Tรผrkiye-ABD iliลkileri, Washington’un ฤฐรงiลleri Bakanฤฑ Sรผleyman Soylu ve Adalet Bakanฤฑ Abdรผlhamit Gรผl’e yaptฤฑrฤฑm uygulama kararฤฑ almasฤฑyla yeni bir dรถneme girdi.
Yaptฤฑrฤฑm kararฤฑnฤฑn gerekรงesi, Tรผrkiye’de ev hapsinde bulunan ABD vatandaลฤฑ Pastรถr Andrew Brunson’ฤฑn serbest bฤฑrakฤฑlmamasฤฑ.
Karar ise Ankara-Washington hattฤฑndaki gerginliฤin hangi boyuta ulaลtฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor.
ABD, bazฤฑ vatandaลlarฤฑnฤฑn ve Tรผrkiye’deki misyonlarฤฑnda gรถrev yapan iki yerel รงalฤฑลanฤฑnฤฑn tutuklanmasฤฑnฤฑn ardฤฑndan vize baลvurularฤฑnฤฑ bir sรผreliฤine durdurmuลtu. ฤฐki รผlke arasฤฑndaki gรถrรผลmelerin ardฤฑndan vize uygulamasฤฑ yeniden baลlamฤฑลtฤฑ.
Washington’un rahatsฤฑzlฤฑk duyduฤu diฤer bir konu ise Tรผrkiye’nin Rusya’dan S-400 fรผze savunma sistemi satฤฑn almayฤฑ planlamasฤฑ.
Bunun รผzerine ABD’nin baลta F-35 yeni nesil savaล uรงaklarฤฑ olmak รผzere Tรผrkiye’ye bรผyรผk askeri malzeme satฤฑลฤฑnฤฑ geรงici olarak durdurma yolunda adฤฑmlar atmasฤฑ, iki รผlke arasฤฑnda sฤฑkฤฑntฤฑ yaratฤฑyor.
Washington, Tรผrkiye’den, ฤฐran’a uygulamayฤฑ planladฤฑฤฤฑ yaptฤฑrฤฑmlara destek vermesini istiyor. Ankara ise bu talebe sฤฑcak bakmฤฑyor.
Tรผrkiye’nin ABD ile ilgili en bรผyรผk rahatsฤฑzlฤฑฤฤฑ ise 15 Temmuz 2016’daki darbe giriลiminin sorumlusu olarak gรถrรผlen Fethullah Gรผlen’in iade edilmemesi.
Ankara aynฤฑ zamanda ABD’nin Suriye’de Kรผrt silahlฤฑ grup Halk Savunma Birlikleri’ne (YPG) destek vermesini de sฤฑklฤฑkla eleลtiriyor.
‘Karลฤฑlฤฑklฤฑ gรผveni erozyona uฤratan bir dizi sorun’
Ekonomi ve Dฤฑล Politika Araลtฤฑrma Merkezi (EDAM) Baลkanฤฑ Sinan รlgen, ABD’nin yaptฤฑrฤฑm kararฤฑyla yaลanan bu sรผreci, “ฤฐki NATO mรผttefiki arasฤฑndaki tarihte gรถrรผlmemiล derinlikte bir kriz” olarak tanฤฑmlฤฑyor:
“Sonuรงta geรงmiลte de Tรผrkiye ile ABD arasฤฑnda sorunlar yaลandฤฑ. 1964 Johnson mektubu, 1974 Kฤฑbrฤฑs Harekatฤฑ sonrasฤฑndaki silah ambargosu, 2003 Irak krizi gibi. Ama geรงmiลteki krizler tek bir รถnemli konuya odaklฤฑydฤฑ. Oysa ki bugรผn gelinen noktada, Tรผrk-Amerikan iliลkileri birkaรง yฤฑldฤฑr รงรถzรผlemeyen ve รงรถzรผlemediฤi iรงin de biriken, biriktikรงe de karลฤฑlฤฑklฤฑ gรผveni erozyona uฤratan bir dizi sorundan muzdarip.”
ABD merkezli dรผลรผnce kuruluลu Alman Marshall Fonu (German Marshall Fund) Ankara Direktรถrรผ รzgรผr รnlรผhisarcฤฑklฤฑ’ya gรถre ise Washington’un iki Tรผrk bakana yaptฤฑrฤฑm uygulama kararฤฑ, ABD ve Tรผrkiye arasฤฑndaki ikili iliลkilerin ve karลฤฑlฤฑklฤฑ gรผvenin “zayฤฑfladฤฑฤฤฑnฤฑ” gรถsteriyor.
