Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn dolar karลฤฑsฤฑndaki deฤer kaybฤฑnฤฑn arkasฤฑndaki olasฤฑ sebepler ile krizin รงรถzรผmรผne yรถnelik olasฤฑ รงรถzรผm รถnerilerini, BM Kalkฤฑnma Programฤฑ eski Mรผdรผrรผ ve ekonomist Bartu Soral ve eski Fed Araลtฤฑrma Grubu Direktรถrรผ Erkin ลahinรถz ve Tรผrkiye gazetesi yazarฤฑ Necmettin Batฤฑrel, Sputnik’e anlattฤฑ.
Tรผrkiye’de 24 Haziran’da gerรงekleลecek olan erken genel seรงim ve Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ seรงimlerine 1 ay gibi kฤฑsa bir sรผre kala Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn Amerikan dolarฤฑ karลฤฑsฤฑndaki rekor hฤฑzdaki deฤer kaybฤฑ, รผlkenin 2001 yฤฑlฤฑnda iรงinden geรงtiฤi ekonomik krize benzer bir kriz yaลayacaฤฤฑ yรถnรผndeki sรถylemleri de beraberinde getirdi. Dolar-TL kuru รถyle bir hal aldฤฑ ki, รarลamba gรผnรผ Amerikan dolarฤฑ, Tรผrk Lirasฤฑ karลฤฑsฤฑnda 4.92 seviyesini gรถrerek rekor tazeledi. Hatta geliลmeler รผzerine Tรผrkiye Cumhuriyet Merkez Bankasฤฑ, faiz artฤฑrma kararฤฑ alarak (TCMB) Para Politikasฤฑ Kurulu (PPK) geรง likidite penceresini yรผzde 13.5’den yรผzde 16.5’ye yรผkseltti.
Kur yรผkseliลiyle tezahรผr eden bu durum uzmanlarฤฑ, hem sorunun nedenleri de hem รงรถzรผmรผ noktasฤฑnda karลฤฑ karลฤฑya getirdi. Bir gรถrรผล, Tรผrkiye ekonomisinin yanlฤฑล politikalar sebebiyle dฤฑล mรผdahalelere aรงฤฑk duruma geldiฤini savunurken; bir diฤer gรถrรผล dolarฤฑn bu tฤฑrmanฤฑลฤฑnฤฑn tamamen spekรผlatif bir hareketlenmeden ibaret olduฤunu savunuyor. Ekonomiye yรถnelik รงรถzรผm konusunda da uzmanlar arasฤฑnda derin gรถrรผล ayrฤฑlฤฑklarฤฑ var. Bir gรถrรผล, sanayi ve tarฤฑmsal รผretim planlamalarฤฑ gibi orta vadeli รงรถzรผm รถnerilerinin hayata geรงirilmesi gerektiฤini dile getirirken; bir diฤer gรถrรผลe gรถreyse รถncelikli รงรถzรผm, Tรผrkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn (TCMB) ivedilikle faiz artฤฑrmasฤฑndan geรงiyor. รรงรผncรผ bir perspektife gรถre ise, 24 Haziran seรงimlerinin gerรงekleลmesi baลlฤฑ baลฤฑna “Tรผrkiye’yi dolar silahฤฑyla tehdit edenlerin oyununu bozmaya” yetecek. Tรผrk Lirasฤฑ’ndaki deฤer kaybฤฑnฤฑn arkasฤฑndaki olasฤฑ sebepler ile krizin รงรถzรผmรผne yรถnelik รถnerileri Birleลmiล Milletler (BM) Kalkฤฑnma Programฤฑ eski Mรผdรผrรผ ve Ekonomist Bartu Soral ve Fed Eski Araลtฤฑrma Grubu Direktรถrรผ Erkin ลahinรถz ve Tรผrkiye gazetesi yazarฤฑ Necmettin Batฤฑrel, Sputnik’e deฤerlendirdi.
Batฤฑrel’e gรถre, kurdaki bu rekor hฤฑzdaki artฤฑลฤฑn, yanlฤฑล politikalarla “zerre kadar” alakasฤฑ yok ve bu durum tamamen spekรผlatif hareketlere baฤlฤฑ. Batฤฑrel “Dikkat edecek olursanฤฑz, kredi kuruluลlarฤฑ ellerindeki tรผm kredi silahlarฤฑnฤฑ Tรผrkiye’ye รงevirdiler. Ancak 2 kredi derecelendirme kuruluลunun Tรผrkiye’ye verdiฤi not bile birbirini tutmuyor. Standard & Poor’s, Tรผrkiye’ye yatฤฑrฤฑm yapฤฑlabilir seviyenin 3 kademe altฤฑnda not verirken, Moody’s bu seviyenin 2 kademe altฤฑ, Fitch ise 1 kademe altฤฑnda not verdi. Bu kuruluลlarฤฑn sรผrekli siyasi iรงerikli raporlar yayฤฑnlandฤฑฤฤฑna da dikkat รงekmek lazฤฑm. 24 Haziran’dan sonra Tรผrkiye’deki mevcut Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ sisteminde, Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑ giderek azalacaฤฤฑnฤฑ sรถylรผyorlar. Diฤer taraftan, Deutsche Bank, Commerzbank, Jpmorgan, Morgan Stanley, Goldman Sachs gibi dev bankalar, hep Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn รถnรผmรผzdeki dรถnemde sรผrekli deฤer kaybedeceฤine iลaret eden raporlar yayฤฑnlanฤฑyor. รzetle, 15 Temmuz’un ekonomik darbesi gerรงekleลtirilmek isteniyor. Diฤer geliลen รผlkelerin para birimlerine bakฤฑyorum. Onlarฤฑn deฤer kayฤฑplarฤฑ oldukรงa sฤฑnฤฑrlฤฑyken, Tรผrk lirasฤฑnda aลฤฑrฤฑ bir deฤer kaybฤฑ var. Sadece bir gรผn iรงerisinde Tรผrk lirasฤฑ yรผzde 5 deฤer kaybฤฑ yaลฤฑyor. Bu olacak bir ลey deฤil” ifadelerini kullandฤฑ.
