Tรผrkiyeโde TL’nin deฤer kaybetmesiyle yaลanan kriz, kรผresel finans piyasalarฤฑnฤฑ da sarsฤฑyor. Diฤer geliลmekte olan รผlkelerin paralarฤฑ da aฤฤฑr baskฤฑ altฤฑna girdi.
Deutsche Welle’de Annika Ross imzasฤฑyla yayฤฑmlanan habere gรถre Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn sert dรผลรผลรผnden kaynaklanan ลok dalgalarฤฑ bรผtรผn dรผnyayฤฑ sardฤฑ. Arjantin, Uluslararasฤฑ Para Fonu’ndan (IMF) kararlaลtฤฑrฤฑlan kredinin vaktinden รถnce รถdenmesini istedi. Hindistan’ฤฑn para birimi Rupi eski gรผnlerini arar oldu. Uzmanlara gรถre borsalardaki haftalardฤฑr devam eden likidasyon, endeksleri sarsmaya devam edecek.
Analistlere gรถre Tรผrkiye’nin ekonomik sorunlarฤฑnฤฑn รถnemli bรถlรผmรผ Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan’ฤฑn politikasฤฑndan kaynaklandฤฑฤฤฑ iรงin รผlke iรงerisinde yapฤฑlmฤฑล sayฤฑlฤฑyor. Ancak baลka genรง sanayi รผlkeleri de kamu borรงlanmasฤฑ, siyasi krizler ve ihmal edilen reformlar yรผzรผnden zor durumda. Dรผลรผk faizler Dolarla borรงlanmayฤฑ adeta teลvik etmiลti. Ancak 2015 sonlarฤฑndan bu yana ABD’de faizler yรผkselmeye baลladฤฑ. Amerikan Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn (FED) yรผksek istihdam ve bรผyรผme hฤฑzฤฑ nedeniyle faizleri daha da yukarฤฑ รงekmesi bekleniyor. Bu durumda Dolar yatฤฑrฤฑmcฤฑya cazip geliyor, ancak aynฤฑ zamanda Brezilya, Arjantin ve Gรผney Afrika gibi รผlkelere de baskฤฑ uyguluyor. ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’un fitilini ateลlediฤi gรผmrรผk anlaลmazlฤฑฤฤฑnฤฑn da ticaret savaลlarฤฑna yol aรงmasฤฑndan endiลe ediliyor.
Dolara kaรงฤฑล
Deutsche Bank’ฤฑn dรถviz uzmanฤฑ Nils Ole Matthiessen “Kalkฤฑnmakta olan รผlkelerin para birimlerinde artan riskler nedeniyle yatฤฑrฤฑmcฤฑlar paralarฤฑnฤฑ bu รผlkelerden รงekip, dolar veya frank gibi daha gรผvenli limanlara aktarmayฤฑ tercih ediyorโ diyor. Alman Sanayi ve Ticaret Odalarฤฑ Birliฤi’nin dฤฑล ticaret uzmanฤฑ Volker Treier ise “bulaลma tehlikesinden” sรถz etmekle birlikte, Alman ekonomisinin bununla baลa รงฤฑkabilecek gรผรงte olduฤunu belirtiyor. Krizin bulaลma tehlikesini ลimdilik รถnemsiz gรถren uzmanlar da var. Commerzbank’ฤฑn analiz uzmanฤฑ Ulrich Leuchtmann, “Diฤer รผlkelerin kamu aรงฤฑklarฤฑnฤฑn Tรผrkiye’ninkinden ve 1980’lerin baลlarฤฑndaki Latin Amerika ve 1990’larฤฑn sonlarฤฑndaki Asya krizine yakalanan รผlkelerinkinden daha az olduฤunu” sรถylรผyor.
Portfรถy yรถneticisi Columbia Threadneedle’den Maya Bhandari ise durumun รงok daha รงabuk negatife dรถnebileceฤini hatฤฑrlatฤฑyor. Bhandari, “Sermaye hareketlerinin kontrol altฤฑna alฤฑnmasฤฑ Tรผrkiye’yi genรง sanayi รผlkeleri aรงฤฑsฤฑndan sorun haline getirebilir. รรผnkรผ bu durumda sรถz konusu รผlkeler fon sermayesini kaybedebilirโ diyor. Yatฤฑrฤฑmcฤฑnฤฑn odaklandฤฑฤฤฑ รผlkeler arasฤฑnda Tรผrkiye’nin yanฤฑ sฤฑra Arjantin, Brezilya ve Hindistan da bulunuyor.
