Kamuya ait Tรผrkiye ลeker Fabrikalarฤฑ, girdi maliyetlerinin her geรงen gรผn arttฤฑฤฤฑnฤฑ belirterek ลekere yรผzde 25 zam yaptฤฑ. Kristal ลekerin KDV dahil kilogram fiyatฤฑ 5 lira 30 kuruล olurken, 50 kilogramlฤฑk รงuval fiyatฤฑ 212 liradan 265 liraya yรผkseldi.
Son gรผnlerde marketlerde ลeker ve yaฤ bulmakta zorlandฤฑฤฤฑna iliลkin sosyal medyada paylaลฤฑm yapanlarฤฑn sayฤฑsฤฑ ise giderek artฤฑyor.
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Tรผrkiye Bakkallar ve Bayiler Federasyonu Baลkanฤฑ ve Tรผrkiye Esnaf ve Sanatkรขrlarฤฑ Konfederasyonu (TESK) Genel Baลkanฤฑ Bendevi Palandรถken ise marketlerde yaลanan ลeker ve yaฤ sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑnฤฑn รงรถzรผmรผ iรงin, รผrรผnlerin fabrikadan tรผketiciye doฤrudan bakkallar aracฤฑlฤฑฤฤฑyla daฤฤฑtฤฑlmasฤฑnฤฑ talep ediyor:
“Zam sรถylentileri, kuraklฤฑk gibi birรงok sebep sunularak รผรง beyazdan biri ve evlerimizin olmazsa olmazฤฑ ลekerin vatandaลa yok denilerek satฤฑลฤฑnฤฑn olmamasฤฑ durumu kabul edilemez.
“Piyasada ลeker bulunmamasฤฑ problemini, mahallenin bakkalฤฑ รงรถzer. ลeker raflarฤฑnฤฑn boล olmasฤฑna รงรถzรผm olarak, zaman kaybedilmeden bakkallarฤฑmฤฑz devreye sokulmalฤฑ.”
Sorunun kaynaฤฤฑ ne?
Bu sorun, รถzel fabrikalarฤฑn maliyetlerindeki artฤฑลฤฑ gerekรงe gรถstererek ลekere yรผzde 40 zam yapmasฤฑna raฤmen, Tรผrk ลeker’in zam yapmayฤฑp ลeker arzฤฑnฤฑ kฤฑsmasฤฑyla baลlamฤฑลtฤฑ.
Marketler de fabrikalardan yeterli miktarda ลeker alamadฤฑklarฤฑ iรงin, raflarda geรงici bir sรผre ลeker bulunamadฤฑฤฤฑnฤฑ ve tรผketiciye sฤฑnฤฑrlฤฑ miktarda ลeker satabildiklerini sรถylemiลti.
รzel sektรถr ve kooperatif ลeker fabrikalarฤฑ, Tรผrkiye ลeker Fabrikalarฤฑ’nฤฑn fiyat politikasฤฑndan kaynaklฤฑ bir sorun yaลandฤฑฤฤฑnฤฑ savunmuลtu.
Tรผrk ลeker ise 15 Kasฤฑm’da ลekerde arz probleminin olmadฤฑฤฤฑnฤฑ, piyasada bazฤฑ firmalarฤฑn fiyatlarฤฑ yรผkseltmelerinden ve รถzel sektรถr ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn zam yapmalarฤฑ nedeniyle ลekerde sorun yaลandฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑklamฤฑลtฤฑ:
“2021-2022 yฤฑlฤฑ รผretim dรถneminde Tรผrkลeker yaklaลฤฑk 400 bin ton ลeker รผretmiล olup, bu miktar kooperatif ve รถzel sektรถr fabrikalarฤฑnฤฑn รผretimiyle birlikte toplamda 1 milyon 150 bin ton civarฤฑndadฤฑr.”
“รeลitli basฤฑn organlarฤฑnda ลekerde arz problemi olduฤuna dair iddialar doฤru deฤildir. Herhangi bir arz problemi bulunmamaktadฤฑr. Piyasada bazฤฑ firmalarฤฑn fiyatlarฤฑ yรผkselterek รผrรผn satmalarฤฑndan dolayฤฑ bรถyle bir ortam oluลmuลtur.”