Amacฤฑn Tรผrkiye ekonomisinin bรผyรผmesini baltalamak olduฤunu savunan Batฤฑrel “Sanayi รผretimi artฤฑyor, reel sektรถrรผn kฤฑsa vadede dรถviz รถdeme yรผkรผmlรผlรผฤรผ yok. Diฤer taraftan daha dรผn Dรผnya Bankasฤฑ, Tรผrkiye’nin proje bazlฤฑ 600 milyon dolarlฤฑk kredi talebini onayladฤฑ. Yine dรผn Rus Sberbank’ฤฑn hakim ortak olduฤu DenizBank’ฤฑ, Emirates gibi Kรถrfez รผlkelerinin dรผnya รงapฤฑnda en รผnlรผ bankalarฤฑndan birisi satฤฑn aldฤฑ. Yani eฤer anormal bir tablo olmuล olsaydฤฑ bรถyle bir geliลme olur muydu? Yapฤฑlanlar tamamen spekรผlatif hareketler. Tรผrkiye’yi tuzaฤa dรผลรผrmek ve yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑ รผrkรผtmek istiyorlar. Yapฤฑlmak istenen bir baลka ลey daha var. O da Merkez Bankasฤฑ’nฤฑ sรผrekli faiz artฤฑrmaya zorlamak. Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn faiz oranฤฑnฤฑ yรผzde 20’lere kadar yรผkseltip Tรผrkiye ekonomisinin bรผyรผmesini engellemeye รงalฤฑลฤฑyorlar” dedi.
Hรผkรผmetin ekonomi alanฤฑnda gerekli รถnlemleri aldฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyleyen Batฤฑrel “Hรผkรผmet, bir taraftan akaryakฤฑttaki zamlara karลฤฑ รTV indirimini gerรงekleลtirdi. Diฤer taraftan, dรถviz geliri olmayan KOBฤฐ’lerin dรถvizle borรงlanmasฤฑ yasaklandฤฑ. Reel sektรถr zaten sigorta mekanizmasฤฑyla kendini korumaya aldฤฑ. Bu tabloya gรถre en bรผyรผk sฤฑkฤฑntฤฑ ara mal ithalatฤฑnda olacak. Ama Tรผrk Lirasฤฑ, dolar bazฤฑnda ucuzladฤฑฤฤฑ iรงin, ihracatรงฤฑ firmalar ithal ettikleri ara mallarฤฑn maliyetini, ihraรง ettikleri mallarฤฑn รผzerine zam yaparak kapatacaklar. Tรผrk lirasฤฑnฤฑn yurt dฤฑลฤฑndaki cazibesi arttฤฑฤฤฑ iรงin biraz zammฤฑn da makul karลฤฑlanacaฤฤฑnฤฑ รถngรถrรผyorum” ifadelerini kullandฤฑ.
Batฤฑrel “Bu saatten sonra (dolar) 5 olmuล, 5.5 olmuล veya 6 olmuล; รงok da รถnemi yok. ฤฐnsanlar, oynanan oyunu ve bu oyunu oynayanlarฤฑ รงok net gรถrรผyor” dedi ve ลรถyle devam etti:
“Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn 65-70 milyar dolarlฤฑk menkul kฤฑymetleri var. Hatta yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑ ลimdi yรผksek fiyattan bozdurup hisse senedi alฤฑyor. Hem dolar zirveye รงฤฑkmฤฑล, hem hisse senetleri ve tahviller ucuzlamฤฑล. Bรถyle bir fฤฑrsatฤฑ niye kaรงฤฑrsฤฑnlar? Gรถrรผnen (olumsuz) manzara ise bir bulut. Tรผrk halkฤฑ, seรงim รถncesi oynanan oyunun farkฤฑnda. Tรผrk ekonomisini krize sokmak iรงin seรงimleri akamete uฤratmak istiyorlar. Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar seรงimden รงฤฑkacak sonucu gรถrdรผler. Denizbank’ฤฑn satฤฑลฤฑ bile baลlฤฑ baลฤฑna bunu gรถsteriyor. Eฤer bir kriz yaลanacak olsa, yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑ neden bir bankaya bu kadar รงok para yatฤฑrsฤฑn.”