Tรผrkiye โ Durum vahimleลiyor
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan’ฤฑn ekonomi politikasฤฑ ve Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑnฤฑ tartฤฑลma konusu etmesi yatฤฑrฤฑmcฤฑya gรผven kaybettiriyor. Amerikalฤฑ rahip yรผzรผnden ABD ile Tรผrkiye arasฤฑnda patlak veren krizi Erdoฤan ABD’nin ekonomik saldฤฑrฤฑsฤฑ olarak tanฤฑmlฤฑyor. Tรผrk ekonomisi zaten saฤlam bir temele oturmuล deฤil. Enflasyon yรผzde 15 sฤฑnฤฑrฤฑna dayandฤฑ. 6 milyar dolarฤฑ bulan dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑ azalmakla birlikte nispeten yรผksek sayฤฑlฤฑr. Lira yฤฑlฤฑn baลlarฤฑndan bu yana Dolar karลฤฑsฤฑnda yรผzde 44 oranฤฑnda deฤer kaybetti.
Amerikan yatฤฑrฤฑm bankasฤฑ Goldman Sachs Tรผrk Lirasฤฑ’ndaki รงรถkรผลรผn Tรผrk bankalarฤฑnฤฑn รถz sermayesini tรผketebileceฤi gรถrรผลรผnde. Amerikan bankalarฤฑndan JP Morgan Tรผrkiye’nin sadece 2019 ortalarฤฑna kadar 153 milyar euro borรง รถdemek durumunda olduฤunu hesaplamฤฑล. Bu meblaฤ Gayrฤฑ Safi Yurtiรงi Hasฤฑla’nฤฑn dรถrtte birine tekabรผl ediyor. 2019 Temmuzunda vadesi dolacak olan 93 milyar euroluk kredinin nasฤฑl finanse edileceฤi de merak konusu.
Hazine ve Maliye Bakanฤฑ Berat Albayrak Tรผrkiye aรงฤฑsฤฑndan bรผyรผk risklerin sรถz konusu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor. Uzmanlar ise tam aksi gรถrรผลteler. TL krizini tek รถnleme ลansฤฑn radikal politika deฤiลikliฤine gitmek olduฤunu sรถyleyen DZ Bank uzmanฤฑ Ayลe Rรผzgar, “Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑ gรผvence altฤฑna alฤฑnฤฑp ana faiz yรผksek oranda arttฤฑrฤฑlmalฤฑ ve maliye bakanฤฑ deฤiลtirilmeliโ diyor.
Arjantin โ IMF’ye muhtaรง oldu
รapraz ateล altฤฑndaki bir diฤer รผlke de Arjantin. Dฤฑล borรงlarฤฑ 200 milyar dolarฤฑ bulan Arjantin’in bรผtรงe ve รถdemeler dengesi de aรงฤฑk veriyor. Devlet Baลkanฤฑ Mauricio Macri’nin bu yฤฑl Dolar karลฤฑsฤฑnda yรผzde 45 oranฤฑnda deฤer kaybeden Peso’yu kurtarma imkรขnlarฤฑnฤฑn sฤฑnฤฑrlฤฑ olduฤu belirtiliyor. Oysa uzmanlar Macri’nin reformlar baลlatmakla ve Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑnฤฑ daha da gรผรงlendirmekle isabetli adฤฑmlar attฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyorlar. Arjantin’in tanฤฑnmฤฑล iktisatรงฤฑlarฤฑndan Guillermo Nielsen, “Macri doฤru olanฤฑ yapฤฑyor ama bunlarฤฑ yapmakta iki yฤฑl geciktiโ diyor.
