tehdit edildiฤinde ne olabileceฤini; ikincisi, Kazakistan’ฤฑn kripto para dรผnyasฤฑ iรงin ne kadar รถnemli hale geldiฤini.
Kazak hรผkรผmeti interneti beล gรผn boyunca kestiฤinde, kรผresel Bitcoin aฤฤฑ รถnemli รถlรงรผde yavaลladฤฑ ve Bitcoin’in fiyatฤฑ dรผลtรผ.
Bu yeni ortaya รงฤฑkan yeni endรผstriyle baลa รงฤฑkmaya รงalฤฑลan hรผkรผmet iรงin riskler oldukรงa yรผksek.