Tรผrkiye’ye karลฤฑ ‘dolar silahฤฑnฤฑn’ kullanฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyleyen Batฤฑrel “Tรผrkiye Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ-hรผkรผmet sistemine geรงecek. Muhalefet TBMM’de รงoฤunluฤu saฤlayamayacak. Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑ da bunu gรถrรผnce, artฤฑk bรผtรผn silahlarฤฑnฤฑ gรถmecek ve 5 yฤฑl boyunca bu yรถnetimle รงalฤฑลmak zorunda kalacak. O zaman bu yaptฤฑklarฤฑ yorumlarฤฑ bir kenara bฤฑrakmak zorunda kalacaklar. Dolar ve akaryakฤฑt fiyatlarฤฑ dรผลecek, Tรผrkiye’ye yeni yatฤฑrฤฑmlar yapฤฑlacak. Belirsizlik ortadan kalktฤฑktan sonra refah dรถnemi baลlayacak. Zira ellerinde FETร, terรถr ve benzeri hiรง bir silah kalmadฤฑ. Bir tek bu dolar silahฤฑ kalmฤฑลtฤฑ ki onunla da Tรผrkiye’yi yฤฑkmalarฤฑ zor” diye ekledi.
Eski Fed Araลtฤฑrma Grubu Direktรถrรผ Erkin ลahinรถz’e gรถreyse tablo, Batฤฑrel’in รงizdiฤinden oldukรงa farklฤฑ. Zira ลahinรถz, Tรผrk ekonomisinin geldiฤi bu noktanฤฑn, hem dฤฑล mรผdahaleler hem de yanlฤฑล politikalarฤฑn sonucu olduฤunu savunuyor. Tรผrkiye ekonomisindeki temel gรถstergelerin bir รงoฤunda bozulma olduฤunu sรถyleyen ลahinรถz ลรถyle yorum yapฤฑyor:
“Bu bahsettiฤim bozulmalarฤฑn birkaรง tanesini sฤฑralayayฤฑm. Bir kere, bankacฤฑlฤฑk sistemimizdeki kredi/mevduat oranฤฑ, TL kredilerde yรผzde 140’ฤฑn รผzerinde. Topladฤฑฤฤฑ mevduattan daha fazla kredi aรงan bir bankacฤฑlฤฑk sistemimiz var. Ancak รถnemli bir nokta var. O da bahsettiฤim bu farkฤฑ bankalarฤฑn sendikasyon kredisi gibi baลka kaynaklardan kapatmasฤฑ. Ve bu farkฤฑn kapatฤฑlmasฤฑ iรงin Tรผrkiye’de sendikasyon kredisi gibi kredileri yurt dฤฑลฤฑndan, รถzellikle de Avrupa bankalarฤฑndan temin edilen kredilere baลvuruluyor. Almanya’yla iliลkilerimizdeki gerginlikler de รถnรผmรผzdeki dรถnemde bir kaynak sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑna yol aรงabilir. Son olarak devreye sokulan 35 milyar liralฤฑk Kredi Garanti Fonu’ndan (KGF) รงok daha gรผรงlรผ ve bรผyรผk bir fonu devreye sokmak iรงinse bankacฤฑlฤฑk sistemimizde yeterli bรผyรผklรผkte kaynak yok.”
Enflasyon dinamiklerinde bozulmalar olduฤunu ve enflasyon oranlarฤฑnฤฑn รงift haneli seyrettiฤini savunan ลahinรถz “Enflasyon tarafฤฑnda dinamiklerin bozulmasฤฑ sebebiyle ortaya รงฤฑkan รงift haneli enflasyon da รถnemli bir deฤiลken. Kurdaki her yรผzde 10’luk yรผkseliลin, ek 1 puan getirdiฤini biliyoruz. Tarฤฑmฤฑn รผรง temel girdisi var. Tohum, gรผbre ve benzin. Bu รผรง temel girdi bรผyรผk รถlรงรผde ithal ediliyor. Dolayฤฑsฤฑyla kur yukarฤฑ gittikรงe, ithal ettiฤimiz tohum, gรผbre ve mazot gibi girdilerin maliyetleri artฤฑyor. Sonuรง olarak bu da nihai รผrรผnlere yansฤฑyor, yani enflasyon olarak geri dรถnรผyor. Yetmiyor, Tรผrkiye yaptฤฑฤฤฑ 100 birim ihracat yaparken, bunun รถnemli bir kฤฑsmฤฑnฤฑ da ithal ediyor. ฤฐthal ettiฤi mallarฤฑ kullanarak ihracat yapฤฑyor. ฤฐhracat yaptฤฑฤฤฑmฤฑza gรถre de, ithal etmek zorundayฤฑz. ฤฐthal ettiฤimiz รผrรผnleri dolarla ve euroyla almak zorundayฤฑz. Kur yukarฤฑ gittikรงe de sanayicinin girdi maliyeti artฤฑyor. Bu da nihai รผrรผn fiyatlarฤฑna yansฤฑyor. Yani kur da bir yandan enflasyonu etkiliyor” dedi.
