Dรผnya‘dan H. Bader Arslan’ฤฑn yazฤฑsฤฑna gรถre bundan 10 yฤฑl kadar รถnce dฤฑล ticarette en รงok gรผndeme gelen konulardan biri TL ile ticaretti. Dฤฑลa aรงฤฑlan yerli ลirketler ve Tรผrkiyeโde yatฤฑrฤฑm yapan yabancฤฑ firmalar, TL ile dฤฑล ticareti sรผrekli olarak yukarฤฑ taลฤฑyordu. Zira bunu mรผmkรผn kฤฑlan, olmazsa olmaz iki faktรถr vardฤฑ: Komลularla iyi giden iliลkiler ve istikrarlฤฑ bir ulusal para.
ลu sฤฑralarda TL ile ticarette gรผzel gรผnlerin oldukรงa uzaฤฤฑndayฤฑz. Hem ihracatta hem ithalatta TLโnin payฤฑ 10 yฤฑl รถnceki seviyelerine indi. Ama gelin en baลฤฑndan baลlayalฤฑmโฆ
Kimler, neden TL ile ticaret yapฤฑyor?
TL ile ticarette ilk sฤฑralarda gelen รผlkeler genellikle komลular ve yakฤฑn coฤrafyadaki รผlkeler. TL istikrar kazandฤฑkรงa ve komลu รผlkeler ile dฤฑล ticaret hacmi artmaya baลladฤฑkรงa, ticaretimizde zamanla TLโnin payฤฑ yรผkselmeye baลlamฤฑลtฤฑ.
Bunun yanฤฑnda Tรผrk ลirketlerinin yatฤฑrฤฑm yaptฤฑklarฤฑ รผlkelerle ticaretimizde TL daha sฤฑk kullanฤฑlฤฑyor. Tรผrkiyeโdeki ลirket kimi zaman kendine ait olan ve baลka bir รผlkede kurulmuล ลirketle, kimi zaman ise o รผlkedeki diฤer Tรผrk sermayeli ลirketlerle ticaretini TL ile yapabiliyor.
TLโyi kullanan baลka bir grup ise Tรผrkiyeโdeki yabancฤฑ sermayeli ลirketler. รrneฤin; Tรผrkiyeโde kurulu Alman sermayeli bir ลirket Almanyaโya TL ile ihracat ve Almanyaโdan TL ile ithalat yapabiliyor.
Neden รถnemli?
Bir รผlkenin dฤฑล ticaretinde en รถnemli konulardan biri ticareti kendi para birimiyle yapabilmesidir. Bu Gรผney Kore iรงin de bรถyle, Almanya iรงin de, Tรผrkiye iรงin deโฆ ฤฐhracatฤฑ ve ithalatฤฑ kendi para birimini kullanarak yapmak firmalar iรงin hem kur riskini hem de iลlem maliyetlerini aลaฤฤฑ รงeker.
Saฤladฤฑฤฤฑ itibar bir yana, รผlkeler iรงin de kendi para birimlerini kullanarak iลlem yapmanฤฑn รงok sayฤฑda avantajฤฑ vardฤฑr. รok dile getirilmese de, ulusal para ile ticaretin faydalarฤฑnฤฑn baลฤฑnda cari aรงฤฑฤฤฑn finansmanฤฑ iรงin yarattฤฑฤฤฑ kolaylฤฑk vardฤฑr. Basit bir รถrnek ne demek istediฤimi daha kolay anlatabilir. รrneฤimizdeki รผlke Tรผrkiye olsun. Diyelim ki; Tรผrkiye bu yฤฑl ihracatฤฑnฤฑn 6 milyar dolarlฤฑk kฤฑsmฤฑnฤฑ, ithalatฤฑnฤฑn ise 12 milyar dolarlฤฑk kฤฑsmฤฑnฤฑ TL ile yapsฤฑn. Yฤฑl genelinde cari aรงฤฑk ise 30 milyarย dolarย olsun. Bu durumda cari aรงฤฑฤฤฑn 6 milyar dolarlฤฑk kฤฑsmฤฑ TL bazlฤฑ dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑndan geldiฤinden, dฤฑล finansman gereken kฤฑsฤฑm 24 milyar dolar olacaktฤฑr.ย
ฤฐhracat ve ithalatta TLโnin payฤฑ dรผลรผyor
2000โli yฤฑllarฤฑn baลฤฑnda ihracatฤฑn sadece yรผzde 1โi TL ile yapฤฑlฤฑrken, bu oran 2009โda yรผzde 2โnin, 2012โde yรผzde 3โรผn, 2014โte yรผzde 4โรผn รผzerine รงฤฑktฤฑ. 2017 rekor yฤฑlฤฑydฤฑ. 164,5 milyar dolara รงฤฑkan ihracatฤฑn 13,2 milyar dolarฤฑ yani yรผzde 8โi TL kullanarak yapฤฑldฤฑ. O yฤฑl kimi aylarda oran yรผzde 10โa ulaลtฤฑ. 2018โde oran aniden geriledi. Toplam ihracat artmasฤฑna raฤmen, TLโnin payฤฑ yรผzde 4โ indi. 2019 ve 2020โde yรผzde 4 civarฤฑnda seyreden TL kullanฤฑm oranฤฑ 2021 ve sonrasฤฑnda daha da dรผลtรผ ve yรผzde 3โรผn altฤฑna indi. Geรงtiฤimiz Nisan ayฤฑnda ise yรผzde 2,4 ile 2011โden sonraki en dรผลรผk dรผzeyine geriledi.
