Tรผrkiye Cumhuriyet Merkez Bankasฤฑ (TCMB) tarafฤฑndan oluลturulan “Merkezin Gรผncesi” blogunda yayฤฑmlanan uzman deฤerlendirmesinde, “Son yฤฑllarda Net Hata ve Noksan’ฤฑn (NHN) รถnemli bir kฤฑsmฤฑnฤฑn, yurt iรงinde yerleลik kiลilerin yurt dฤฑลฤฑndaki mevduat hareketleri kaynaklฤฑ olduฤu dรผลรผnรผlรผyor.” ifadesine yer verildi.
“Merkezin Gรผncesi” blog sitesinde TCMB uzmanlarฤฑnฤฑn NHN รผzeriฬne deฤerlendiฬrmesi yayฤฑmlandฤฑ.
Deฤerlendirmede รถdemeler dengesi istatistiklerinin, รผlkenin yurt dฤฑลฤฑ yerleลikler ile olan tรผm ekonomik iลlemlerini kapsadฤฑฤฤฑ belirtildi.
Tรผrkiye’nin รถdemeler dengesi istatistiklerinin derlenmesinde kullanฤฑlan temel veri kaynaฤฤฑnฤฑn MerkezBankasฤฑ da dahil bankalarฤฑn yaptฤฑklarฤฑ raporlamalar olduฤu ifade edilen deฤerlendirmede, bunlarla birlikte banka raporlarฤฑ dฤฑลฤฑnda ilgili sektรถrlerden elde edilen idari kayฤฑtlar ve anket yรถntemiyle elde edilen verilerin de tรผm ekonomik iลlemleri tam ve en doฤru ลekilde kapsayabilmek adฤฑna yaygฤฑn olarak kullanฤฑldฤฑฤฤฑ vurgulandฤฑ.
Deฤerlendirmede, รถdemeler dengesi derleme ilkelerinden birinin, bir iลlemin borรง ve alacak olmak รผzere, birbirine eลit iki kayฤฑtla tutulduฤu รงift kayฤฑt muhasebe sistemi olduฤu kaydedildi.
Bu koลulun saฤlanmasฤฑ iรงin iลlemin her iki kaydฤฑnฤฑn piyasa deฤeri รผzerinden kaydedilmesi ve mรผlkiyet deฤiลiminin gerรงekleลtiฤi dรถnemde eล anlฤฑ olarak yapฤฑlmasฤฑnฤฑn gerektiฤi ifade edilen deฤerlendirmede, ลu ifadelere yer verildi:
“Bu kayฤฑt sisteminin sonucu olarak ‘Cari ฤฐลlemler Hesabฤฑ’ ve ‘Sermaye Hesabฤฑ’nฤฑn toplamฤฑnฤฑn her zaman ‘Finans Hesabฤฑ’ kalemine eลit olmasฤฑ gerekiyor. Ancak, uygulamada, bu teorik eลitliฤin gerรงekleลmesi hemen hemen imkansฤฑz. Verilerin deฤiลik kaynaklardan elde edilmesi, deฤerleme ve รถlรงme ile kayฤฑt zamanฤฑ farklฤฑlฤฑklarฤฑ yaratmakta; sonuรง itibarฤฑyla oluลan farklar NHN kalemine ‘kalฤฑntฤฑ’ ลeklinde yansฤฑmakta. Bu kalem, finans hesabฤฑndan, cari iลlemler hesabฤฑ ve sermaye hesabฤฑnฤฑn รงฤฑkarฤฑlmasฤฑyla elde edilmekte.
NHN’ye yol aรงan unsurlarฤฑ รผรง farklฤฑ temelde รถzetlemek mรผmkรผn. Birincisi, yurt dฤฑลฤฑ yerleลikler ile yapฤฑlan tรผm iลlemler, kullanฤฑlan veri kaynaklarฤฑ tarafฤฑndan, tamamen kapsanmamฤฑล olabilir. ฤฐkincisi, aynฤฑ iลlem iรงin gerekli borรง ve alacak kaydฤฑnฤฑn her biri iรงin farklฤฑ veri kaynaklarฤฑ kullanฤฑlฤฑyorsa, veri kaynaklarฤฑ bu iลlemi farklฤฑ deฤerlerde รถlรงebilir. รรงรผncรผsรผ ise aynฤฑ iลlem iรงin farklฤฑ veri kaynaklarฤฑndan elde edilen borรง ve alacak kayฤฑtlarฤฑ farklฤฑ dรถnemler iรงin raporlanmฤฑล ve dolayฤฑsฤฑyla farklฤฑ dรถnemler iรงin kaydedilmiล olabilir.”