Tรผrk insanฤฑ iรงin en รถnemli ekonomik gรถstergenin “dolar-TL kuru” olduฤuna iลaret Erkinรถz “Tรผrk insanฤฑ iรงin en รถnemli ekonomik gรถsterge dolar-TL kuru. Tรผrkiye’de vatandaลฤฑmฤฑz iรงin dolar-TL kuru adeta gรผven barometresi. Bakฤฑyor, kur yukarฤฑ gittikรงe bir ลeylerin kรถtรผ gittiฤi รงฤฑkarฤฑmฤฑnฤฑ yapฤฑyor. Ve buna baฤlฤฑ olarak tรผketim ve yatฤฑrฤฑmฤฑnฤฑ yavaลlatฤฑyor. Bunun yukarฤฑ gitmesi, her ลeyden baฤฤฑmsฤฑz olarak ekonomiyi negatif etkiliyor. Bu kur yรผkseliลi ekonomiyi sadece enflasyon รผzerinden deฤil aynฤฑ zamanda yarattฤฑฤฤฑ olumsuz beklentiler รผzerinden de etkiliyor. Ama en รถnemlisi reel sektรถrรผn taลฤฑdฤฑฤฤฑ net dรถviz borcu. Net dรถviz borcuyla neyi kastettiฤimiz aรงฤฑklayayฤฑm. Firmalarฤฑmฤฑz dรถviz cinsi รผzerinden borcu ve alacaklarฤฑ var. Karลฤฑmฤฑza 220 milyar dolarlฤฑk bir dev net borรง รงฤฑkฤฑyor. Kur her yukarฤฑ gittiฤinde bu borcun TL karลฤฑlฤฑฤฤฑ dramatik ลekilde yรผkseliyor. ลubat ayฤฑnda 3.73’lerde olan dolar-TL kuru, bugรผn 4.80’lerde. O aradaki farkฤฑn 200 milyar TL รผzerinde kur farkฤฑ zararฤฑ yaratฤฑyor. Bu zararlar arttฤฑkรงa, firmalar karlarฤฑ dรผลtรผkรงe iลten รงฤฑkarmalara bile baลvurabilir. Yani bu yaลanan kur ลoku, รถnรผmรผzdeki dรถnemde Tรผrkiye ekonomisinde bฤฑrakฤฑn duraklamayฤฑ, daralmaya sebep olabilecektir. Bunun da ilk emarelerini gรถrdรผk” dedi.
ลahinรถz “Vatandaลฤฑn bankacฤฑlฤฑk sisteminde yaklaลฤฑk 90-100 milyar dolar yaklaลฤฑk dรถvizi var. Bunlarฤฑ satmฤฑyorlar. Satsalar belki kurda dรผลรผล gerรงekleลebilir ancak bu onlarฤฑn kendi tercihi. Ancak รถnemli bir bilgi var. Vatandaล kurun รงok yรผksek olduฤu bu dรถnemde bile dรถviz satmฤฑyor oluลu, dรถvizin daha da artacaฤฤฑna yรถnelik inanฤฑลa iลaret ediyor. 4,90’dan dรถviz alacaฤฤฑnฤฑ sรถyleyen bile var. Bu da o kiลiler dรถvizin 5’in de รผstรผne รงฤฑkacaฤฤฑna inandฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor. Yani Tรผrkiye’de faiz artฤฑลฤฑ kadar huzur artฤฑลฤฑ da son derece รถnemli. Bu huzuru saฤlayabilirsek, kurda da dรผลรผล yaลanabilir. Sosyolojik gerilimi azaltmak, finans dฤฑลฤฑ รงรถzรผmler de ลart” diye ekledi.
โMERKEZ BANKASI KURU DURDURMAK ฤฐรฤฐN DรVฤฐZ ARTIRMALI’
Kur ลokunun durdurulmasฤฑ iรงin TCMB’nin faiz artฤฑrma yoluna gitmesinin kaรงฤฑnฤฑlmaz olduฤunu savunan ลahinรถz “Eฤer Merkez Bankasฤฑ bu kuru durduramazsa, belli bir dรผzeyde istikrara kavuลturamazsa, ki bu bana gรถre 4.30 ve altฤฑ, Tรผrkiye ekonomisi bu kur ลokundan dolayฤฑ daralma sรผrecine gidecektir. Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn bunu yapabilmesi iรงin, mevcut faiz oranฤฑnฤฑ yรผzde 17’lere รงekmesi lazฤฑm. Bankalar, piyasaya yรผzde 17 civarฤฑnda faizle para satabilecekken, bunu dรผลรผk faizle neden TCMB’ye satsฤฑn? Haliyle, o dรถviz-swap mekanizmasฤฑ da รงalฤฑลmฤฑyor. Elbette bu รผlkede faizin yรผkselmesini hiรง kimse istemez. Bu ne bankalarฤฑn iลine gelir ne de vatandaลฤฑn ne firmalarฤฑn ne de devletin iลine geliyor. Borcu olan kesim faiz artฤฑลฤฑ istemez. Ama ลartlar bunu gerektiriyor. Hatta faizin ลu an yรผzde 17’ye รงekilmesi bile yeterli bir รงรถzรผm olmayacaktฤฑr. รรผnkรผ Merkez Bankasฤฑ geรง kaldฤฑ. Ve daha fazla geรง kaldฤฑkรงa da; tedbirlerin daha bรผyรผk olmasฤฑ gerekliliฤi doฤuyor. ลu an tanฤฑklฤฑk ettiฤimiz durum, geรง tedbirin gรผรง tedbir oluลu” ifadelerini kullandฤฑ.