Sรถzcรผ Gazetesi’nde Perลembe gรผnรผ yayฤฑnlanan bir haberde, yaฤ ve ลeker satฤฑลฤฑna kota koyulan marketlerdeki yetkililerin, “fiyatlar nedeniyle insanlarฤฑn stok yapma yoluna gittiฤini ve daha fazla mรผลteriye รผrรผnรผ ulaลtฤฑrabilmek iรงin satฤฑล kotasฤฑ koyduklarฤฑnฤฑ” belirttiฤi aktarฤฑlmฤฑลtฤฑ.
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Tรผrkiye Gฤฑda ve ฤฐรงecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF) Genel Sekreteri ฤฐlknur Menlik, temel gฤฑda รผrรผnlerinde yaลanan fiyat artฤฑลฤฑnฤฑn “sรผrpriz olmadฤฑฤฤฑnฤฑ” deฤerlendiriyor:
“Temel gฤฑda รผrรผnlerinde fiyat artฤฑลlarฤฑ รถnemli รถlรงรผde dรถviz ve hammadde girdilerindeki fiyat artฤฑลฤฑna baฤlฤฑ olarak yaลanฤฑyor. Hepsinin รถtesinde, รงok uzun zamandฤฑr konuลtuฤumuz ve artฤฑk daha ciddi konuลulmasฤฑ gereken bir diฤer problem ise iklim deฤiลikliฤi.
“ฤฐklim deฤiลikliฤine baฤlฤฑ olarak รถngรถrรผlemeyen her tรผrlรผ hava koลulu, rekoltede dรผลรผลlere sebep oluyor ve birincil รผretimin รงฤฑktฤฑlarฤฑnฤฑ olumsuz etkiliyor. ฤฐklim deฤiลikliฤinin yฤฑkฤฑcฤฑ sonuรงlarฤฑna bakarsak, bundan sonra dรผnya hiรงbir zaman bizim iรงin normal dรถnmeyecek.”
Pandemiyle birlikte artan lojistik ve enerji maliyetleri de eklendiฤinde gฤฑda fiyatlarฤฑnฤฑn giderek arttฤฑฤฤฑnฤฑ belirten Menlik’e gรถre, gฤฑda fiyatlarฤฑ aรงฤฑsฤฑndan en bรผyรผk riski iklim deฤiลikliฤi oluลturuyor.
2017 yฤฑlฤฑnda TGDF olarak tarฤฑmsal sรผrdรผrรผlebilirlik ve iklim deฤiลikliฤi ekseninde Tรผrkiye’nin 2100 yฤฑlฤฑna kadarki projeksiyonunu รงฤฑkardฤฑklarฤฑnฤฑ sรถyleyen Menlik, รผretimde iklim deฤiลikliฤine karลฤฑ ciddi adฤฑmlar atฤฑlmasฤฑ gerektiฤini savunuyor:
“O zamandan beri bu gรผnleri รถngรถrรผyoruz. ฤฐklim deฤiลikliฤi ekseninde her geรงen gรผn tarฤฑm ve gฤฑda รผrรผnlerinde problemler artacak. Dolayฤฑsฤฑyla bugรผn iรงinde bulunduฤumuz hiรงbir ลey aslฤฑnda sรผrpriz deฤil. Bundan sonra da รถnรผmรผzde รงok daha gรผzel gรผnler yok.”
Menlik, marketlerde stok yapฤฑldฤฑฤฤฑ iddialarฤฑyla ilgili federasyona gelen bir bilgilendirme olmadฤฑฤฤฑnฤฑ, ancak bu iddialarฤฑn yetkili mercilerce incelendiฤini belirtiyor:
“Otoriteler zaten bu gerekรงelerle bir inceleme ve รงalฤฑลma baลlattฤฑ. Ama ben zannetmiyorum, รงรผnkรผ bu รผlkede รผreticisiyle, satฤฑcฤฑsฤฑyla ve sanayicisiyle hakikaten รงok zor bir dรถnem geรงirdik. Hem pandemi koลullarฤฑ hem de iklim deฤiลikliฤi sebebiyle herkesin koลullarฤฑnฤฑn aฤฤฑrlaลtฤฑฤฤฑ bir ortamda, tek taraflฤฑ bir suรงlu bulup onun รผzerinden bir ลeyleri konuลmak bizi รงรถzรผmden uzaklaลtฤฑrabilir.
