รay tarฤฑmฤฑ, Rize, Artvin, Trabzon, kฤฑsmen Giresun ve Ordu ลehirlerini kapsayan 787 bin dekar alan รผzerinde yaklaลฤฑk 182 bin รผretici aile tarafฤฑndan yapฤฑlฤฑyor.
Bu รผretimin en bรผyรผk alฤฑcฤฑsฤฑ ise รay ฤฐลletmeleri Genel Mรผdรผrlรผฤรผ (รAYKUR).
1985’te yaล รงay รผretiminin en bรผyรผk alฤฑcฤฑsฤฑ yรผzde 95 ile รAYKUR iken bu oran รถzel sektรถrรผn payฤฑnฤฑn artmasฤฑyla yรผzde 52’ye kadar dรผลtรผ.
Diฤer yandan รAYKUR’un sรผrekli artan zararฤฑ, dรผnyanฤฑn kiลi baลฤฑ en รงok รงay tรผketen รผlkesi Tรผrkiye’de kurumun gidiลatฤฑ aรงฤฑsฤฑndan soru iลaretleri doฤuruyor.
Tรผrkiye Bรผyรผk Millet Meclisi (TBMM) Kamu ฤฐktisadi Teลebbรผsleri (KฤฐT) Komisyonu’nun Nisan ayฤฑndaki toplantฤฑsฤฑnda aรงฤฑklanan verilere gรถre รAYKUR 2020’de 547 milyon TL zarar etti.
Uzmanlara gรถre รAYKUR’un รงayฤฑn en รงok tรผketildiฤi รผlkelerden birinde, sektรถrรผn รถnemli bir oyuncusuyken zarar etmesi anlaลฤฑlmasฤฑ gรผรง bir durum.
‘Bu koลullarda kรขr etmemesi tuhaf’
Ailesi de รงay รผreticisi olan araลtฤฑrmacฤฑ Fatma Genรง, “รAYKUR’un ลu koลullarda kรขr etmemesi tuhaf” diyor.
รAYKUR, 2017’den beri sรผrekli zarar aรงฤฑklฤฑyor.
2015 yฤฑlฤฑnda 22,7 milyon TL kรขr etmiลti. 2016 yฤฑlฤฑnda da 82,1 milyon TL kรขr eden kurum, 2017 yฤฑlฤฑnda ise 267,7 milyon lira zarar etti.
Zararฤฑ 2018 yฤฑlฤฑnda 657 milyon, 2019’da ise 635 milyon lira oldu.
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Genรง, “รreticiden รงayฤฑ alฤฑyor, iลliyor, fabrika yatฤฑrฤฑmฤฑ yapฤฑyor, bundan dolayฤฑ zarar ediyor gibi bir ลey diyemiyoruz” diyor.
6 Nisan’da dรผzenlenen TBMM KฤฐT Komisyonu toplantฤฑsฤฑnda CHP Amasya Milletvekili Mustafa Tuncer de benzer bir tespitte bulundu.
Tuncer, Sayฤฑลtay raporlarฤฑna atฤฑfta bulunarak รAYKUR’u “neredeyse iflasa sรผrรผkleyen bu zararฤฑn”; bรผyรผk harcamalar, kamulaลtฤฑrma masraflarฤฑ, รถzel sektรถrden fabrika alฤฑnmasฤฑ, รงay bahรงelerinin yenilenmesi gibi yatฤฑrฤฑm kalemlerinden kaynaklanmadฤฑฤฤฑnฤฑ vurguladฤฑ.
‘Amaรง dฤฑลฤฑ harcamalarฤฑ fazla’
Araลtฤฑrmacฤฑ Fatma Genรง, Sayฤฑลtay raporlarฤฑ ve รAYKUR’un faaliyet raporlarฤฑna atฤฑfta bulunarak kurumun amaรง dฤฑลฤฑ harcamalarฤฑnฤฑn fazla olduฤunu sรถylรผyor.
Genรง, buna รถrnek olarak รAYKUR’un reklam ve promosyona yaptฤฑฤฤฑ harcamalarฤฑn bรผyรผklรผฤรผnรผ gรถsteriyor:
“Nakit akฤฑลฤฑnฤฑ saฤlayamadฤฑฤฤฑ iรงin sรผrekli bankalardan kredi alarak borรงlarฤฑnฤฑ รถdediฤi gรถrรผlรผyor. Borรงlarฤฑnฤฑn nasฤฑl yaratฤฑldฤฑฤฤฑna bakฤฑyorsunuz, pazarlama yapma kabiliyetine sahip bir kurum iken pazarlama iลlerini bayiler aracฤฑlฤฑฤฤฑyla baลka kurumlara, yan ลirketlere yaptฤฑrฤฑyor. Bu ลirketlerden รงฤฑkan zararฤฑ da kendisi รผstleniyor.”
