Bir zamanlar Afrika‘nฤฑn รถncรผ ekonomik baลarฤฑ รถykรผsรผ olarak lanse edilen Gana, mali krizle yรผz yรผze. Bu hafta baลkent Akra’da sokaklara dรถkรผlen yรผzlerce protestocu, 2022 mali yฤฑlฤฑnda yaklaลฤฑk 60 milyar Gana cedisi (5,2 milyar dolar; 4,3 milyar sterlin) zarar eden Gana Merkez Bankasฤฑ Baลkanฤฑ ve iki yardฤฑmcฤฑsฤฑnฤฑ istifaya รงaฤฤฑrdฤฑ.
OccupyBoG olarak adlandฤฑrฤฑlan gรถsteriye muhalefetteki Ulusal Demokratik Kongre (NDC) partisi รถncรผlรผk etti. Kฤฑrmฤฑzฤฑ gรถmlekler, atkฤฑlar ve bereler giymiล olan protestocular ลarkฤฑlar sรถyledi ve bazฤฑlarฤฑ “yaฤmayฤฑ durdurun, acฤฑ รงekiyoruz” yazฤฑlฤฑ pankartlar taลฤฑdฤฑ.
Muhalefet, bankanฤฑn hรผkรผmete borรง vermek iรงin yasadฤฑลฤฑ para bastฤฑฤฤฑnฤฑ, bunun da para biriminin deฤer kaybetmesine ve enflasyonun yรผkselmesine olmasฤฑna yol aรงtฤฑฤฤฑnฤฑ iddia ediyor.
Ayrฤฑca bankayฤฑ, bir รถnceki yฤฑla gรถre %87’lik bir artฤฑลla yurtiรงi ve yurtdฤฑลฤฑ seyahatler iรงin 762.000 dolardan fazla harcama yapmakla ve yeni bir ofis binasฤฑ iรงin 250 milyon dolar harcamakla eleลtirdi. Muhalefet bu rakamlarฤฑn bir iรง denetimde kaydedildiฤini sรถylรผyor.
NDC, Merkez Bankasฤฑ Baลkanฤฑ Dr. Ernest Addison’u pervasฤฑzlฤฑk ve kรถtรผ yรถnetimle suรงladฤฑ. Banka geรงmiลte de kรถtรผ yรถnetimle suรงlanmฤฑล olsa da, bu bรผyรผklรผkte bir kayฤฑp daha รถnce gรถrรผlmemiลti.
Gana รniversitesi’nden ekonomist Profesรถr Godfred Bokpin “Tarihimizde hiรง bรถyle bir ลey gรถrmedik. Eฤer Gana Bankasฤฑ bu zararฤฑ telafi etmek istiyorsa… bu 45 yฤฑldan fazla sรผrecektir” ลeklinde konuลtu.
Banka kรถtรผ yรถnetim suรงlamalarฤฑnฤฑ reddediyor ve zararฤฑn dรถviz kurundaki dalgalanmadan ve devlet kurumlarฤฑnฤฑn kredilerini รถdememesinden kaynaklandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor. Ayrฤฑca, hรผkรผmetin kendisinden 700 milyon dolar borรง alma ve bunu tam olarak geri รถdememe kararฤฑnฤฑn da krize katkฤฑda bulunduฤunu belirtiyor.
Bankanฤฑn yรถneticileri de eylemleriyle enflasyonu ve ekonomik sฤฑkฤฑntฤฑlarฤฑ kรถrรผklemekle suรงlanฤฑyor. Avukat Martin Kepbu, “Hรผkรผmet iรงin milyarlar bastฤฑklarฤฑ zaman, bunun yansฤฑmalarฤฑ olacaฤฤฑnฤฑ bilmiyorlar mฤฑydฤฑ?” diye soruyor.
Neden oldu?
