Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn ABD Dolarฤฑ karลฤฑsฤฑndaki deฤer kaybฤฑ sadece bir hafta iรงerisinde yรผzde 10’u buldu. TL’deki dรผลรผล yฤฑlbaลฤฑndan bu yana yรผzde 25 seviyesinde. Ekonominin kur ลoku nedeniyle krize girebileceฤi uyarฤฑlarฤฑ yapฤฑlฤฑyor. Peki kur ลoku nedir? Neleri, nasฤฑl etkiler?
Dรผnyanฤฑn hiรงbir yerinde mallarฤฑn ve hizmetlerin fiyatฤฑ bir gรผnden diฤerine deฤiลmez. Bir fincan kahvenin fiyatฤฑ ya da aylฤฑk yatan maaลlarda gรผnlรผk deฤiลimler yaลanmaz.
Ancak para piyasalarฤฑnda iลleyiล รงok daha farklฤฑ. Para birimlerinin deฤeri her saniye deฤiลiyor. Bir para biriminin deฤerindeki deฤiลimler de ลirketlerden tรผketicilere kadar ekonominin tรผm aktรถrlerini etkiliyor.
Para biriminin deฤerindeki ani ve yรผksek frekanslฤฑ deฤiลimler, ‘kur ลoku’ olarak adlandฤฑrฤฑlฤฑyor. Kur ลoklarฤฑnฤฑn enflasyondan faiz oranlarฤฑna, ithalat ve ihracattan istihdama kadar yayฤฑlabilen etkileri oluyor.
Makroekonomi teorisine gรถre kur ลokunun ilk etkisi doฤrudan ya da dolaylฤฑ yollarla enflasyonda gรถrรผlรผyor.
Eฤer Tรผrk Lirasฤฑ hฤฑzlฤฑ bir deฤer kaybฤฑ yaลarsa, ithal edilen tรผm รผrรผnlerin maliyeti ve dolayฤฑsฤฑyla fiyatฤฑ artฤฑyor.
Bir diฤer etki ise ihracatta gรถzleniyor. Para biriminde yaลanan hฤฑzlฤฑ deฤer kaybฤฑ, ihraรง edilen รผrรผnlerin uluslararasฤฑ piyasalarda daha rekabetรงi hale gelmesini saฤlฤฑyor.
Kur ลokunun dolaylฤฑ etkileri ise istihdam piyasasฤฑnda gรถzleniyor. Ekonomide enflasyon ile iลsizlik arasฤฑndaki iliลki, ‘Philips eฤrisi’ adฤฑ verilen teoriyle aรงฤฑklanฤฑyor. Philips eฤrisine gรถre, enflasyonda yaลanan dรผลรผล, iลsizlikte artฤฑล yaratฤฑyor.
Ekonomik gerรงekler ne diyor?
Ekonomide teori ve gerรงekler her zaman รถrtรผลmez. Ekonomi teorisinde genellikle deฤiลkenlerin aynฤฑ kaldฤฑฤฤฑ varsayฤฑlarak hareket edilir. Bu da gerรงekte ekonomide yaลanan dinamiklerin zaman zaman gรถz ardฤฑ edilmesi anlamฤฑna gelebilir.
Kur ลoku nedeniyle yรผkselen enflasyon, tรผketicilerin alฤฑm gรผcรผnรผ etkiler ve รผcretler enflasyonun artฤฑล hฤฑzฤฑ oranฤฑnda yรผkselmezse tรผketime olumsuz yansฤฑyor ve azalan tรผketim de ลirketlerin iลten รงฤฑkarma yoluyla maliyet kฤฑsmasฤฑna neden olabiliyor.
Fiyatlar kur ลokundan nasฤฑl etkilenir?
Kur ลoklarฤฑ bir รผlke iรงerisindeki fiyatlarฤฑ iki yรถnden etkiliyor. Bir para birimi deฤer yitirdikรงe, o รผlke iรงin ithalatฤฑn maliyeti yรผkseliyor.
Her sektรถr iรงin kur ลokunun maliyeti deฤiลebiliyor.
ฤฐkinci etki ise ลirketlerin kรขr marjlarฤฑna baฤlฤฑ olarak yaลanฤฑyor. ฤฐthal girdi ile รผretilen รผrรผnlerin maliyeti kur ลoku nedeniyle yรผkseldiฤinde sรถz konusu sektรถrdeki rekabetin dรผzeyine gรถre ลirketler maliyeti tรผketiciye yansฤฑtma derecesi konusunda karar vermek durumunda kalฤฑyor.
Rekabetin yoฤun olduฤu sektรถrlerde ลirketler kรขr marjlarฤฑnฤฑ dรผลรผrerek kur ลokunu tรผketiciye yansฤฑtmama yoluna giderken, daha az rekabetรงi alanlarda para birimindeki deฤer kaybฤฑnฤฑn maliyeti tรผketiciye daha fazla yansฤฑtฤฑlabiliyor.
Aynฤฑ ลekilde ithal girdi mallarฤฑnฤฑn oranฤฑnฤฑn fazla olduฤu sektรถrlerde de kur ลoku fiyatlara daha fazla yansฤฑyor.
Yani Philips eฤrisi, teoriden pratiฤe her zaman geรงirilemeyebiliyor. BBC Tรผrkรงe
