- Tahran, Washington ile doฤrudan gรถrรผลmeleri reddediyor.
- Her alanda baskฤฑ uygulandฤฑ
- Fahrizade suikastฤฑnฤฑn ardฤฑndan Meclisin รงฤฑkardฤฑฤฤฑ yasayla nรผkleer faaliyetler hฤฑzlandฤฑ
- ฤฐran, nรผkleer silah รผretiminde de kullanฤฑlabilen uranyum metali รผretti
- UAEA ile anlaลmazlฤฑk รงรถzรผlemedi
- ฤฐran, yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn tamamen kaldฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑ, ABD ise ฤฐran’ฤฑn anlaลmadaki taahhรผtlerine dรถnmesini istiyor
- Nรผkleer anlaลmanฤฑn geleceฤi ฤฐran ile ABD arasฤฑndaki karmaลฤฑk meselelerin รงรถzรผmรผne baฤlฤฑ
ฤฐran ile nรผkleer anlaลmanฤฑn taraflarฤฑ arasฤฑnda anlaลmayฤฑ yeniden canlandฤฑrma ve ABD’nin anlaลmaya dรถnรผลรผnรผn mรผzakere edildiฤi ancak haziranda kesilen nรผkleer gรถrรผลmelerin yedinci turu yarฤฑn baลlฤฑyor.
Haziranda ara verilmesinden sonra nรผkleer anlaลmanฤฑn taraflarฤฑnฤฑn gรถrรผลmelere dรถnme รงaฤrฤฑlarฤฑna uzun sรผre yanฤฑt vermeyen yeni ฤฐran hรผkรผmeti, 3 Kasฤฑm’da mรผzakerelere ay sonunda tekrar baลlama kararฤฑ aldฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ.
Tahran, Washington ile doฤrudan gรถrรผลmeleri reddediyor.
Avusturya’nฤฑn baลkenti Viyana’da pazartesi baลlayacak gรถrรผลmelere, Avrupa Birliฤi (AB) koordinatรถrlรผฤรผnde ฤฐran ile nรผkleer anlaลmanฤฑn taraflarฤฑ Rusya, รin, ฤฐngiltere, Fransa ve Almanya (4+1) katฤฑlacak. 2018’de anlaลmadan tek taraflฤฑ รงekilen ABD ise gรถrรผลmelere dolaylฤฑ katฤฑlacak. ABD, ฤฐran ile doฤrudan gรถrรผลmek istese de Tahran yรถnetimi, anlaลmaya tekrar dรถnene kadar Washington ile doฤrudan gรถrรผลmeleri reddediyor.
ABD, ฤฐran’ฤฑn anlaลmadaki taahhรผtlerine geri dรถnmesini isterken Tahran ise nรผkleer anlaลmadan ayrฤฑlan taraf olarak รถncelikle Washington’un anlaลmaya dรถnerek yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ kaldฤฑrmasฤฑnฤฑ ve anlaลmadan tekrar ayrฤฑlmayacaฤฤฑna dair gรผvence istiyor.
Kapsamlฤฑ Ortak Eylem Planฤฑ (KOEP) olarak adlandฤฑrฤฑlan nรผkleer anlaลma, ฤฐran ile Birleลmiล Milletler Gรผvenlik Konseyinin (BMGK) daimi รผyeleri ABD, Rusya, รin, ฤฐngiltere ve Fransa ile Almanya (5+1) arasฤฑnda 14 Temmuz 2015’te imzalandฤฑ.
Uluslararasฤฑ yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑ karลฤฑlฤฑฤฤฑnda Tahran’ฤฑn nรผkleer faaliyetlerinin dรผzenlendiฤi ve denetim altฤฑna alฤฑndฤฑฤฤฑ nรผkleer anlaลma, 16 Ocak 2016’da Birleลmiล Milletler Gรผvenlik Konseyinin (BMGK) onayฤฑyla yรผrรผrlรผฤe girdi ve ฤฐran uluslararasฤฑ yaptฤฑrฤฑmlardan kฤฑsmen kurtuldu. ABD Baลkanฤฑ Joe Biden’ฤฑn Baลkan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ olduฤu dรถnemde imzalanan ve iki รผlke arasฤฑndaki dรผลmanlฤฑklarฤฑ sona erdirme vaadini de taลฤฑyan nรผkleer anlaลma, iki รผlke arasฤฑndaki diyaloฤun da kฤฑsmen geniลlemesine katkฤฑ saฤladฤฑ.