Gana ลu anda bir nesildir yaลadฤฑฤฤฑ en kรถtรผ ekonomik krizden geรงiyor. Geรงen yฤฑl enflasyon oranฤฑ %54 gibi rekor bir seviyeye ulaลtฤฑ ve halen %40’ฤฑn รผzerinde seyretmeye devam ediyor. รok sayฤฑda kredi derecelendirme kuruluลu รผlkenin kredi notunu dรผลรผrerek uluslararasฤฑ borรงlanmasฤฑnฤฑ engelledi.
Eylรผl 2022 itibariyle Gana’nฤฑn toplam borcu 55 milyar dolara yรผkselmiลti. Bu, hรผkรผmetin borรง servisi iรงin gelirinin %70’inden fazlasฤฑna ihtiyaรง duyduฤu anlamฤฑna geliyordu ki bunu yapamadฤฑ. Daha sonra borรง รถdemelerinin รงoฤunda temerrรผde dรผลtรผ.
Hรผkรผmet yardฤฑm iรงin Uluslararasฤฑ Para Fonu’na (IMF) baลvurmak zorunda kaldฤฑ. Bu yฤฑlฤฑn baลlarฤฑnda 3 milyar dolarlฤฑk bir kurtarma paketi alabilmek iรงin hรผkรผmetin bir dizi ลartฤฑ yerine getirmeyi kabul etmesi gerekiyordu. Bunlardan en รถnemlisi, รผlkenin borรง faizi รถdemelerini 2028 yฤฑlฤฑna kadar yรถnetilebilir bir dรผzeye indirmekti. Bu sayede ekonomiyi yรผrรผtmek iรงin yeterli fon kalacaktฤฑ.
Bunu baลarmak iรงin Gana hรผkรผmeti, kreditรถrleriyle ลartlarฤฑ yeniden mรผzakere ederek borรงlarฤฑnฤฑ yeniden yapฤฑlandฤฑrmaya baลladฤฑ ve kamu maliyesi รผzerindeki baskฤฑyฤฑ hafifletmek iรงin kredilerinde daha dรผลรผk faiz oranlarฤฑ ve daha uzun geri รถdeme vadeleri รถnerdi. Ancak bazฤฑ alacaklฤฑlar bu borรง takasฤฑ programฤฑna katฤฑlmayฤฑ reddetti.
9 Aฤustos’ta Gana Merkez Bankasฤฑ bir aรงฤฑklama yaparak hรผkรผmetin IMF’nin taleplerini karลฤฑlamak iรงin yeterli parasฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve dolayฤฑsฤฑyla bankadan aldฤฑฤฤฑ 700 milyon dolarฤฑn yarฤฑsฤฑnฤฑ geri รถdemeyeceฤini sรถylediฤini duyurdu. Bunun yerine para, borcun yeniden yapฤฑlandฤฑrฤฑlmasฤฑna harcanacaktฤฑ. Ayrฤฑca bankaya herhangi bir faiz รถdemesi yapmayacaฤฤฑnฤฑ da sรถyledi.
Uzmanlar bu statรผnรผn Baลkan Nana Akufo-Addo liderliฤindeki hรผkรผmet tarafฤฑndan kรถtรผye kullanฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ ve bankanฤฑn kurallarฤฑnฤฑn รงiฤnendiฤini belirtiyor.
Profesรถr Bokpin, “Gana Bankasฤฑ Yasasฤฑ, para basmanฤฑn veya hรผkรผmeti finanse etmenin bir รถnceki yฤฑlฤฑn mali gelirinin %5’i ile sฤฑnฤฑrlฤฑ olduฤu konusunda รงok aรงฤฑk, bu da prensipte hรผkรผmeti desteklemenin suรง olmadฤฑฤฤฑ ancak %5’in รถtesine geรงilmemesi gerektiฤi anlamฤฑna geliyor” diyor.