“Bugรผn gฤฑda fiyatlarฤฑyla ilgili bir sorun yaลฤฑyorsak, dรถnรผp birincil รผretimden itibaren zincirin tรผm halkalarฤฑnda neler olup bitiyor, artฤฑsฤฑ eksisiyle yaptฤฑklarฤฑmฤฑzฤฑ ve yapmadฤฑklarฤฑmฤฑzฤฑ gรถzden geรงirmeliyiz.”
Tรผrkลeker bรผnyesindeki 25 ลeker fabrikasฤฑnฤฑn 10’u 2018 yฤฑlฤฑnda รถzelleลtirildi; geri kalan 15 ลeker fabrikasฤฑ ise Varlฤฑk Fonu’na devredildi.
รzelleลtirmeler sonrasฤฑ Varlฤฑk Fonu bรผnyesine geรงen Tรผrkลeker, geรงen hafta Tarฤฑm ve Orman Bakanlฤฑฤฤฑ’na baฤlandฤฑ. Yeni yรถnetim kurulu oluลturulduktan sonra, ลeker fiyatlarฤฑ yeniden belirlendi ve yรผzde 25 zam yapฤฑldฤฑ.
ลu an yaลanan ลeker krizinin bir sebebi de ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn bir kฤฑsmฤฑnฤฑn รถzelleลtirilmesiyle birlikte, piyasada ลeker fiyatlandฤฑrmasฤฑ aรงฤฑsฤฑndan ikili bir yapฤฑ oluลmasฤฑ olarak gรถsteriliyor.
Bรผtรผn talebin, รถzel fabrikalara gรถre daha ucuza ลeker satan Tรผrkลeker fabrikalarฤฑna yoฤunlaลmasฤฑyla Tรผrkลeker’in bu talebi karลฤฑlayamadฤฑฤฤฑ ve raflarฤฑn bu sebeple boล kaldฤฑฤฤฑ deฤerlendiriliyor.
ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn รถzelleลtirilmesi sรผrecinde dรถnemin AKP รorum Milletvekili Salim Uslu BBC Tรผrkรงe’ye yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamasฤฑnda, “Bรผrokratlar hรผkรผmeti yanlฤฑล yรถnlendiriyor, ลeker fabrikalarฤฑ รถzelleลtirilmemeli” demiลti:
“ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn รถzelleลtirilmesinde zarar eden fabrikalar yerine kar eden fabrikalarฤฑn รถzelleลtirilmesini asla doฤru bulmuyorum. Ve bu fabrikalar zarar etmiyordu.
“Sadece ลeker fabrikalarฤฑnฤฑn deฤil, gฤฑda sektรถrรผnรผn รถzelleลtirilmesini doฤru bulmuyorum. Buralar illa รถzelleลtirilecekse, iลletmeleri รถzelleลtirilebilir ve devletin malฤฑ olmaya devam eder. Alacak kiลiler de paralarฤฑnฤฑ, iลletme sermayesine koyarlar. Ya da kooperatifler kurarsฤฑnฤฑz, รผreticiler ve รงalฤฑลanlar buranฤฑn ortak sahibi olurlar.”
Marketlerde arz sฤฑkฤฑntฤฑ ve adetli satฤฑล uygulamasฤฑ sadece ลekerde deฤil, bitkisel yaฤ รผrรผnlerinde de karลฤฑmฤฑza รงฤฑkฤฑyor.
Edirne’de รผreticilik yapan Ziraat Mรผhendisi Cengiz Yorulmaz, ayรงiรงek yaฤฤฑ fiyatlarฤฑnda artฤฑลฤฑn devam edeceฤini sรถyleyerek, “Bu kฤฑล รงok zor geรงecek” diyor.
รiftรงinin girdi maliyetlerinin yรผkselmesiyle birlikte marketlerdeki ayรงiรงek yaฤฤฑ fiyatlarฤฑnฤฑn da artacaฤฤฑnฤฑ belirten Yorulmaz, ลu รถrnekle anlatฤฑyor:
“Geรงen sene kilosunu 1 lira 80 kuruลa aldฤฑฤฤฑm gรผbreyi bu yฤฑl 10 lira 50 kuruลa alฤฑyorum. Yani gรผbrenin fiyatฤฑ bir yฤฑl iรงerisinde 10 kat arttฤฑ. Akaryakฤฑt ve doฤalgaz รงok pahalandฤฑ.