Her alanda baskฤฑ uygulandฤฑ
Donald Trump’ฤฑn baลkanlฤฑฤฤฑ dรถneminde Washington, รถnceki yรถnetim tarafฤฑndan imzalanan anlaลmayฤฑ yeterli bulmadฤฑ ve ฤฐran’ฤฑ fรผze programฤฑ ve bรถlgesel nรผfuzunun da sฤฑnฤฑrlandฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑ yeni bir anlaลmaya zorlayabilmek iรงin her alanda baskฤฑ uygulamaya baลladฤฑ.
Washington, 8 Mayฤฑs 2018’de anlaลmadan tek taraflฤฑ รงekilerek ฤฐran’a yeniden yaptฤฑrฤฑm uygulamaya baลlayฤฑnca Tahran yรถnetimi, “stratejik sabฤฑr” adฤฑnฤฑ verdiฤi bekleme politikasฤฑyla Avrupa รผlkelerinden ABD yaptฤฑrฤฑmlarฤฑna karลฤฑ nรผkleer anlaลmayฤฑ koruyacak adฤฑmlar atmasฤฑnฤฑ bekledi.
Bu sรผreรงte Ocak 2019’da Avrupa รผlkeleri tarafฤฑndan ฤฐran ile ticareti sรผrdรผrebilmek iรงin INSTEX adlฤฑ รถzel รถdeme mekanizmasฤฑ kuruldu ancak ABD’nin baskฤฑlarฤฑ nedeniyle aktif hale getirilemedi.
Avrupa รผlkelerinden beklediฤini alamayan ฤฐran, ABD’nin yaptฤฑrฤฑmlarฤฑna karลฤฑ anlaลmadan kaynaklanan tรผm taahhรผtlerini 8 Mayฤฑs 2019’da kademeli olarak durdurmaya baลladฤฑ. ฤฐran, 5 Ocak 2020’de anlaลmadaki taahhรผtlerini tamamen sona erdirerek, yรผksek dรผzeyde uranyum zenginleลtirme iลlemi dahil bir dizi adฤฑm attฤฑ.
Fahrizade suikastฤฑnฤฑn ardฤฑndan Meclisin รงฤฑkardฤฑฤฤฑ yasayla nรผkleer faaliyetler hฤฑzlandฤฑ
Nรผkleer anlaลma, Tahran’a yรผzde 3,67 oranฤฑnda uranyum zenginleลtirme faaliyetini sรผrdรผrme ve en รงok 300 kilogram uranyumu elinde tutabilme izni veriyor. Anlaลma ฤฐran’a 300 kilogramฤฑn รผzerindeki uranyumu uluslararasฤฑ piyasada satarak karลฤฑlฤฑฤฤฑnda doฤal uranyum alabilme imkanฤฑ tanฤฑyor.
ฤฐranlฤฑ bilim insanฤฑ Muhsin Fahrizade’ye dรผzenlenen suikastฤฑn ardฤฑndan mecliste รงฤฑkarฤฑlan ve รถnceki hรผkรผmetin itirazlarฤฑna raฤmen 1 Aralฤฑk 2020’de nihai olarak onaylanan yasa ise ฤฐran Atom Enerjisi Kurumunun uranyumu en az yรผzde 20 zenginleลtirmeye baลlamasฤฑnฤฑ ve dรผลรผk dรผzeyli zenginleลtirilmiล uranyum stoklarฤฑnฤฑ artฤฑrmasฤฑnฤฑ zorunlu kฤฑldฤฑ. Bu kapsamda uranyum zenginleลtirme tesislerine nรผkleer anlaลma kapsamฤฑnda kullanฤฑlmasฤฑna izin verilen IR-1 santrifรผjleri yerine uranyumu daha hฤฑzlฤฑ zenginleลtirebilen IR-2, IR-4 ve IR-6 santrifรผjleri yerleลtirildi.
ฤฐran Atom Enerjisi Kurumu, sรถz konusu yasa kapsamฤฑnda 5 Ocak’ta Fordo’daki nรผkleer tesiste Uluslararasฤฑ Atom Enerjisi Ajansฤฑ (UAEA) mรผfettiลlerinin gรถzetiminde uranyumu yรผzde 20 saflฤฑkta zenginleลtirdiklerini aรงฤฑkladฤฑ. Bunun รผzerine nรผkleer anlaลmanฤฑn taraflarฤฑ Fransa, Almanya ve ฤฐngiltere, ฤฐran’ฤฑn yรผzde 20 saflฤฑkta uranyum zenginleลtirme faaliyetinden “derin endiลe” duyduklarฤฑnฤฑ bildirdi. ฤฐran bu kez 17 Nisan’da yรผzde 60 oranฤฑnda uranyum zenginleลtirdiฤini duyurdu. Dรถnemin Dฤฑลiลleri Bakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Abbas Arakรงi de UAEA’yฤฑ yรผzde 60 dรผzeyinde uranyum zenginleลtirdiklerine dair bilgilendirdiklerini aรงฤฑkladฤฑ. ฤฐran bu sรผreรงte UAEA ile iล birliฤini de kฤฑsฤฑtladฤฑ.
