CDS deฤeri bir รผlkeye borรง verildiฤinde temerrรผt riskine karลฤฑ kendini sigortalamak isteyenlerin รถdedikleri prim. Arabanฤฑn kasko primi gibi dรผลรผnebiliriz. Eฤer sรผrรผcรผnรผn riski artarsa รถdenecek prim de artar. O nedenle CDS deฤerinin artmasฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar gรถzรผnde temerrรผde dรผลme olasฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn รถnemli รถlรงรผde yรผkseldiฤini gรถsteriyor ve ekonomimiz aรงฤฑsฤฑndan ciddi bir kฤฑrฤฑlganlฤฑฤฤฑ teyit ediyor.
ฤฐki soru รผzerinden durumu deฤerlendirelim.
CDS primi neden artฤฑyor?
Politika hatalarฤฑ: Uzunca bir sรผredir makroekonomik kฤฑrฤฑlganlฤฑklarฤฑmฤฑzฤฑ, uygulanan politikalarฤฑn bu kฤฑrฤฑlganlฤฑklarฤฑ azaltmak ลรถyle dursun daha da artmasฤฑna neden olduฤunu dile getiriyoruz.
Tรผm dรผnya enflasyona karลฤฑ faiz artฤฑrฤฑrken รถnce “Biz yeni bir model deniyoruz, faiz indirince enflasyon da dรผลecek”, sonra “Aslฤฑnda bu bilinรงli bir tercihti, faiz artฤฑrsaydฤฑk enflasyon dรผลerdi ama biz bรผyรผmeyi tercih ettik” demek, karar alฤฑcฤฑlar seviyesinde yaลanan bรผyรผk kafa karฤฑลฤฑklฤฑฤฤฑna iลaret ederek piyasalardaki panik algฤฑsฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑyor ve CDS primini artฤฑrฤฑyor. Ne yรถne gideceฤi belli olmayan, bir sonraki adฤฑmฤฑ tahmin edilemeyen bir ekonomide belirsizliklerin getirdiฤi kฤฑrฤฑlganlฤฑk ve riskler de yรผkseliyor.
Eฤer enflasyon probleminiz varsa bununla faiz indirerek mรผcadele edemezsiniz. Hatada ฤฑsrar edilmesi, enflasyonun yarattฤฑฤฤฑ sorunlarฤฑn bรผtรงeden aktarฤฑlan kaynaklarla hafifletilmeye รงalฤฑลฤฑlmasฤฑ bu sefer bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑyor ve sonu gรถrรผlmez politikalar yatฤฑrฤฑmcฤฑ gรผvenini sarsฤฑyor.
Dรผลรผk faiz sadece enflasyon yaratmaz. Dรผลรผk faiz dรถviz talebini tetikler. Arzฤฑnฤฑ azaltฤฑr.
BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre kuruyan dรถviz likiditesi giderek ekonomiyi durma noktasฤฑna getirirken alฤฑnan her yan รถnlem “Yine kalฤฑcฤฑ bir adฤฑm atฤฑlmadฤฑ” algฤฑsฤฑ yaratarak endiลeleri artฤฑrฤฑyor. รรผnkรผ dรผลรผk faiz politikasฤฑnda ฤฑsrar edilmesinin yarattฤฑฤฤฑ hasar artฤฑk geรงici รถnlemlerle รถtelenemeyecek boyutlara ulaลฤฑyor. Bu nedenle gelen yan รถnlemlerin geรงici rahatlatma etkisi de giderek kฤฑsalฤฑyor.
Fed ve ECB faiz artฤฑลlarฤฑ: ABD Merkez Bankasฤฑ (Fed) sene baลฤฑndan beri piyasalarฤฑ ลaลฤฑrtan bir hฤฑzla faiz artฤฑrฤฑm dรถngรผsรผnde ileriyor. Temmuz ortasฤฑnda gelen enflasyon verisinin beklentileri aลarak yรผzde 9’lara ulaลmasฤฑ Fed’in yolun bundan sonrasฤฑnda da ayaฤฤฑnฤฑ frenden รงekmeyeceฤine dair inancฤฑ gรผรงlendiriyor.
ECB kanadฤฑndan da benzer aรงฤฑklamalarฤฑn yapฤฑlฤฑyor olmasฤฑ ve 21 Temmuz’da yฤฑllar sonra ilk faiz artฤฑลฤฑnฤฑn beklenmesi uluslararasฤฑ piyasalarda paranฤฑn ana vatanฤฑna dรถnerek likidite kaynaklarฤฑnฤฑn kurumaya devam edeceฤini gรถsteriyor ve risk primimizi yรผkseltiyor.