ลahinรถz “Dรถviz kurunun bu denli artmasฤฑnda derecelendirme kuruluลlarฤฑnฤฑn da รถnemli rolรผ olduฤuna iลaret etti:
“Son haftalarda iki kredi derecelendirme kuruluลu notumuzu indirdi. Bunlardan biri Moody’s; diฤeri de S&P. รzellikle S&P’ye deฤinmek รถnemli รงรผnkรผ S&P’nin raporunda รถnemli bir kฤฑsฤฑm var. Bu kฤฑsฤฑm maalesef รงok konuลulmadฤฑ ancak S&P, raporunda Tรผrkiye’yi aรงฤฑk aรงฤฑk tehdit ediyor; Amerika’nฤฑn bir yada kamu bankalarฤฑ da dahil birkaรง bankamฤฑza ceza verebileceฤinden dem vuruyor, bankacฤฑlฤฑk dฤฑลฤฑndaki firmalarฤฑmฤฑza ceza verme potansiyelinden bahsediyor. Raporda Tรผrkiye’nin S-400 alฤฑmฤฑna kadar karฤฑลฤฑlmฤฑล. Halbuki normal ลartlarda, bir derecelendirme kuruluลunun, bir รผlkenin yaptฤฑฤฤฑ askeri alฤฑmlara karฤฑลmฤฑyor olmasฤฑ gerekiyor. Ama S&P olayฤฑ aลmฤฑล. Tรผrkiye’nin Amerika’yla olan iliลkilerindeki gerginliฤi Tรผrkiye’deki finansal piyasalar aรงฤฑsฤฑndan tehlikeli olabileceฤini sรถylรผyor. Haliyle, bir derecelendirme kuruluลunun ekonominin bรผyรผmesiyle iลsizlik vs gibi gรถstergelerle ilgilenmesi gerekiyorken; Tรผrkiye”nin yaptฤฑฤฤฑ askeri yatฤฑrฤฑmlarฤฑ ele almak ve oradan yola รงฤฑkฤฑp baลka รงฤฑkarฤฑmlar yapmak ve รถyle bir ceza gelebileceฤini rapora eklemek รงok ciddi bir durum. Bรถyle bir raporun emsalini bulmak pek zor olur. Ancak bu derecelendirme kuruluลlarฤฑ, sonuรง olarak Amerika’nฤฑn etkisi altฤฑnda ve Amerika’yla uluslararasฤฑ politikada yaลadฤฑฤฤฑmฤฑz gerginlikler bu derecelendirme kuruluลlarฤฑnฤฑn satฤฑrlarฤฑna net bir ลekilde yansฤฑdฤฑฤฤฑ ortada. Bu haberin ortaya รงฤฑkmasฤฑndan sonra dolarda hareketlilik baลladฤฑ. Bu hareket, Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑyla ilgili bir takฤฑm endiลelerle de birleลince ve รผstรผne Fitch de sonra da bir baลka derecelendirme kuruluลunun raporu yayฤฑnlandฤฑ. Bir yandan bunlar olurken, dolar 4,90’larฤฑn รผstรผne kadar รงฤฑktฤฑ.”
โBUGรNKร TABLOYU, 15 YILLIK DIล BORรLANMA VE TEK YATIRIMIN ฤฐNลAAT OLMASINA BORรLUYUZ’
Birleลmiล Milletler (BM) Kalkฤฑnma Programฤฑ eski Mรผdรผrรผ ve Ekonomist Bartu Soral ise Tรผrk lirasฤฑnฤฑn deฤer kaybฤฑyla tezahรผr eden bu endiลe verici tabloyu, Tรผrkiye’nin son 15 yฤฑllฤฑk ekonomi politikalarฤฑna baฤlฤฑyor. “Tรผrkiye ekonomisindeki bozulmanฤฑn nedeni dฤฑล mรผdahale mi yanlฤฑล politikalar mฤฑ?” sorusunu Soral “Bu soruya kฤฑsaca, uygulanan yanlฤฑล politikalar sonucu Tรผrkiye dฤฑล mรผdahalelere aรงฤฑk duruma geldiฤini sรถyleyerek yanฤฑt verebilirim. Yani รถncelikle biz sayฤฑsฤฑz yanlฤฑล ekonomi politikasฤฑyla kendimizi dฤฑลarฤฑya baฤฤฑmlฤฑ duruma getirdik. 2015 yฤฑlฤฑ ลubat ayฤฑnda โTรผnelin Sonu Kriz’ kitabฤฑnda bรผtรผn bunlarฤฑn sebeplerini ve รงรถzรผm yollarฤฑnฤฑ anlatmฤฑล ve planlฤฑ kalkฤฑnmadan baลka bir รงรถzรผm yolu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirtmiลtim. Planlฤฑ kalkฤฑnmayฤฑ uygulamayan, dฤฑลarฤฑdan gelen finansmanฤฑ ithalat, tรผketim ve sadece inลaat, yol, kรถprรผye yรถnlendiren, sanayisini geliลtirmeyen, teknolojide ilerleme saฤlamayan her รผlkenin eninde sonunda รถdemek zorunda kaldฤฑฤฤฑ bedeli รถdรผyoruz. Yani hem 15 yฤฑl dฤฑลarฤฑdan borรงlan, onu tรผketime ve ithalata harca, yatฤฑrฤฑm olarak da sadece kรถprรผ yol inลaat yap, hem de suรงu sisteme at. Yok รถyle” diye yanฤฑtlฤฑyor.
