Ekonomist Erdal Saฤlam, TL’de son gรผnlerde yaลanan hฤฑzlฤฑ deฤer kaybฤฑnฤฑ deฤerlendirdiฤi yazฤฑsฤฑnda kriz iรงin Eylรผl ayฤฑna iลaret edildiฤine dikkat รงekti
Erdal Saฤlam’ฤฑn DeutscheWelle’de yayฤฑnlanan yazฤฑsฤฑ ลรถyle:
Bayram tatili รถncesi kurlarda yaลanan hareketlilik piyasalarฤฑ tedirgin etti. Ekonomi yรถnetiminin tรผm รงabalarฤฑna raฤmen, kurlarda uzun sรผredir tutulan sฤฑnฤฑr deฤerler aลฤฑlฤฑrken, bayram tatili bu hareketi dondurdu. Bundan sonra piyasalarฤฑn yeni, hฤฑzlฤฑ kur artฤฑลlarฤฑna sahne olmasฤฑ bekleniyor.
Bayramdan รถnce kurlarฤฑn tutulamamasฤฑ, “Eylรผl ayฤฑnda piyasalarda รถnemli hareketler gรถrรผlebileceฤi” endiลesini arttฤฑrdฤฑ. Dรถviz rezervlerinin รงok eridiฤini, bu nedenle artฤฑk kurlarฤฑn istenildiฤi sฤฑnฤฑrlarda tutulamadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถren piyasa oyuncularฤฑnฤฑn, “Rezervlerin bu gidiลle Eylรผl’de tรผkenebileceฤi, bunun da piyasalarda sert hareketlere neden olabileceฤi” endiลesi bรผyรผmeye baลladฤฑ.
Borรงlar dรผลรผnce rezervler ekside
Bayram tatili รถncesi aรงฤฑklanan dรถviz rezervleri rakamlarฤฑ, Merkez Bankasฤฑโnฤฑn resmi rezervlerinin 30 milyar dolara kadar indiฤini, borรง aldฤฑฤฤฑ dรถvizler รงฤฑkarฤฑldฤฑฤฤฑnda eksiye dรถndรผฤรผnรผ gรถsterdi. Bununla birlikte dรถvizi tutmak iรงin devreye giren kamu bankalarฤฑnฤฑn aรงฤฑk pozisyon tutarlarฤฑnฤฑn 10 milyar dolarฤฑ aลtฤฑฤฤฑ, Bankacฤฑlฤฑk Dรผzenleme ve Denetleme Kurulu’nun (BDDK) koyduฤu yasal sฤฑnฤฑr olan yรผzde 20 sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑ aลฤฑp yรผzde 30โlara รงฤฑktฤฑฤฤฑ ortaya รงฤฑktฤฑ. Merkez Bankasฤฑโnฤฑn bรถyle durumlarda kamu bankalarฤฑ dรถviz aรงฤฑklarฤฑnฤฑ kapattฤฑฤฤฑ bilinirken, son dรถnemde bunu yapmamasฤฑ “Acaba dรถvizi mi kalmadฤฑ?” kaygฤฑlarฤฑna neden oldu.
Dolar kurunu aylardฤฑr koyduฤu 6.85 TL sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑn altฤฑnda tutan ekonomi yรถnetimi bu sฤฑnฤฑrฤฑ savunamadฤฑ, dolar kuru 7 TL’ye dayandฤฑ. Kurlarฤฑ tutmak iรงin gรผnde 1 milyar dolarlฤฑk rezervden satฤฑล yapฤฑldฤฑฤฤฑ ama baลarฤฑlamadฤฑฤฤฑ sรถylendi. Kรผresel geliลmelerle euro da รงok artฤฑnca, euro ve dolar gibi diฤer para birimlerinin de yรผkselmesi anlamฤฑna gelen sepet kur deฤerleri รงok yรผkseldi.
Hรผkรผmet yanlฤฑsฤฑ basฤฑn da kriz bekliyor
Yurt iรงinde hรผkรผmete yakฤฑn bazฤฑ gazete yazarlarฤฑnฤฑn, “Tรผrkiye’ye kumpas” yorumu yaparak, “Eylรผl ayฤฑnda ekonominin kรถtรผleลeceฤi” beklentilerini dile getirmeleri ilginรงti. Financial Times ve Reuters baลta olmak รผzere uluslararasฤฑ saygฤฑn medyada, rezervlerin bilimsel olmayan ekonomik anlayฤฑล ve yanlฤฑล kararlar nedeniyle eridiฤi, EylรผlโEkim aylarฤฑnda rezervlerin biteceฤini sรถylemeleri de panikte etkili oldu.
Ekonomik gerekรงelere bakฤฑldฤฑฤฤฑnda ise yรผkselen enflasyona raฤmen uygulanan dรผลรผk kur-dรผลรผk faiz politikasฤฑnda ฤฑsrar edilmesinin sonuรงta ekonomiyi buraya getirdiฤi sรถylenilebilir. Pompalanan kredilerde bรผyรผk artฤฑล olmasฤฑ, bรผtรงe aรงฤฑklarฤฑnฤฑn bรผyรผmesi, Merkez Bankasฤฑโnฤฑn para basฤฑmฤฑnฤฑ artฤฑrmasฤฑ yani yรผksek bรผyรผme hฤฑrsฤฑ nedeniyle iรง talepte yarattฤฑฤฤฑ patlama ithalatฤฑ da artฤฑrdฤฑ. Bรผyรผyen cari aรงฤฑk, turizm gelirlerindeki รถnemli kayฤฑplar, doฤal olarak dรถvize talebi artฤฑrdฤฑ.
