Londra merkezli yatฤฑrฤฑm ลirketi FIM Partners’ta geliลmekte olan piyasalar baล yatฤฑrฤฑm danฤฑลmanฤฑ olarak gรถrev yapan Frances Balcells’in kaleme aldฤฑฤฤฑ analiz, “2011-2013’te uyarฤฑlar yapฤฑlฤฑyordu; ‘Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn dolar karลฤฑsฤฑndaki deฤeri iki lirayฤฑ geรงerse ekonomi รงรถker’ deniyordu” sรถzleriyle baลlฤฑyor:
“ฤฐki lira aลฤฑldฤฑฤฤฑnda, รงรถkme sฤฑnฤฑrฤฑ รผรงten beลe รงฤฑktฤฑ. ลu anda dolar 13 lira. Ekonomi hala ayakta duruyor.”
BBC Tรผrkรงe‘nin haberine gรถre Balcells’in daha sonra, “Tรผrkiye gibi dolar borcu รงok yรผksek olan bir รผlke, bu dรถviz รงalkantฤฑsฤฑnda uzun sรผre รถnce รงรถkmeliydi. Geliลmekte olan piyasalarฤฑn tarihi, para birimindeki benzer dรผลรผลlerle, รถdemeler dengesi krizleriyle dolu” diyor.
Yatฤฑrฤฑm uzmanฤฑ Balcells, bu dayanฤฑklฤฑlฤฑkta rol oynayan unsurlarฤฑ ลu ลekilde aรงฤฑklฤฑyor:
“Birincisi bu yฤฑlฤฑn baลarฤฑna kadar, Tรผrk yetkililer sermaye รงฤฑkฤฑลlarฤฑ ve para birimindeki zayฤฑflฤฑk karลฤฑsฤฑnda daima yaptฤฑklarฤฑ politikalarฤฑ hayata geรงirdi; gecikmeli ve รถrtรผlรผ bir tavฤฑrla olsa da faiz artฤฑrdฤฑ. Ekonomiyi yรผkseliล ve dรผลรผล dรถngรผsรผyle idare ettirmek sistemi uzun bir sรผre sรผrdรผ. Bu da ekonomik aktรถrlere, ekonomik dengesizliklere karลฤฑ tampon yaratma fฤฑrsatฤฑ verdi. Bankalar bilanรงolarฤฑnฤฑ bรผyรผk รถlรงรผde dรถvizde tutup ani dalgalanmalara karลฤฑ kendilerini gรผvenceye aldฤฑ.
“Dรถviz mevduatlarฤฑnฤฑ artฤฑrdฤฑklarฤฑ ve dรผลรผk miktarda dรถviz kredileri olduฤu iรงin bankalarฤฑn fazladan dolarฤฑ oldu. Dolayฤฑsฤฑyla ucuz lira fonlamasฤฑnฤฑ elde edebilmek iรงin dรถvizle borรง vermeye devam ettiler ve kendilerine bir gรผvenlik mekanizmasฤฑ daha yarattฤฑlar.”
“Dolarizasyon iลe yaradฤฑ”
Yazara gรถre zamanla dayanฤฑklฤฑlฤฑk kazanan sadece bankalar deฤildi.
Dolarizasyon arttฤฑkรงa haneler dolar cinsinden varlฤฑklar biriktirmeye baลladฤฑ; aynฤฑ zamanda dรถviz cinsinden borรงlarฤฑ da yoktu.
Bu da bankalarฤฑn hanelere dรถviz cinsinden borรง vermesinin yasak olmasฤฑndan kaynaklandฤฑ.
Bรถylece hanehalklarฤฑ da dรถviz riskine karลฤฑ daha daha dayanฤฑklฤฑ hale geldi. Ballcels bu yasaฤฤฑn dรผzenleyici kurumlarฤฑn en bรผyรผk รถngรถrรผsรผ olduฤunu vurguluyor.
Tรผrkiye’nin kredi profilinin de deฤiลtiฤini belirten yazar, oynak porfรถy akฤฑลlarฤฑnฤฑn bรผyรผk รถlรงรผde azaldฤฑฤฤฑnฤฑ ifade ediyor.
Geรงmiลte yabancฤฑlarฤฑn Tรผrkiye’nin tahvil piyasasฤฑnฤฑn yaklaลฤฑk %30’una sahip olduฤunu belirten Balcells, bu oranฤฑn % 5’e, bir baลka deyiลle 3 milyar dolara gerilediฤini; bu sฤฑrada da Tรผrkiye vatandaลlarฤฑnฤฑn รผlkenin euro tahvillerinin neredeyse yarฤฑsฤฑna sahip olduฤunu aktarฤฑyor.