TรRKฤฐYE, 2001 BENZERฤฐ BฤฐR KRฤฐZฤฐN EลฤฐฤฤฐNDE Mฤฐ?
2001 yฤฑlฤฑnฤฑn ลubat ayฤฑnda zirvesi yaลanan ekonomik krize benzer bir krizin kapฤฑda olduฤu ลeklindeki deฤerlendirmelerin hatฤฑrlatฤฑlmasฤฑ รผzerine Soral “ลimdi diyorlar ki ekonomi 2001 yฤฑlฤฑndaki kriz gibi bir kriz mi yaลayacak? Maalesef 2001 ile bugรผnรผ karลฤฑlaลtฤฑrฤฑnca durum รงok daha kรถtรผ รงรผnkรผ bugรผn 2001’den farklฤฑ olarak รงok daha bรผyรผk bir borรง yรผkรผ var” dedi.
2001 ile bugรผnรผ โO zaman hane halkฤฑ 5 milyar TL borรงluydu, bugรผn yaklaลฤฑk 490 milyar TL borรงlu’ diyerek karลฤฑlaลtฤฑran Soral “Tรผrkiye’de bankacฤฑlฤฑk sistemi de reel sektรถr de hane halkฤฑ da aลฤฑrฤฑ borรงlu. Bu sefer 2001 krizinden รงok daha farklฤฑ bir durumla karลฤฑ karลฤฑyayฤฑz. 2001 krizinde hane halkฤฑ 5 milyar TL borรงluydu, bugรผn yaklaลฤฑk 490 milyar TL borรงlu. O zaman harcanabilir 100 liralฤฑk gelirinin 3.5 lirasฤฑnฤฑ borรงluydu, ลimdi 55 lirasฤฑnฤฑ borรงlu. Bu borcun yarฤฑsฤฑ tรผketici kredisi ve kredi kartฤฑ borcu. Ve dar gelirliler yani gelirlerini ilk รถnce kaybedecek kesim en borรงlu kesim olarak รถne รงฤฑkฤฑyor” diye konuลtu.
โDOLAR YรKร KALDIRILAMAZ NOKTADA’
Reel sektรถrรผn kredi borcu da 2001 krizinden รงok farklฤฑ olduฤunun altฤฑnฤฑ รงizen Soral “2002’de 41.5 milyar TL olan ve bankalardan alฤฑnan ticari kredi borcu bugรผn 1 trilyon 600 milyar TL’ye yรผkseldi. Ayrฤฑca reel sektรถr iรงin bir dรถviz riski var. Reel sektรถr dรถviz pozisyonu 223 milyar dolara ulaลtฤฑ. Dolarฤฑn her yรผkseliลinde, reel sektรถre bilanรงolarฤฑnda kambiyo zararฤฑ artฤฑyor. Bรผyรผk ลirketler dahil olmak รผzere pek รงok firma iรงin dolar yรผkรผ kaldฤฑrฤฑlamaz noktada. ฤฐflaslar รงok yakฤฑn gรถrรผnรผyor” ifadelerini kullandฤฑ.
Bankalarฤฑn krediye aลฤฑrฤฑ yรผklendiฤini ve kredi geri รถdemelerinde de ciddi bir yavaลlama olduฤunun altฤฑnฤฑ รงizen Soral “Bankacฤฑlฤฑk kesimi iรงin gรผรงlรผ deniyor ama bu gerรงeฤi pek yansฤฑtmฤฑyor. Bankalar krediye aลฤฑrฤฑ yรผklendi ve tฤฑkanma arttฤฑkรงa kredi geri รถdemeleri yavaลlฤฑyor. Bankalarฤฑn dฤฑล borcu 1989 yฤฑlฤฑnda yaklaลฤฑk 10 milyar dolardฤฑ. 2002’de 20 milyar dolar oldu. Yani AKP รถncesi 14 yฤฑllฤฑk sรผreรงte bankalar dฤฑลarฤฑdan 10 milyar dolar borรงlandฤฑ. Bugรผn bankalarฤฑn dฤฑล borcu 195 milyar dolar. Yani bankalar, AKP dรถneminde yurt dฤฑลฤฑndan yaklaลฤฑk 175 milyar dolar borรงlanmฤฑลlar. Sorunlu kredilerin bankalarฤฑn รถdenmiล sermayelerine oranฤฑ 2012’de bire birdi. Bugรผn bankacฤฑlฤฑkta sorunlu kredilerin toplam miktarฤฑ รถdenmiล sermayelerinin 2.13 katฤฑna ulaลtฤฑ. Rakamsal olarak 2012 yฤฑlฤฑnda toplam sorunlu kredi 55 milyar TL’ydi 2017 sonunda 181 milyar TL’ye ulaลtฤฑ. Sorunlu kredilerin bankacฤฑlฤฑk kesimi รถz kaynaklarฤฑna oranฤฑ 2012 yฤฑlฤฑnda yรผzde 30’du 2017 sonunda yรผzde 50’ye ulaลtฤฑ” dedi.
