Bloomberg HT’nin haberine gรถre Nobel รถdรผllรผ ekonomist Paul Krugman, Tรผrkiye ile ilgili yaptฤฑฤฤฑ deฤerlendirmede “Hem dรผnyada olan biten geliลmelerin etkisinde hem de klasik bir geliลen piyasa krizi yaลฤฑyor.” dedi.
Dรผnya genelinde ‘hissedar kapitalizminden paydaล kapitalizmine geรงiล’ sรผrecinde yaลanan dรถnรผลรผmรผn yarattฤฑฤฤฑ riskler ve fฤฑrsatlar, Tรผrkiye Kalite Derneฤi‘nin (KalDer) dรผzenlediฤi ’30. Kalite Kongresi’nde tartฤฑลฤฑldฤฑ.
Kongrenin bu yฤฑlki en dikkat รงekici konuklarฤฑ arasฤฑnda ise Nobel รถdรผllรผ, ABD’li ekonomi profesรถrรผ Paul Krugman yer aldฤฑ. Krugman, dรผnya genelinde yaลanan sรผreci deฤerlendirerek, “Bugรผn yaลadฤฑklarฤฑmฤฑz, Kore Savaลฤฑ dรถnemine daha รงok benziyor” diye konuลtu.
Geรงtiฤimiz yฤฑllarda รผnlรผ ekonomist Nouriel Roubini ile Massachusetts Institute of Technology รฤretim รyesi Prof. Dr. Daron Acemoฤlu’nu aฤฤฑrlayan kongreye bu yฤฑl da Nobel รถdรผllรผ, ABD’li Ekonomi Profesรถrรผ Paul Krugman katฤฑldฤฑ.
Pandeminin artฤฑk sonu gelmeyen bir endemiye dรถnรผลtรผฤรผnรผ vurgulayan Krugman, ลu aรงฤฑklamalarฤฑ yaptฤฑ:
“ฤฐnsanlar bununla yaลamaya alฤฑลtฤฑ. Ancak sรผreรง, kรผresel anlamda ekonomik, saฤlฤฑk, tedarik zincirleri ve daha birรงok alanda bรผyรผk yฤฑkฤฑmlara neden oldu. Pandeminin ekonomi รผzerindeki etkisinin sonuna gelmedik. Pandeminin en korkunรง etkisi geride kalmฤฑล gibi gรถzรผkse de insanlarฤฑn iรงinde bรผyรผk yฤฑkฤฑmlar var. โ
โBรผtรผn tedarik zincirleri de sรผreรงten etkilendi. Dรผnyada รถnemli kฤฑtlฤฑklar yaลanmaya baลladฤฑ. Normalde ucuz olan, รถnemsiz emtialar, รงok pahalฤฑ hale geldi. Mesela รงipler, otomobil รงipleri… En sofistike รงipler deฤil bunlar ama ลu anda bunlarฤฑ bulmakta sฤฑkฤฑntฤฑ var. Bunun gibi, bu basit, ucuz ลeylerin bulunamamasฤฑ, enflasyonun ortaya รงฤฑkmasฤฑ, otomotiv sektรถrรผndeki kฤฑtlฤฑk bunun en bรผyรผk gรถstergesi.”
โรok ciddi enflasyon var. ABD’de de aynฤฑ ลekilde. Sanayide hammaddeleri bulabilmek konusunda zorluklar var. Sorunlar elbette halledilebilir. Ayrฤฑca insanlar yeni iลler bulma konusunda zorluk รงekiyorlar ama bir yandan da istifalar sรถz konusu. ฤฐnsanlar sisteme olan tepkilerini istifa ederek gรถsteriyor. Hiรงbir ลeyin bu sistemde uzun sรผre ayakta kalamayacaฤฤฑna ลahit olduฤumuz bir duraklama dรถneminden geรงiyoruz. Bu artฤฑk ‘yฤฑkฤฑmcฤฑl’ bir kรผresel sรผreรง.”
“Kovid ekonomik krizi, benzersiz bir kriz”
Bu dรถnemle birlikte insanlarฤฑn ne yaptฤฑklarฤฑnฤฑ sorgulamaya baลladฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyleyen Krugman, “1939’da olup bitenlerle aynฤฑ ลeylerin olduฤunu dรผลรผnebilirsiniz ama hayฤฑr, deฤil. ABD’de, aynฤฑ ลekilde ฤฐngiltere’de de bir savaล esnasฤฑnda yรผksek รผcretle รงalฤฑลanlar ile dรผลรผk รผcretle รงalฤฑลanlar arasฤฑnda birtakฤฑm farklฤฑlฤฑklar ortaya รงฤฑkar. Bu bรถyle bir yansฤฑma deฤildi. ลu anda pek รงok รงalฤฑลan fark ediyor ki aslฤฑnda รงalฤฑลma saatleri รงok uzun, evde kalabilir ya da erken emekli olabilirler ya da baลka bir ลey yapabilirler, hayallerinin peลinden koลabilirler. Bir baลka deฤiลim de iล dรผnyasฤฑnฤฑn birbiriyle olan iliลkisi, bunu yeniden dรผลรผnmek gerekiyor” diye konuลtu. “Pandemi, รงalฤฑลan sermayesine, paydaล sermayesine sahip olmanฤฑn รถnemini gรถsterdi” aรงฤฑklamasฤฑnฤฑ yapan Krugman, “kovid ekonomik krizi, benzersiz bir kriz. รnceki ekonomik krizlerle kฤฑyaslayamazsฤฑnฤฑz” dedi.