Banka yetkilileri, %5’lik eลiฤin aลฤฑlmasฤฑ halinde parlamentoya rapor vermekle kanunen yรผkรผmlรผ. Bildirimde bulunulmamasฤฑ para cezasฤฑna veya iki yฤฑlฤฑ aลmayan hapis cezasฤฑna yol aรงabilir.
Bunlarฤฑn hiรงbiri Bank of Ghana’nฤฑn (Gana Merkez Bankasฤฑ) iflas ettiฤi anlamฤฑna gelmiyor. Kรขr etmek zorunda olan ticari bir banka deฤil, bu nedenle zarar rutin operasyonlarฤฑnฤฑ etkilememeli ve son รงare borรง veren olarak her zaman kendi parasฤฑnฤฑ yaratabilir. Ancak uzmanlara gรถre, merkez bankasฤฑnฤฑn kaybฤฑnฤฑn รถnemli sonuรงlarฤฑ var.
Bankanฤฑn Gana’nฤฑn ticari bankalarฤฑnฤฑ denetleme konusundaki ahlaki otoritesi de zayฤฑflฤฑyor. Ayrฤฑca รผlkenin mali sistemine olan gรผveni de zedeliyor.
Dรผnyadaki diฤer merkez bankalarฤฑ da benzer zorluklarla karลฤฑlaลmฤฑล olsa da Gana’daki fark, ekonominin bรผyรผklรผฤรผne kฤฑyasla kaybedilen para miktarฤฑdฤฑr.
Birleลik Krallฤฑk’ta, ฤฐngiltere Merkez Bankasฤฑ รถnรผmรผzdeki 10 yฤฑl iรงinde yaklaลฤฑk 180 milyar dolar net zarar edecek ve bu zarar Birleลik Krallฤฑk hรผkรผmeti tarafฤฑndan finanse edilecek. Ancak Birleลik Krallฤฑk ekonomisinin bรผyรผklรผฤรผ trilyonlarca dolar.
Ganalฤฑ yazar Bright Simons, bankanฤฑn kayฤฑplarฤฑnฤฑ diฤer รผlkelerin kayฤฑplarฤฑyla karลฤฑlaลtฤฑramayacaฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor ve ลu sรถzleri kaydediyor: “Bankanฤฑn suรงu baลka yรถne รงekme ve diฤer merkez bankalarฤฑnฤฑn kayฤฑplarฤฑna iลaret etme รงabalarฤฑ, kayฤฑplarฤฑnฤฑn รถlรงeฤi diฤer akran bankalarฤฑnkinden รงok daha fazla olduฤu iรงin mantฤฑklฤฑ deฤil. Bu karmaลanฤฑn bรผyรผk bir kฤฑsmฤฑ, bankanฤฑn hรผkรผmetin gevลek maliye politikasฤฑ konusundaki destekleyici tutumundan kaynaklanฤฑyor” diyor.
Baลka bir deyiลle, banka para yaratarak hรผkรผmetin imkanlarฤฑnฤฑn รถtesinde yaลamasฤฑna izin verdi..
Geรงtiฤimiz ay yayฤฑnlanan bir Dรผnya Bankasฤฑ raporunda 850,000 Ganalฤฑ’nฤฑn yรผksek enflasyon nedeniyle yoksulluฤa sรผrรผklendiฤi tahmin edilmiลti.
Ganalฤฑlarฤฑn gelirleri erozyona uฤrarken satฤฑn alma gรผรงleri de zayฤฑfladฤฑ. Gฤฑda, yakฤฑt ve kamu hizmetleri fiyatlarฤฑ yรผksek seyretmeye devam ederken pek รงok hane geรงim sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑ รงekiyor.
Tรผm bunlarฤฑn รถtesinde, merkez bankasฤฑ hem รผlke iรงinden hem de IMF’den gelen incelemeler altฤฑnda.
IMF kredisinin koลullarฤฑ uyarฤฑnca, hรผkรผmet daha fazla kurtarma paketi talep ederse, bankanฤฑn bunu reddetmekten baลka seรงeneฤi olmayacak.