Soral “Bu borรงlanmanฤฑn nereye harcandฤฑฤฤฑnฤฑ dฤฑล ticaret verileri ortaya koyuyor; AKP รถncesi 14 yฤฑlda, yani 1989-2002 arasฤฑnda Tรผrkiye toplam 189 milyar dolar dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑ verdi. Yฤฑllฤฑk ortalamasฤฑ 13.5 milyar dolar. AKP dรถnemi, 2003-2017 arasฤฑnda ise 983 milyar dolarlฤฑk dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑ oluลtu. Yฤฑllฤฑk ortalamasฤฑ 70.2 milyar dolar. Aradaki farka bakar mฤฑsฤฑnฤฑz? Demek ki biz son 14 yฤฑlda ne yapmฤฑลฤฑz? Dฤฑล borรง alarak, dฤฑลarฤฑnฤฑn malฤฑnฤฑ satฤฑn almฤฑลฤฑz. Kendimiz, bฤฑrakฤฑn รผretimi arttฤฑrmayฤฑ, mevcut รผretim kapasitemizi de bitirmiลiz. Sadece inลaata, yola, kรถprรผye yatฤฑrฤฑm yapmฤฑลฤฑz. Teknoloji ve sanayiyi bir kenara koyuyorum, tarฤฑm รผrรผnlerini bile ithal eder duruma geldik” dedi ve ลรถyle devam etti:
“Uluslararasฤฑ ekonomi dรผnyasฤฑ 15 yฤฑldฤฑr sรผrdรผrdรผฤรผmรผz, yurt dฤฑลฤฑndan borรงlan, yurt dฤฑลฤฑndan satฤฑn al, tรผket formรผlรผnรผn sonuna gelindiฤini gรถrรผyor. AKP, 15 yฤฑldฤฑr ne yaptฤฑysa aynฤฑsฤฑnฤฑ yapacaฤฤฑ iรงin artฤฑk kredi bulamaz duruma doฤru hฤฑzla gidiyoruz. Ancak muhalefet partilerinde de ciddi bir planlama รงalฤฑลmasฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrรผyoruz. Zaten ortada kalkฤฑnma konuลan, planlama konuลan yok. Hepsi sorunu tespit ediyor ama รงรถzรผm nedir deyince hamasetten รถte bir sรถz duyamฤฑyoruz.”
EKONOMฤฐNฤฐN BU GฤฐDฤฐลATININ DURDURMANIN YOLU NEDฤฐR?
Peki, ekonominin bu gidiลatฤฑna โdur’ diyecek รงรถzรผm รถnerisi nedir? Soral bu soruyu ลรถyle yanฤฑtlฤฑyor:
“ลimdi yapฤฑlacaklar belli. Ortada yรถnetmek zorunda olduฤumuz bir borรง yรผkรผ var. Bir uzlaลma ile bu yรผkรผ krize dรถnรผลtรผrmeden yรถneteceฤiz. Bankalarฤฑn da kredi tahsilatฤฑnda sorun var. Ne bankalarฤฑ batฤฑrabiliriz, ne ลirketleri. Hane halkฤฑnฤฑn da borcu iรงin belli uzlaลฤฑlara gidilecek. Kamu maliyesini de rahatlatmak iรงin kapsamlฤฑ bir vergi reformu sรผratle gรผndeme alฤฑnacak. ฤฐlk tedbirler bunlar. ฤฐkinci konu ekonomide ciddi yapฤฑsal reformlarฤฑ planlanmalฤฑ. Nedir bunlar? รncelikli olarak gรถrece รผstรผnlรผฤรผmรผz olan tarฤฑmsal รผretim tekrar planlanmalฤฑ. รiftรงi รผretecek. Girdi ve mazot desteฤi olacak. Satฤฑลฤฑ, finansal desteฤi ve teknolojik yardฤฑmฤฑ devletten gelecek. Yani kamu tarฤฑm piyasasฤฑnฤฑ denetleyecek ve dรผzenleyecek. รiftรงi รผrettiฤinden para kazanacak. Tekrar รผretime dรถnecek. Sadece รผretimle ilgilenecek. Toprak ve bรถlgesel verimlilik haritasฤฑ รงฤฑkartฤฑlacak. Yani hangi iklimde, hangi bรถlgede, hangi รผrรผn ekilirse verimlilik yรผksek, hasat fazla oluyor; bu รผrรผnler hangi pazarlara satฤฑlacak, oraya nasฤฑl ulaลacak? Yรผksek รผretimin yanฤฑna hangi tarฤฑm sanayi fabrikasฤฑ kurulabilir, รผrรผn hangi pazarlara satฤฑlฤฑr? รรถzรผm, bu sorularฤฑn doฤru ลekilde yanฤฑtlanmasฤฑndan geรงiyor.”
Tรผrkiye’nin tarฤฑmdaki dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑnฤฑn da trajik seviyelere รงฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑn altฤฑnฤฑ รงizen Soral “Tรผrkiye 780 bin km kare topraฤฤฑyla tarฤฑmda yฤฑlda 7 milyar dolar dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑ veriyor. Hollanda bizim onda birimiz topraฤฤฑ yok ama tarฤฑmda yฤฑllฤฑk dฤฑล ticaret fazlasฤฑ 40 milyar euroyu geรงti. Uluslararasฤฑ araลtฤฑrmalar toprak sahipliฤinin verimlilik artฤฑลฤฑnda ilk faktรถr olduฤunu ortaya koyuyor. Buna da bir dรผzenleme getirmemiz gerekiyor” dedi.