Hรผkรผmet kur ataฤฤฑna karลฤฑ ne yapabilir?
รnรผmรผzdeki sรผreรงte yeni kur ataฤฤฑnฤฑ รถnlemenin ilk yolunun dรผลรผk kur-dรผลรผk faiz politikasฤฑndan geri dรถnรผล, iรง talepte frene basฤฑp harcamalarฤฑ azaltma olmasฤฑ gerekir. Normal olarak bรถyle dรถnemlerde piyasa faizlerinin hatta Merkez Bankasฤฑ faizlerinin artฤฑrฤฑlmasฤฑ, kurlarda bir miktar yรผkseliลe izin verilip bu arada yapฤฑsal tedbirlerin hazฤฑrlanmasฤฑ beklenir ama mevcut ekonomi yรถnetiminden bunun beklenmediฤini sรถylemek gerekiyor.
Ekonomi yรถnetiminin dรถviz talebini sฤฑnฤฑrlandฤฑrmak iรงin yine zorunlu karลฤฑlฤฑk oranฤฑ gibi, artฤฑk sฤฑnฤฑrlarฤฑna gelinen, araรงlara baลvurmasฤฑ sรผrpriz olmaz. Nitekim mevduat kabul eden bankalarฤฑn bu mevduatlara karลฤฑlฤฑk olarak Merkez Bankasฤฑ’nda bulundurmak zorunda olduklarฤฑ mevduat oranlarฤฑ olan zorunlu karลฤฑlฤฑk oranlarฤฑ, Temmuz ayฤฑ iรงinde artฤฑrฤฑldฤฑ. Ekonomi yรถnetimi, dฤฑลarฤฑdan sฤฑcak para giriลi saฤlayamayฤฑnca gรถzรผnรผ iรงerideki mevduata รงevirerek dรถviz cinsi zorunlu karลฤฑlฤฑ oranฤฑnฤฑ รผรง puan daha artฤฑrdฤฑ. Bรถylece piyasalar 9.2 milyar dolar daha Merkezโin kasasฤฑna, yani ekonomi yรถnetiminin kullanฤฑmฤฑna girdi.
Piyasalarda bir sรผredir konuลulan “Yeni bir Eylรผl Sendromu” denilebilecek tedirginliฤin artmasฤฑ biraz mevsimsel beklentiden kaynaklanฤฑyor. Dฤฑล borรง geri รถdemelerine bakarsak; Eylรผl’de 3 milyar dolarฤฑn biraz รผzerinde olduฤu, bu yฤฑl yoฤun aylarฤฑn 5 milyar dolarla Ekim, 6 milyar dolarla Kasฤฑm olduฤu gรถrรผlรผyor. Eylรผl denilmesinde her zamanki beklentilerin etkili olduฤunu sanฤฑyorum. Bu arada pandemi sรผrecindeki “normalleลme”ye raฤmen zor durumdaki ลirketlerin finansal tablolarฤฑnda bir iyileลme gรถrรผnmรผyor. Bu ay iรงinde, bรผyรผk ve tanฤฑnmฤฑล firmalardan iflas ve konkordato haberlerinin gelmesinden endiลe ediliyor.
Neden kriz iรงin Eylรผl ayฤฑ telaffuz ediliyor?
Ancak Eylรผl kaygฤฑsฤฑnda dรถviz rezervlerinde yaลanan bรผyรผk gerileme, buna karลฤฑlฤฑk ekonomi yรถnetiminin dรผลรผk kur-dรผลรผk faiz politikasฤฑnda ฤฑsrar edip, sonunda rezervleri bitireceฤi beklentisi en รถnemli rolรผ oynuyor. Eylรผlโde pandemide ikinci dalga beklentisinin de bu korkuda payฤฑ olabilir.
Buna karลฤฑlฤฑk bazฤฑ piyasa analistleri ise spekรผlasyon ortamฤฑ bulunduฤunu; bunun oluลmasฤฑnฤฑn nedeninin de, hรผkรผmetin rezervlerin eritmesi gibi yanlฤฑล politikalarฤฑ olduฤu gรถrรผลรผnde. Bu analistlere gรถre “hareketlenme” Eylรผl ayฤฑna kalmayabilir: “Belki Eylรผl’รผ beklemeden Aฤustosโta bรผyรผk atak ve hareketlilik yaลanฤฑr, bilinemez.”
รzetle, ekonomik dengeler iyice bozulup gรถrรผnรผr olmaya baลladฤฑ. Politikalarda kรถklรผ deฤiลiklikler yapฤฑlmazsa, Eylรผl’de veya yakฤฑn bir zamanda, “Ekonomide yฤฑkฤฑcฤฑ dalgalar” yaลanma ihtimali yรผksek gรถrรผnรผyor.