“Net Hata ve Noksan dรถrt yฤฑlda yรผzde 80 azaldฤฑ”
Deฤerlendirmede, NHN’nin zaman iรงinde deฤiลen kambiyo mevzuatฤฑ, yurt iรงi ekonomik geliลmeler, kรผresel ekonominin seyri, ekonomik aktรถrlerin beklentileri ve bu doฤrultuda geliลtirdikleri davranฤฑลlardan etkilendiฤinin altฤฑ รงizildi.
Kambiyo mevzuatฤฑndaki deฤiลikliklere baฤlฤฑ olarak, รถzellikle ihracat bedellerinin yurda getirilme zorunluluฤunun kaldฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑn, yurt iรงinde yerleลik kiลilerin yurt dฤฑลฤฑnda tuttuklarฤฑ mevduatlarฤฑ artฤฑrdฤฑฤฤฑ ifade edilen deฤerlendirmede, finansal hareketliliฤin yoฤun olduฤu, sermaye giriลlerinin zayฤฑfladฤฑฤฤฑ ve Tรผrk lirasฤฑnda deฤer kayฤฑplarฤฑnฤฑn yaลandฤฑฤฤฑ ve vergi/varlฤฑk barฤฑลฤฑ uygulamalarฤฑnฤฑn olduฤu dรถnemlerde ise cari iลlemler aรงฤฑฤฤฑnฤฑn finansmanฤฑnda yurt iรงi yerleลiklerin yurt dฤฑลฤฑ mevduatlarฤฑ kaynaklฤฑ sermaye hareketlerinin payฤฑnฤฑn arttฤฑฤฤฑ aktarฤฑldฤฑ.
Deฤerlendirmede, ayrฤฑca, bu tรผr dรถnemlerde finansal sistem dฤฑลฤฑnda tutulan efektiflerin (yastฤฑk altฤฑ) bankacฤฑlฤฑk sistemine girmesinin de sรถz konusu olabildiฤi bildirildi.
รdemeler dengesi istatistikleri ve dolayฤฑsฤฑyla NHN kaleminin aylฤฑk geรงici nitelikteki verilerin zaman iรงinde kesinleลmesi, yeni bir kaynaktan veri derlenmeye baลlanmasฤฑ ve yรถntemsel bir deฤiลiklik yapฤฑlmasฤฑ nedenleriyle gรผncellenebildiฤi ifade edilen deฤerlendirmede, ลunlar kaydedildi:
“รrneฤin, 8,4 milyar dolar artฤฑ deฤer alan 2009 yฤฑlฤฑnฤฑn NHN’si, takip eden yฤฑllarda yapฤฑlan รงalฤฑลmalarฤฑn sonucunda 2016 yฤฑlฤฑnda 2,3 milyar dolara kadar gerilemiล. Devam eden yฤฑllarda da benzer bir seyir gรถzleniyor. 2009 โ 2014 yฤฑllarฤฑ deฤerlendirildiฤinde, NHN’nin ilk yayฤฑmlandฤฑฤฤฑnda yรผksek deฤerler aldฤฑฤฤฑ, ancak yapฤฑlan gรผncellemeler sonucunda ilk aรงฤฑklanan NHN verisinin iki yฤฑl iรงinde ortalama yรผzde 45, dรถrt yฤฑl iรงerisinde ise yรผzde 80 azaldฤฑฤฤฑ gรถrรผlรผyor.
Uluslararasฤฑ karลฤฑlaลtฤฑrmalarda bir รถlรงรผt olarak kullanฤฑlan NHN’nin toplam Dรถviz gelirlerine oranฤฑ seรงilmiล 20 รผlke ile kฤฑyaslandฤฑฤฤฑnda ise, Tรผrkiye verisinin incelenen dรถnem boyunca minimum ve maksimum deฤerler arasฤฑnda ve istikrarlฤฑ bir seyir izlediฤi gรถzleniyor. Sonuรง olarak, son yฤฑllarda NHN’nin รถnemli bir kฤฑsmฤฑnฤฑn, yurt iรงinde yerleลik kiลilerin yurt dฤฑลฤฑndaki mevduat hareketleri kaynaklฤฑ olduฤu dรผลรผnรผlรผyor. Bununla birlikte, geรงici nitelikteki verilerin zaman iรงinde kesinleลmesi, yeni bir kaynaktan veri derlenmeye baลlanmasฤฑ veya yรถntemsel bir deฤiลiklik yapฤฑlmasฤฑ nedeniyle, NHN kaleminin gรผncellendiฤi ve diฤer รผlke ortalamalarฤฑna kฤฑyasla makul seviyelerde bulunduฤu gรถzlenmekte.”
Blogda yer verilen gรถruฬลlerin yazarlara ait olduฤu ve TCMB’nin resmi gรถruฬลlerini temsil etmeyebileceฤi ifade edildi.