Bunun Tรผrkiye’yi farklฤฑ dฤฑล kredi kaynaklarฤฑna baฤฤฑmlฤฑ hale getirdiฤi belirtiliyor; bunlar da sendikasyon kredisi piyasasฤฑ, ticaret finansmanฤฑ, ลirketler arasฤฑ borรง, yerli borรง verenler olarak sฤฑralanฤฑyor. Bu borรง verenlerin de yabancฤฑ portfรถy yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑna kฤฑyasla daha sabฤฑrlฤฑ, daha uzun vadeye odaklฤฑ olduklarฤฑ vurgulanฤฑyor.
Yazar, geรงen zamanla birlikte “dฤฑล borรง zincirinde en zayฤฑf halka” olarak tanฤฑmladฤฑฤฤฑ Tรผrk ลirketlerinin de borรง seviyelerini azaltฤฑp olumlu bir kฤฑsa vadeli dรถviz alฤฑm-satฤฑm pozisyonuna girdiklerini ifade ediyor.
Koordinasyon sorunu
Ancak Balcells’e gรถre halen bir koordinasyon sorunu var. Yazara gรถre ekonominin her sektรถrรผnde yeterli likidite tamponu olsa da bu sektรถrler birbirlerine gรถbekten baฤlฤฑ. Bir sektรถr dรถviz cinsinden varlฤฑklarฤฑnฤฑ geri รงektiฤinde, bu varlฤฑklar baลka birilerinin bilanรงolarฤฑnda bulunduฤundan sistemin รผzerinde bir domino etkisi yaratฤฑyor.
Analizde Tรผrkiye’nin buna karลฤฑn ihracatฤฑ artฤฑrฤฑp ithalatฤฑ kฤฑsฤฑtlayarak, TL’deki bรผyรผk deฤer kaybฤฑnฤฑn da yardฤฑmฤฑyla inatรงฤฑ cari aรงฤฑฤฤฑnฤฑ, cari fazlaya รงevirmeye รงalฤฑลtฤฑฤฤฑ kaydediliyor.
Ancak bunun bir baลka ani yรผkseliล ve dรผลรผล dรถnemi mi olduฤu, yoksa yapฤฑsal bir deฤiลiklik mi olacaฤฤฑnฤฑn hala net olmadฤฑฤฤฑ vurgulanฤฑyor.
“รoฤumuzun beklediฤinden uzun olsa da ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ derecede dayanฤฑklฤฑ bir yolculuk oldu” diyen Balcells, “Tรผrkler aynฤฑ zamanda, yรผksek enflasyon ve satฤฑn alma gรผcรผnde dรผลรผล yaลadฤฑ. Ayrฤฑca, Tรผrkiye ekonomisinin hala รงรถkmemiล olmasฤฑ, รงรถkmeyeceฤi anlamฤฑna da gelmiyor” ifadelerini kullanฤฑyor ve ลรถyle devam ediyor;
“Recep Tayyip Erdoฤan’ฤฑn, geleneksel ekonomiye inanan Merkez Bankasฤฑ Baลkanฤฑ Naci Aฤbal’ฤฑ Mart 2021’de gรถrevden almasฤฑndan รถncesi ve sonrasฤฑ var. Bunu mantฤฑฤa aykฤฑrฤฑ faiz indirimleri izledi. ฤฐsteksiz faiz indirimleri terk edilmiล gibi gรถrรผnรผyor. Sistemdeki dรถviz denklemi, hรผkรผmetin bir kazadan kaรงฤฑnฤฑlabileceฤine gรผvenebilmesi iรงin รงok narin. Bu arada Ankara’nฤฑn yรผksek tasarruf oranlarฤฑ ve ucuz para birimine dayalฤฑ ‘yeni ekonomik modeli’ รถvgรผsรผ, yรผksek ve ฤฑsrarlฤฑ enflasyon ve hรผkรผmetin talepteki acฤฑlฤฑ azalmayฤฑ kabul ediลiyle birlikte deฤerlendirilmeli”
“Tรผrkiye, bir zamanlar, รงifte B notlu, dรผnyada sฤฑfฤฑrken dolara %5’lik kazanรง veren, yรผksek oranda bรผyรผyen, yabancฤฑ borรง verenler iรงin รงekici bir รผlkeydi” diye ekleyen yazar, bu durumun kรถtรผleลtiฤini belirtiyor ve yazฤฑsฤฑna “Yeni borรง verenlerin ve yerli yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn, mevcut ekonomik yapฤฑda yeterince rahat edip etmeyecekleri aรงฤฑk bir soru. Ancak bir politika deฤiลiklik olmadฤฑฤฤฑ takdirde hรผkรผmet sฤฑnฤฑrlarฤฑ test etmeye devam edecek” sรถzleriyle son veriyor.