Muhalefet partilerinin milletvekillerine gรถre รAYKUR’un stevia bitkisiyle ilgili รงalฤฑลmalar iรงin yaptฤฑฤฤฑ 16 milyon TL’lik harcama boลa yapฤฑlan yatฤฑrฤฑmlarฤฑndan biri.
KฤฐT Komisyonu’nun muhalefet partilerinden olan รผyeleri, Gรผney Amerika menลeili bir bitki olan stevia’nฤฑn Doฤu Karadeniz bรถlgesinde yetiลtirmeye uygun olmadฤฑฤฤฑnฤฑn bilinmesine raฤmen bu harcamanฤฑn yapฤฑlmasฤฑnฤฑ eleลtiriyor.
รreticiye รถdemelerin kredi รงekilerek yapฤฑlmasฤฑ
Tรผrkiye’de รงay รผretimi, iลgรผcรผnรผn daha ucuz olduฤu diฤer รผretici รผlkelere gรถre pahalฤฑ.
Hรผkรผmet ve รAYKUR tarafฤฑndan bugรผne kadar kurumun zarar etmesine gerekรงe olarak รผreticilere yaล รงay iรงin yapฤฑlan รถdemeler ve bu รถdemeler iรงin kredi รงekilmesi gรถsterildi.
Habertรผrk gazetesinin 2019 tarihli “รAYKUR neden zarar etti?” baลlฤฑklฤฑ haberinde, รAYKUR’un zararฤฑna neden olarak rekor miktarda yaล รงay alฤฑnmasฤฑ ve รถdemelerin yรผksek faizlerle borรงlanฤฑlarak yapฤฑlmasฤฑ gรถsterildi.
Haberde seรงim zamanฤฑ รงayฤฑn fiyatฤฑnฤฑn yรผkseldiฤi vurgulanarak รAYKUR’un รงay fiyatlarฤฑna iki defa zam yaptฤฑฤฤฑ aktarฤฑldฤฑ.
รAYKUR, bu bedeli รถdeyebilmek iรงin kredi รงekti, faizlerde yaลanan artฤฑลlarla da kurumun finansman giderleri yรผkseldi.
‘Siyaset รผstรผ konumlandฤฑrฤฑlmalฤฑ’
Bloomberg HT ekonomi kanalฤฑnฤฑn tarฤฑm editรถrรผ ฤฐrfan Donat, รAYKUR’un da รงoฤu KฤฐT’te olduฤu gibi operasyonel sorunlar, finansal maliyetlerin yรผksek olmasฤฑ , stok tarafฤฑndaki planlamanฤฑn eksikliฤi ve insan kaynaklarฤฑ yรถnetimindeki sorunlar nedeniyle zarar ettiฤini vurguluyor.
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Donat’a gรถre รAYKUR’un tekrar kรขra geรงebilmesi iรงin siyaset รผstรผ konumlandฤฑrฤฑlmasฤฑ gerekiyor.
“Bรถlgede รผretim yapanlarla konuลtuฤunuz zaman รงay alฤฑmฤฑndaki kalite kriterlerinden tut da fiyatlamaya kadar siyasetin belirleyici olduฤunu gรถrรผyorsunuz” diyen Donat, รAYKUR’un รถzerk ve hesap verilebilir bir yapฤฑya kavuลturulmasฤฑ gerektiฤini sรถylรผyor.
Depolarda bekleyen รงaylar kรผflendi mi?
รAYKUR’a yรถneltilen eleลtirilerden bir baลkasฤฑ da รงaylarฤฑn depolarda bekletildiฤi, kimilerinin de รงรผrรผdรผฤรผne dair.
Sรถzcรผ gazetesi Sayฤฑลtay raporuna atฤฑfla bu yฤฑlฤฑn baลฤฑnda yaptฤฑฤฤฑ haberinde รAYKUR’un 20 ton organik รงayฤฑn kรผflenmesine neden olduฤunu ve bu รงaylarฤฑn imha edildiฤini belirtti.
รAYKUR ise bu haberleri reddederek 2015-2016’da aลฤฑrฤฑ yaฤฤฑลlar ve yaลanan seller nedeniyle zarar gรถren ve usulรผ gereฤince imha edilen 20 ton รงay dฤฑลฤฑnda zarar gรถren veya imha edilen herhangi bir รงayฤฑn olmadฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ.
รAYKUR yine aynฤฑ aรงฤฑklamada haberlerde iddia edilenin aksine stoklarฤฑnฤฑn makul seviyede olduฤunu belirtti.
Geรงen ay dรผzenlenen KฤฐT Komisyonu toplantฤฑsฤฑnda ise CHP ฤฐzmir Milletvekili Atilla Sertel bu iddialara atฤฑfta bulunarak, “Sayฤฑลtay’ฤฑn 2019 raporundan bir รถrnek vermek istiyorum. Sayฤฑลtay, 2015-2016 รผretimi 20 tona yakฤฑn organik รงayฤฑn kรผflendiฤini, bu nedenle 218 bin liralฤฑk bir zarar oluลtuฤunu sรถylรผyor. Sayฤฑลtay mฤฑ doฤru sรถylรผyor, siz mi doฤru sรถylรผyorsunuz?” dedi.