รnlรผhisarcฤฑklฤฑ, yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ ลu ลekilde deฤerlendiriyor:
“Bu yaptฤฑrฤฑmlar, ABD-Tรผrkiye iliลkilerine bรผyรผk zarar vermesinin yanฤฑsฤฑra, Tรผrkiye’nin Batฤฑ ve NATO ile iliลkilerinin zayฤฑflamasฤฑna yol aรงacak bir kฤฑsฤฑr dรถngรผyรผ harekete geรงirecektir.
“รstelik ABD ve Tรผrkiye toplumlarฤฑ arasฤฑnda da telafisi zor bir negatif algฤฑ oluลacaktฤฑr. ABD toplumu Pastรถr Brunson davasฤฑnฤฑ bir din adamฤฑna yรถnelik kabul edilemez bir insan haklarฤฑ ihlali olarak gรถrรผrken Tรผrkiye’deki tรผm siyasal kesimler ABD’nin bu konuda Tรผrkiye’ye yaptฤฑฤฤฑ baskฤฑyฤฑ Tรผrk yargฤฑsฤฑna dฤฑล mรผdahale ve Tรผrkiye’ye saygฤฑsฤฑzlฤฑk olarak algฤฑlamaktadฤฑr.”
‘ฤฐki tarafฤฑn karลฤฑlฤฑklฤฑ hayalkฤฑrฤฑklฤฑฤฤฑ yaลananlarฤฑ tetikledi’
ABD merkezli dรผลรผnce kuruluลu Brookings Enstitรผsรผ’nรผn Tรผrkiye uzmanlarฤฑndan olan Amanda Sloat da, yaptฤฑrฤฑm kararฤฑna kadar varan sรผreci ลu ลekilde รถzetliyor:
“Son yฤฑllarda iki รผlke de birbirine karลฤฑ rahatsฤฑzlฤฑk duyacaklarฤฑ meseleler yarattฤฑ. Tรผrkiye, Gรผlen’in iade edilmemesi ve YPG ile kurulan iลbirliฤinden รถtรผrรผ memnun deฤil. ABD, Tรผrkiye’de demokrasinin gerilemesinden, รถzellikle de darbe giriลiminden sonra Amerikan vatandaลlarฤฑ ve ABD konsolosluฤunda รงalฤฑลan Tรผrklerin suni terรถrizm suรงlamalarฤฑ ile hapse konulmasฤฑndan รถtรผrรผ kaygฤฑlฤฑ. ABD aynฤฑ zamanda Tรผrkiye’nin NATO sistemleriyle uyumlu olmayan S-400’leri Rusya’dan almak istemesi ve NATO’dan uzaklaลmasฤฑ ihtimalinden rahatsฤฑz.”
Eski ABD Baลkanฤฑ Baracak Obama dรถneminde Gรผney Avrupa ve Doฤu Akdeniz iliลkileri uzmanฤฑ olarak gรถrev alan Sloat, Trump yรถnetiminin son bir yฤฑl iรงinde rahatsฤฑzlฤฑklarฤฑnฤฑ diplomatik olarak รงok defa dile getirdiฤini sรถylรผyor.
Sloat, Kongre’nin Tรผrkiye’ye รงok kฤฑzgฤฑn olmasฤฑna raฤmen Trump yรถnetiminin Kongre’yi birtakฤฑm yasa tasarฤฑlarฤฑnฤฑ geรงirmekten alฤฑkoyduฤunu belirtiyor:
“Washington’da, yรถnetimden ve Kongre’den รงok sayฤฑda kiลi Tรผrkiye’nin kaygฤฑlarฤฑna cevap verilmesi yรถnรผnde gerekli adฤฑmlarฤฑm atฤฑldฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnde. Ancak Tรผrk hรผkรผmetinin onlarฤฑn kaygฤฑlarฤฑna yanฤฑt verdiฤini dรผลรผnmรผyorlar. ฤฐki tarafฤฑn karลฤฑlฤฑklฤฑ hayal kฤฑrฤฑklฤฑฤฤฑ en son yaลananlarฤฑ tetikledi.”
‘Halkbank’a verilecek ceza dรผลรผnรผlenden yรผksek olabilir’
Tรผrkiye’nin Rusya’dan S-400 satฤฑn alma planlarฤฑna yรถnelik olarak ABD Kongresi, รถnรผmรผzdeki yฤฑl iรงin hazฤฑrlanan savunma harcamalarฤฑ yasa tasarฤฑsฤฑna, Tรผrkiye’ye F-35 yeni nesil savaล uรงaklarฤฑ ve bรผyรผk askeri malzeme satฤฑลฤฑnฤฑ geรงici olarak durduran bir madde ekledi.