“Gelecek sene marketlerde daha yรผksek gฤฑda fiyatlarฤฑyla karลฤฑlaลacaฤฤฑz. รรผnkรผ รงiftรงi bu yฤฑl tarlasฤฑna yeterince gรผbre atamayacak, tarlalardaki verim dรผลecek.” Yorulmaz’a gรถre, ayรงiรงek yaฤฤฑ fiyatlarฤฑnฤฑ artฤฑran bir diฤer etken ise dรถviz kuru.
Tรผrkiye’nin ayรงiรงek yaฤฤฑnda toplam tรผketiminin yรผzde 50’sini รผretebildiฤini sรถyleyen Yorulmaz, ayรงiรงek yaฤฤฑnda ithalata baฤฤฑmlฤฑ olunduฤunu anlatฤฑyor:
“Tรผrkiye, tรผkettiฤi ayรงiรงeฤin yarฤฑsฤฑnฤฑ ithal ediyor. Bu yฤฑl aลฤฑrฤฑ derece kuraklฤฑk yaลandฤฑฤฤฑ iรงin verim dรผลtรผ ve ithalat ihtiyacฤฑ arttฤฑ. Dolarฤฑn yรผkselmesiyle ve Rusya ve Ukrayna’nฤฑn gรผmrรผk vergilerini artฤฑrmasฤฑyla birlikte fiyatlar รงok yรผkseldi. Yani marketler ne kadar stok yaparsa yapsฤฑn, dรถvizin hali ortada.”
Palandรถken: ‘Stokรงuluk yapmanฤฑn kimseye bir faydasฤฑ olmayacaktฤฑr’
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan TESK Genel Baลkanฤฑ Bendevi Palandรถken, mevcut krizin aลฤฑlmasฤฑ iรงin ลeker ve yaฤฤฑn doฤrudan รผreticiden halka bakkallar aracฤฑlฤฑฤฤฑyla ulaลtฤฑrฤฑlmasฤฑ gerektiฤini sรถylรผyor.
ลeker ve yaฤ gibi temel gฤฑdalarda rekabetรงi piyasanฤฑn oluลmasฤฑ gerektiฤini sรถyleyen Palandรถken’e gรถre mahalle bakkalฤฑ ve marketler, zincir marketlere karลฤฑ dengeleyici bir unsur olabilir.
Kamuya ait ลeker fabrikalarฤฑ ve yaฤ kooperatiflerinden doฤrudan bakkallara sabit bir fiyatlandฤฑrma ile yapฤฑlacak satฤฑลฤฑn vatandaลฤฑ rahatlatacaฤฤฑnฤฑ savunan Palandรถken’e gรถre, “her fiyat artฤฑลฤฑnda dรถvizi gerekรงe gรถstermek” doฤru deฤil:
“Fabrikalardan direkt vatandaลa arz iรงin bakkallarฤฑmฤฑz aracฤฑ olmaya hazฤฑr. Bakkallarda stok yapmak mรผmkรผn deฤil ve ayrฤฑca rekabet vardฤฑr. ฤฐki bakkal birbirine rakiptir ve fiyatฤฑnฤฑ dรผลรผrรผr. Zincir marketlerde ise ฤฐstanbul’da dรผฤmeye basฤฑp Hakkari’deki fiyatฤฑ belirlersin.
“รretimde bir sorun olmamasฤฑna raฤmen raflarฤฑn boล kalmasฤฑ, stokรงuluk yapmanฤฑn kimseye bir faydasฤฑ olmayacaktฤฑr. Bakkallarฤฑmฤฑz aracฤฑlฤฑฤฤฑyla bu durum hฤฑzlฤฑ bir ลekilde รงรถzรผlebilir. Zincir marketlerle rekabet edecek unsurlarฤฑn geliลmesi gerekiyor.
“Her ลeyin fiyat artฤฑลฤฑ dolara endeksleniyor. รiftรงi haklฤฑ, onun girdi fiyatlarฤฑ dolara baฤlฤฑ olarak doฤrudan artฤฑyor. Ama mamul hale gelmiล bir temel gฤฑda รผrรผnรผnde, senin dolarla senin ne iลin var? Herkes birbirine bakฤฑp zam yapฤฑyor. Stokรงuluk yapmanฤฑn kimseye bir faydasฤฑ olmayacaktฤฑr.”