“Yaลadฤฑklarฤฑmฤฑz, Kore Savaลฤฑ dรถnemine benziyor”
“Bugรผn yaลadฤฑklarฤฑmฤฑz, Kore Savaลฤฑ dรถnemine daha รงok benziyor” cรผmlesini kullanan Krugman, “1950’de de รงok fazla talep vardฤฑ, fiyatlar artmฤฑลtฤฑ. Elbette, olasฤฑlฤฑklar dรผnyasฤฑndayฤฑz. ลunu sรถyleyebiliriz ki, enflasyonun bu kadar artacaฤฤฑ รถngรถrรผlememiลti. Evet, enflasyon dรผลecek bir dรถnem. Ama bu dรถnemdeki politikalar, hala asimetrik bir risk tablosuna bakฤฑyorlar. Bu riskler nedeniyle farklฤฑ konular ortaya รงฤฑkacak. Sรผrdรผrรผlebilirlikle ilgili รถrneฤin. ฤฐklim deฤiลikliฤi tabii ki. Ama hiรงbir zaman bu kadar da kolay olmamฤฑลtฤฑ รงรถzรผm bulmak. รรผnkรผ artฤฑk teknoloji var. Ama bunu yapabilmek iรงin doฤru politikalar ve teลviklere ihtiyacฤฑ var dรผnyanฤฑn” diye konuลtu.
โTรผrkiye klasik bir geliลen piyasa krizi yaลฤฑyorโ
Tรผrkiye ekonomisine de deฤinen Krugman, “Ben bir ABD vatandaลฤฑyฤฑm, eskiden diฤer รผlkelerle ilgili endiลelenme lรผksรผm vardฤฑ, รงรผnkรผ ABD ile ilgili endiลem yoktu. Ama artฤฑk politik ve ekonomik olarak ABD’de de durum bรถyle deฤil. Tรผrkiye ise hem dรผnyada olan biten geliลmelerin etkisinde hem de klasik bir geliลen piyasa krizi yaลฤฑyor.โ dedi ve ลรถyle devam etti:
โBu, 1990’larฤฑn sonunda รin dฤฑลฤฑndaki Asya รผlkelerinde olan, 2000’lerin baลฤฑnda bazฤฑ Latin รผlkelerinde yaลananlara benziyor. Hฤฑzla bir bรผyรผme ve geliลme sรผreci ama รงoฤunlukla รถzel sektรถr iรงin,ย dรถvizย cinsinden borรงlanma risk taลฤฑyor.โ
โDฤฑลarฤฑdan gelen yatฤฑrฤฑmlarda bir dalgalanma yaลanฤฑrsa ki 2018 baลฤฑndan beri Tรผrkiye bunu yaลฤฑyor, paranฤฑn deฤer kaybetmesi ile mali dengeler tablosu kรถtรผ bir hal almaya baลlฤฑyor. Burada, iรง talep ile kur arasฤฑnda denge gรผndeme geliyor. Tรผrkiye dรผลรผk faiz politikasฤฑnฤฑ seรงti ki bu her zaman dรผลรผk enflasyon demek de deฤil.โ
โ20 yฤฑl รถnce Asya’da yaลanan krize baktฤฑฤฤฑmฤฑzda da ลunu gรถrdรผk, paranฤฑn deฤerini korumak iรงin gereฤinden fazla yรผksek faiz politikasฤฑ izlendi. Faizi dรผลรผk tutup kuru dalgalandฤฑrmak konusunda ya da faizi yรผkseltip kendi paralarฤฑnฤฑn deฤerini korumak konusunda geรงmiลte de รผlkeler pek รงok hata yaptฤฑ” dedi.โ
“Pandemi yรผzรผnden ciddi sekteye uฤramฤฑล bir kรผresel ekonomimiz var”
“90’larฤฑn baลฤฑndan bu yana uzun vadeli yรผksek enflasyonu Venezuela dฤฑลฤฑnda dรผnyada pek gรถrmedik” ifadelerini kullanan Krugman, “Tรผrkiye bu aรงฤฑdan daha eski bir kriz tipine doฤru evriliyor olabilir. Bรถyle bir problemin eลiฤinde. Bununla ilgili spesifik bir tavsiye veremem ama Tรผrkiye iki tane eski senaryoyu tekrar yaลamaya baลlฤฑyor gibi gรถrรผnรผyor. Pandemi yรผzรผnden ciddi sekteye uฤramฤฑล bir kรผresel ekonomimiz var. Bu gibi durumlarda en baลarฤฑlฤฑ olan organizasyonlar, temeli gรผvene dayalฤฑ, iyi iliลkiler kurmuล ekonomilerdir. Bu iliลkiler onlara sorunlu piyasalarda ayakta kalmayฤฑ saฤlฤฑyor” aรงฤฑklamalarฤฑnฤฑ yaptฤฑ.