Aynฤฑ zamanda ABD Senatosu Dฤฑล ฤฐliลkiler Komitesi, Dรผnya Bankasฤฑ nezdindeki Uluslararasฤฑ Finans Kuruluลu gibi kurumlarฤฑn Tรผrkiye’ye verilecek kredilerin onay sรผrecinde ABD’nin veto kullanmasฤฑnฤฑ รถngรถren tasarฤฑyฤฑ kabul etti.
Yaptฤฑrฤฑm uygulama kararฤฑ ise ABD Hazine Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn Yabancฤฑ Varlฤฑklarฤฑn Kontrolรผ Bรถlรผmรผ (OFAC) tarafฤฑndan, Kรผresel Magnitsky Yasasฤฑ kapsamฤฑnda tanฤฑnan yetkiler uyarฤฑnca alฤฑndฤฑ.
2016 tarihli Kรผresel Magnitsky Yasasฤฑ, ABD hรผkรผmetinin dรผnyada yolsuzluk ya da insan haklarฤฑ ihlallerine karฤฑลtฤฑฤฤฑ gerekรงesiyle bireylere, ลirketlere ya da diฤer kurumlara yaptฤฑrฤฑm uygulamasฤฑna olanak tanฤฑyor.
Bu yasa uyarฤฑnca bugรผne kadar Rusya’dan 100’รผn รผzerinde gerรงek ya da tรผzel kiลi yaptฤฑrฤฑm listesine alฤฑndฤฑ.
รzellikle Rusya’nฤฑn Kฤฑrฤฑm’ฤฑ ilhakฤฑ ve Ukrayna krizine mรผdahalesi nedeniyle รงok sayฤฑda isim ABD’nin “kara listesine” girdi.
Sinan รlgen, Ekim ayฤฑndaki mahkeme sonrasฤฑnda Brunson’ฤฑn serbest bฤฑrakฤฑlmasฤฑnฤฑn Magnitsky yaptฤฑrฤฑmlarฤฑnฤฑ uygulamadan kaldฤฑracaฤฤฑnฤฑ, Brunson’ฤฑn serbest bฤฑrakฤฑlmamasฤฑ takdirinde ikili iliลkilerin daha da bozulacaฤฤฑnฤฑ ve bu yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kapsamฤฑnฤฑn geniลleyebileceฤini vurguluyor.
รlgen, Brunson meselesi รงรถzรผlse bile diฤer alanlarda yaลanan gรถrรผล ayrฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑn iliลkileri olumsuz etkilemeye devam edeceฤini dรผลรผnรผyor.
รlgen’e gรถre Halkbank’a kesilmesi muhtemel ceza ve Tรผrkiye’nin S-400 alฤฑmฤฑ ile baฤlantฤฑlฤฑ olarak uygulanabilecek potansiyel yaptฤฑrฤฑmlar, iki รผlke arasฤฑnda รงรถzรผme ulaลtฤฑrฤฑlmasฤฑ en zor meseleler.
ABD’de gรถrรผlen Halkbank’ฤฑn eski genel mรผdรผr yardฤฑmcฤฑsฤฑ Mehmet Hakan Atilla’nฤฑn davasฤฑ da iki รผlke arasฤฑnda sorun yaratan konulardan.
ฤฐran’a yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn delinmesi davasฤฑnda Atilla’nฤฑn suรงlu bulunmasฤฑ, ABD Hazine Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn Halkbank’a yaptฤฑrฤฑm uygulayabileceฤi ihtimalini doฤuruyor.
รzgรผr รnlรผhisarcฤฑklฤฑ, ABD Kongresi’nde hazฤฑrlanan iki yaptฤฑrฤฑm tasarฤฑsฤฑna iลaret ederek, “Kaldฤฑ ki ABD Tรผrkiye’ye bu boyutlarda yaptฤฑrฤฑm uygularsa Halkbank’a verilecek cezanฤฑn da dรผลรผnรผlenden yรผksek olmasฤฑ beklenebilir” yorumunda bulunuyor.
รnlรผhisarcฤฑklฤฑ, iki tarafฤฑn diplomatlarฤฑnฤฑn bir รงรถzรผme ulaลmasฤฑnฤฑn ABD’nin, Tรผrkiye’nin ve NATO’nun รงฤฑkarฤฑna olduฤunu vurguluyor.
Amanda Sloat ise “ฤฐki taraf iรงin de bu anlaลmazlฤฑฤa diplomatik bir รงรถzรผm bulmak iรงin kฤฑzgฤฑn bir sรถylem yerine sakin mรผzakerelere dรถnmenin รถnemi bรผyรผk. Kesintiye uฤramฤฑล iliลkiler iki รผlkenin de ne siyasi ne de ekonomik olarak รงฤฑkarฤฑna deฤil” diyor. BBC Tรผrkรงe