Global resesyon ve ihracat pazarlarฤฑmฤฑzda daralma: Bรผyรผk merkez bankalarฤฑ faiz artฤฑลlarฤฑna devam ederken bir yandan da pandemi ve Rusya savaลฤฑ kaynaklฤฑ arz sorunlarฤฑ devam ediyor. Bu neden รถnemli? รรผnkรผ enflasyonun sebebi sadece talep kaynaklฤฑ olsaydฤฑ, belki o zaman becerikli ve kredibilite sahibi merkez bankalarฤฑ uygun bir hฤฑzda gelecek faiz artฤฑลlarฤฑ ile resesyon yaratmadan da bu talebi makul seviyelere รงekmeyi ve enflasyonist baskฤฑyฤฑ bertaraf etmeyi becerebilirlerdi. Ancak enflasyonun iรงinde arz faktรถrleri de varsa ve bu faktรถrler enflasyon beklentilerini bozmaya devam ediyorsa o zaman talebi makul seviyelere รงekmek iรงin gerekli faiz artฤฑลฤฑ enflasyonu aลaฤฤฑ รงekmeye yetmez. O noktada “talebi รถldรผrerek” yani resesyon yaratarak enflasyonu dรผลรผrebilirsiniz. ลu anda Batฤฑlฤฑ merkez bankalarฤฑ tercihlerinin bu olacaฤฤฑnฤฑ net bir ลekilde ifade ettiler.
Ticaret ortaklarฤฑmฤฑzฤฑn resesyon pahasฤฑna enflasyonla mรผcadeleyi tercih etmeleri ise bizim aรงฤฑmฤฑzdan hem ihracat pazarlarฤฑmฤฑzฤฑn daralmasฤฑ hem de enflasyon yurtdฤฑลฤฑnda devam ettiฤi sรผrece iรงeriye ithal edilecek enflasyon anlamฤฑna geliyor. Bu durum cari aรงฤฑฤฤฑn yรผkselmesi, dรถviz gelirlerimizin azalmasฤฑ, ve makroekonomik kฤฑrฤฑlganlฤฑklarฤฑmฤฑzฤฑn artmasฤฑ anlamฤฑna geldiฤinden CDS primini de yukarฤฑ itiyor.
CDS priminin artmasฤฑnฤฑn sonuรงlarฤฑ ne olur?
Kamunun ve รถzel sektรถrรผn dฤฑล borรงlanma maliyetleri CDS primine paralel olarak artar.
Burada kendini besleyen bir dรถngรผ oluลur. Borรงlanma maliyetinin artmasฤฑ dรถviz giriลini azalttฤฑฤฤฑ iรงin dฤฑล borcu รถdemeyi zorlaลtฤฑrฤฑr. Bu da riski daha da รงok yรผkseltir.
Artan maliyetler, daha fazla kaynaฤฤฑn borรง รถdemesine ayrฤฑlmasฤฑ ve daha az harcanabilir gelir (yani refah kaybฤฑ) anlamฤฑna gelir.
Dรถviz giriลinin azalmasฤฑ iรงerideki likidite krizini daha da derinleลtirirken enflasyonist baskฤฑlarฤฑ artฤฑrฤฑr.
Ulaลฤฑlabilecek en uรง nokta, CDS ile sigortalanan temerrรผt riskinin gerรงekleลmesi durumudur. Dฤฑล borcun รงevrilemez hale gelmesi ya da “iflas” durumu, baลta enerji olmak รผzere ithal ettiฤimiz pek รงok รผrรผnรผ alamayacak hale gelmemiz, ithal ara malฤฑna dayalฤฑ รผretim yapฤฑmฤฑzฤฑn durmasฤฑ anlamฤฑna gelir.
Borรงlarฤฑn รงevrilememesine dair รงok รถnemli bir uyarฤฑ niteliฤi taลฤฑyan CDS gรถstergesinin ulaลtฤฑฤฤฑ tehlikeli seviyeyi รงok ciddiye almak ve en kฤฑsa zamanda dรผnyaca kabul gรถrmรผล politikalarla (ve tรผm dรผnyada olduฤu gibi) enflasyon problemini รถncelik haline getirmek gerekiyor.
Denenmemiล ve literatรผrde karลฤฑlฤฑฤฤฑ olmayan politikalarla daha fazla zaman kaybetmemeliyiz. ฤฐรงinde bulunduฤumuz krizden รงฤฑkmanฤฑn baลka bir yolu yok.