Dรผnyanฤฑn en doฤal รงayฤฑ olmasฤฑna raฤmen รงay ithal ediliyor
Tรผrkiye’deki รงay bahรงelerine kฤฑล aylarฤฑnda kar yaฤdฤฑฤฤฑ iรงin zararlฤฑ oluลumu baskฤฑlanฤฑyor, bu sayede zirai ilaรงlama yapฤฑlmasฤฑna gerek kalmฤฑyor.
Bu da Tรผrkiye’de รผretilen รงayฤฑn dรผnyanฤฑn en doฤalฤฑ olmasฤฑnฤฑ saฤlฤฑyor.
Rize Ticaret Borsasฤฑ’na gรถre bu sayede Tรผrk รงayฤฑ iyi bir tanฤฑtฤฑmla dรผnya pazarฤฑnda en pahalฤฑ satฤฑlan, en kaliteli รงay olabilir.
Ancak buna raฤmen Tรผrkiye รงayda net ithalatรงฤฑ konumunda.
Tarฤฑm ve Orman Bakanlฤฑฤฤฑ verilerine gรถre 2019’da 19 bin ton รงay ithal edilirken 4 bin ton รงay ihraรง edildi.
Bu da Tรผrkiye’yi รงay ithalatฤฑnda dรผnyada 25’inci sฤฑraya, รงay ihracatฤฑnda ise 31’inci sฤฑraya konumlandฤฑrฤฑyor.
En son olarak Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararฤฑyla Tรผrkiye’den รงok daha az รงay รผreten Azerbaycan’dan 300 ton รงay alฤฑmฤฑnฤฑn รถnรผ aรงฤฑlmฤฑลtฤฑ.
2021 raporunda Rize Ticaret Borsasฤฑ, รงay รผretiminden alฤฑnan verimin artฤฑrฤฑlabilmesi iรงin รถncelikli olarak kalitesi dรผลen รงay bahรงelerinin yenilenmesi gerektiฤini vurguluyor.
Aynฤฑ zamanda รAYKUR’un bankalardan kredi alarak รถdeme yapmasฤฑnฤฑn รถnรผne geรงmek iรงin 12 aya yayฤฑlan kademeli รถdeme sisteminin getirilmesi ve รงay yasasฤฑnฤฑn รงฤฑkarฤฑlmasฤฑ gerektiฤini belirtiyor.
รzelleลtirilmesinin รถnรผ mรผ aรงฤฑlฤฑyor?
Muhalefet milletvekilleri, รAYKUR’un 2017 yฤฑlฤฑnda Varlฤฑk Fonu’na devredildiฤinden beri zarar ettiฤini รถzellikle vurguluyor.
Kimilerine gรถre รAYKUR’un zarar etmesiyle Tรผrkiye ลeker Fabrikalarฤฑ’nda olduฤu gibi รถzelleลtirilmesinin รถnรผ aรงฤฑlฤฑyor.
CHP Ordu Milletvekili Mustafa Adฤฑgรผzel Ekim ayฤฑnda Halk TV’ye yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, “Kamu ฤฐktisadi Teลebbรผsleri รถnce zarar ettiriliyor, sonra da satฤฑลa รงฤฑkarฤฑlฤฑyor. Bu bir yรถntem aslฤฑnda” dedi.
Araลtฤฑrmacฤฑ Fatma Genรง de รAYKUR’un Varlฤฑk Fonu’nda olmasฤฑnฤฑn statรผsรผnรผ belirsizleลtirdiฤini aktarฤฑyor.
Uzun bir sรผre genel mรผdรผr atamasฤฑ yapฤฑlmayan รAYKUR iรงin, “Ne yaptฤฑฤฤฑ ve amacฤฑ belli olmayan bir kurum” diyen Genรง, รAYKUR’un zarar etmemesi iรงin kurumsal faaliyetlerinin geri kazandฤฑrฤฑlmasฤฑ, denetleyici ve dรผzenleyici bir iลlevde konumlandฤฑrฤฑlmasฤฑ gerektiฤini belirtiyor.
รAYKUR’un deฤerli bir marka olduฤunun altฤฑnฤฑ รงizen tarฤฑm yazarฤฑ ฤฐrfan Donat da KฤฐT’ler iรงin, “Bu kurumlar kamu zararฤฑ yazฤฑyor ve bu zarar hepimizin cebinden รงฤฑkฤฑyor” ifadesini kullanฤฑyor.
Donat’a gรถre รAYKUR’un tekrar kรขra geรงirilmesi iรงin durum tespiti yapฤฑlmalฤฑ, bilanรงosu doฤru okunmalฤฑ ve giderlerde sฤฑkฤฑntฤฑnฤฑn olduฤu noktalar tespit edilmeli.