ฤฐki yฤฑl รถnce bรผyรผme รงizgisine oturan Arjantin ekonomisi yine resesyona sรผrรผkleniyor. Hรผkรผmet IMF kredilerinin vaktinden รถnce serbest bฤฑrakฤฑlmasฤฑnฤฑ istiyor. Peso’nun yoฤun baskฤฑ altฤฑna girmesinde yรผzde 30’a รงฤฑkan enflasyon da rol oynuyor. Merkez Bankasฤฑ bu yรผzden faiz oranฤฑnฤฑ yรผzde 45’e yรผkseltti. Yatฤฑrฤฑm ลirketi XP’nin uzmanlarฤฑndan Alberto Bernal, “yรผksek faizlerin tek baลฤฑna enflasyona รงare olamayacaฤฤฑnฤฑ รงรผnkรผ tรผketici ve iลletmecinin yฤฑllardฤฑr sรผren ekonomik kriz nedeniyle zaten kredi kullanmadฤฑฤฤฑnฤฑ” sรถylรผyor.
Brezilya โ Seรงim karmaลasฤฑ krizi azdฤฑrabilir
Latin Amerika’nฤฑn en bรผyรผk ekonomisi iki yฤฑl sรผren aฤฤฑr resesyonun ardฤฑndan toparlanmaya baลladฤฑ. IMF bu yฤฑl enflasyondan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bรผyรผme hฤฑzฤฑnฤฑn yรผzde 1,8’i bulacaฤฤฑnฤฑ tahmin ediyor. IMF uzmanlarฤฑ asฤฑl sorunun yรผksek kamu borรงlanmasฤฑndan kaynaklandฤฑฤฤฑnฤฑ ve acilen ihtiyaรง duyulan mali reformlarฤฑn geciktirildiฤini sรถylรผyor.
Ekim ayฤฑnda yapฤฑlacak devlet baลkanlฤฑฤฤฑ seรงimleri de piyasalardaki huzursuzluฤu arttฤฑrฤฑyor. Bu yฤฑl yรผzde 20 oranฤฑnda kur kaybฤฑna uฤrayan Brezilya Real’i, ฤฐลรงi Partisi’nin yolsuzluktan hรผkรผm giyen eski Devlet Baลkanฤฑ Luiz ฤฐgnacio Lula da Silva’yฤฑ aday gรถstermesinden sonra son iki yฤฑlฤฑn en dรผลรผk Dolar kuruna indi. รoฤu Brezilyalฤฑ ekonomik durumun kรถtรผlรผฤรผnden, aลฤฑrฤฑ harcama yapan ve skandallara adฤฑ karฤฑลan politikacฤฑlarฤฑ sorumlu tutuyor.
Hindistan โ Kur kaybฤฑ olumlu gidiลatฤฑ gรถlgeliyor
Hindistan yรผzde yedilik bรผyรผme hฤฑzฤฑyla bรผtรผn รผlkeleri geride bฤฑraktฤฑ. Uzmanlar dฤฑล borรงlanma ve รถdemeler dengesi aรงฤฑฤฤฑnฤฑn Hindistan iรงin sorun olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor. Dolayฤฑsฤฑyla krizler Hindistan’ฤฑ diฤer geliลmekte olan รผlkeler kadar etkilemiyor.
Ancak Rupi’nin bu yฤฑl yรผzde 9 oranฤฑnda deฤer kaybetmesi ve enflasyonun yรผzde 4,5’a ulaลmasฤฑ para politikasฤฑyla ilgili รถnlemlerin alฤฑnmasฤฑnฤฑ gerektiriyor. Hindistan Merkez Bankasฤฑ nisan ayฤฑndan bu yana faizi yarฤฑm puan arttฤฑrdฤฑ. Rupi deฤer kaybetmeyi sรผrdรผrdรผฤรผ takdirde, Baลbakan Narenda Modi’nin 2014’teki zaferini รถnรผmรผzdeki seรงimlerde tekrarlamasฤฑ zorlaลacak. Fiyat artฤฑลlarฤฑ รถncelikle รผlkenin nรผfuzlu orta kesimini rahatsฤฑz ederken, รถzel iลletmeler de kรขr marjlarฤฑnฤฑn dรผลmesinden endiลe ediyor.