โSANAYฤฐ PLANLAMASI ลART’
Bir diฤer รถnemli konunun da sanayi planlamasฤฑ olduฤunu sรถyleyen Soral “Ara malฤฑnฤฑ ithal ediyoruz, bunu yurt iรงine taลฤฑmamฤฑz lazฤฑm. 2002 รถncesi รผrettiฤimiz รผrรผnler tekrar รผlke iรงinde รผretilmeli. Bu aklฤฑna gelenin orada burada fabrika aรงmasฤฑ demek deฤildir. Bu bรผtรผncรผl bir plan kapsamฤฑnda yapฤฑlฤฑr. Bรถlgelerin gรถrece รผstรผnlรผฤรผ hangi sektรถrlerdedir, atฤฑl kalmฤฑล yatฤฑrฤฑmlar nelerdir, bunlar tespit edilir, ona gรถre bir bรผtรผncรผl plan รงฤฑkarฤฑlฤฑr, รผretim yerinin tespiti, รผrรผnรผn satฤฑlacaฤฤฑ pazarlar ve bu pazarlara ulaลฤฑm hatlarฤฑ. รncelikli tercih deniz yolu olmak zorunda. Denizi hem iรง hem dฤฑล taลฤฑmada hemen hiรง kullanmฤฑyoruz. Hem tarฤฑm hem sanayi merkezleri iรงin ara elemanฤฑ yetiลtiren meslek okullarฤฑ, hemen bu merkezlerin yanฤฑnda aรงฤฑlacak. รฤrenci tarฤฑm ve sanayi pratiฤi ile teoriฤi bir arada iลlerken genรงler iรงin hฤฑzlฤฑ bir iล gรผcรผ kapฤฑsฤฑ da aรงฤฑlmฤฑล oluyor. Tarฤฑm ve sanayideki ara eleman aรงฤฑฤฤฑ da kapanฤฑyor. Bu bir cazibe รงekim merkezidir. ลehir planlamasฤฑ ve yฤฑฤฤฑlmanฤฑn da รถnรผne geรงilebilir. Yani bรผtรผncรผl bir sanayi planlamasฤฑ ลart” ifadelerini kullandฤฑ.
Uluslararasฤฑ finansal sermayenin yรถnetiminin eksikliฤine vurgu yapan Soral “Bizi son 15 yฤฑlda gelen dรถvizi tรผketime ve inลaata yatฤฑrdฤฑk. Halbuki, รผretime, fabrika kurulumuna, teknolojiye yรถnlendirmeliydik. Ama bu imkan bitmedi, dฤฑล finansman da kurumadฤฑ. Olay sizin hangi politikayฤฑ seรงtiฤinizde. Yoksa dฤฑล finansman aldฤฑฤฤฑ faiz kazancฤฑna bakar” dedi.
โHANGฤฐ POLฤฐTฤฐKALARIN TERCฤฐH EDฤฐLDฤฐฤฤฐ HATIRLANMALI, SUรU SฤฐSTEME ATIP KAรMAK YOK’
Tarฤฑm ve sanayi politikalarฤฑ ile uyumlu olarak teknoloji geliลtirilmesi gerektiฤinin de altฤฑnฤฑ รงizen ekonomist “Kim yapacak bunu? Lise eฤitimi ile, รผniversite eฤitimi ile, araลtฤฑrma geliลtirme kuruluลlarฤฑ ile devlet yapacak. รzel sektรถrรผ verimli รผretim iรงin teลvik edecek ama denetlemeyi de ihmal etmeyecek. Kalkฤฑnma ekonomisi bu. Ekonomi tarihine bakฤฑn. ฤฐลte Asya รผlkeleri, Gรผney Kore, Japonya, รin. Uygulama hep aynฤฑ. Bakฤฑn Gรผney Kore 1960 yฤฑlฤฑnda kiลi baลฤฑ 158 dolar milli gelire sahipken Tรผrkiye 509 dolardฤฑ. Bizim รผรงte birimizdi. 1980’de biz 1.564 dolar onlar 1.705 dolar kiลi baลฤฑ gelire ulaลtฤฑ. Kalkฤฑnmalarฤฑ aynฤฑ hฤฑzda devam etti; 2000 yฤฑlฤฑnda 12 bin dolar ve 2015’de 27 bin dolar kiลi baลฤฑ gelire ulaลtฤฑlar. Biz ise 2000’de 4.317 dolar, 2015’de 10.985 dolarda kaldฤฑk. Hangi modelle geliลti? Biraz รถnce saydฤฑฤฤฑm modelle. Bakฤฑnฤฑz Asya bize gรผzel รถrnek Gรผney Kore, Japonya, Tayland bu modelle geliลirken, Malezya, Endonezya, Filipinler bizim gibi dฤฑล sermaye giriลi ile tรผketime yรถneldi. Sanayileลme ve teknoloji geliลimini ฤฑskaladฤฑ. Sonuรง? Ekonomik buhran, iลsizlik, enflasyon. Yani olayฤฑ uluslararasฤฑ gรผรงlere atarken siz kendi ev รถdevinizi ne kadar yaptฤฑnฤฑz? Hangi politikalarฤฑ seรงtiniz bunlarฤฑ da dรผลรผnmek gerekiyor. Suรงu sisteme atฤฑp kaรงmak yok” diye ekledi.