Benzer bir dรถngรผ ithalat tarafฤฑnda da gรถrรผlรผyor. 2000โli yฤฑllarฤฑn baลฤฑnda ithalatta TL kullanฤฑmฤฑ yok denecek kadar azdฤฑ. 2007โde TLโnin payฤฑ yรผzde 1โin, 2008โde yรผzde 2โnin, 2010โda yรผzde 3โรผn รผzerine รงฤฑktฤฑ. 2016 ve 2017โde yรผzde 7 civarฤฑna kadar yรผkseldikten sonra 2018-2019 dรถneminde yรผzde 5โe geriledi. 2020โde yeniden yรผkselse de 2021 sonunda hฤฑzla dรผลmeye baลladฤฑ. Geรงtiฤimiz Aralฤฑk ve Ocak aylarฤฑnda ithalatta TLโnin kullanฤฑmฤฑ yรผzde 3,2โye, son 10 yฤฑlฤฑn en dรผzeyine indi. Son aรงฤฑklanan Mayฤฑs ayฤฑ verisinde ise oran yรผzde 4,1 oldu.
Dฤฑล ticaretin geneline baktฤฑฤฤฑmฤฑzda ise durum ลu:
2005โten sonra istikrarlฤฑ bir ลekilde yรผkselen TLโnin toplam dฤฑล ticaretimizdeki payฤฑ, 2017โde yฤฑl genelinde yรผzde 7,4โe ulaลtฤฑ. Hatta aylฤฑk bazda, Nisan 2017โde yรผzde 8,8 ile rekor dรผzeye ulaลฤฑldฤฑ. Ardฤฑndan hฤฑzlฤฑ bir gerileme baลladฤฑ. 2019-2020โde yรผzde 4,5 aralฤฑฤฤฑnda yatay bir dรถnemden sonra 2021 sonunda oran yรผzde 3โe dรผลtรผ. Son olarak Mayฤฑs 2022โde aldฤฑฤฤฑ deฤer yรผzde 3,5โti.
Gerilemenin nedeni ne?
Hangisinin ne รถlรงรผde etkili olduฤunu bilemesek de, TL ile ticaretin toplam dฤฑล ticaretteki payฤฑnฤฑn gerilemesinin iki olasฤฑ nedeni var.
Birincisi, TLโnin รถngรถrรผlebilirliฤini azalmasฤฑ; Para birimi ne kadar istikrarlฤฑ ve รถngรถrรผlebilir ise ticarette kullanฤฑm imkanฤฑ o denli yรผkselir. TL de รถyle bir paraydฤฑ. Ancak son yฤฑllarda bu รถzelliฤini kaybetti. ฤฐรงeride yabancฤฑ para ve ona endeksli (KKM) mevduatฤฑn payฤฑ TL mevduatฤฑn รผzerinde iken, diฤer รผlkelerde yaลayanlarฤฑn TLโyi tercih etmesini beklememek gerekir.
ฤฐkincisi, komลularฤฑmฤฑzla iliลkilerin gerginleลmesi ya da bu รผlkelerin siyasi/ekonomik durumlarฤฑnฤฑn istikrarsฤฑzlaลmasฤฑ. Suriye ve Mฤฑsฤฑr ile iliลkilerimiz, ฤฐranโa yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlar nedeniyle ticaretin zayฤฑf seyretmesi, Rusya-Ukrayna savaลฤฑ TL ile ticareti baskฤฑlayan sebepler arasฤฑnda.
TL ile ticaretin artmasฤฑ iรงin TLโnin yeniden istikrar ve itibar kazanmasฤฑ gerekiyor. Bu, maalesef artฤฑk โkฤฑsa sรผrede olacakโ bir ลey deฤil. Baลlangฤฑรง olarak para politikasฤฑnฤฑn doฤru patikaya dรถnmesi ve dezenflasyon sรผrecine girilmesine ihtiyaรง var.