ฤฐran, nรผkleer silah รผretiminde de kullanฤฑlabilen uranyum metali รผretti
Tahran’ฤฑn uranyumu yรผzde 20 ve yรผzde 60 saflฤฑkla zenginleลtirmesi ciddi bir adฤฑm olarak gรถrรผlรผyor รงรผnkรผ ฤฐran, nรผkleer anlaลmaya imza atmadan รถnce de yรผzde 20 oranฤฑnda zenginleลtirilmiล uranyum รผretiyordu. Uranyumun yรผzde 20 ve รผzerinde zenginleลtirilmesi ise nรผkleer bomba elde etmeye imkan saฤlayacak yรผzde 90 saflฤฑkta parรงalanabilir uranyuma ulaลmak iรงin รถnemli bir aลama olarak kabul ediliyor.
ฤฐran, uranyum zenginleลtirilme iลlemlerinin yanฤฑ sฤฑra nรผkleer silah รผretiminde de kullanฤฑlabilen uranyum metali รผretmeye baลladฤฑ. UAEA tarafฤฑndan 17 Aฤustos’ta yapฤฑlan aรงฤฑklamada, ฤฐran’ฤฑn ฤฐsfahan’daki uranyum zenginleลtirme tesislerinde yรผzde 20 zenginleลtirilmiล 200 gram uranyum metali รผrettiฤi bilgisi verildi. Bu rakam 11 ลubat’ta UAEA tarafฤฑndan yapฤฑlan aรงฤฑklamada 3,6 gram olarak verilmiลti.
UAEA’nฤฑn ฤฐran’ฤฑn nรผkleer programฤฑyla ilgili 7 Eylรผl’de yayฤฑmladฤฑฤฤฑ son raporunda ise Tahran’ฤฑn nรผkleer silah รผretmek iรงin kullanฤฑlabilecek yรผksek dรผzeyde zenginleลtirilmiล uranyum stokunu artฤฑrmaya devam ettiฤi ve yรผzde 20 dรผzeyinde 84,3 kilogram ve yรผzde 60 dรผzeyinde 10 kilogram uranyum zenginleลtirdiฤinin bilgisi verildi. ฤฐran Atom Enerjisi Kurumu Sรถzcรผsรผ Behruz Kemalvendi 5 Kasฤฑm’da yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, yรผzde 20 oranฤฑnda zenginleลtirilmiล uranyum miktarฤฑnฤฑ 210 kilograma yรผzde 60 oranฤฑnda zenginleลtirilmiล uranyum miktarฤฑnฤฑ da 25 kilograma รงฤฑkardฤฑklarฤฑnฤฑ bildirdi.
Tahran yรถnetimi, nรผkleer silah รผretebilecek kapasiteye eriลebileceฤi ihtimaline yรถnelik uluslararasฤฑ endiลelere, nรผkleer programฤฑnฤฑn barฤฑลรงฤฑl olduฤunu ve uranyum metalinin sivil nรผkleer programฤฑ doฤrultusunda geliลtirildiฤini belirterek yanฤฑt veriyor. ฤฐran, nรผkleer anlaลmadaki ihlallerinin de “Yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn geri getirilmesi halinde ya da taraflardan birinin anlaลmadaki sorumluluklarฤฑnฤฑ yerine getirmediฤi durumda ฤฐran’ฤฑn nรผkleer anlaลmadaki yรผkรผmlรผlรผklerini tamamen ya da kฤฑsmen durdurabileceฤini” รถngรถren nรผkleer anlaลmadaki 26 ve 36’ncฤฑ maddeyi esas aldฤฑฤฤฑnฤฑ ve attฤฑฤฤฑ adฤฑmlarฤฑn anlaลmayฤฑ ihlal etmediฤini savunuyor.
UAEA ile anlaลmazlฤฑk รงรถzรผlemedi
UAEA Baลkanฤฑ Rafael Mariano Grossi, ฤฐranโฤฑn nรผkleer programฤฑnฤฑn doฤrulama ve gรถzlem faaliyetlerinde yaลanan zorluklar ve kuruma bildirilmeyen sรถz konusu 4 noktaya iliลkin aรงฤฑklฤฑฤa kavuลturulmamฤฑล sorunlarฤฑ gรถrรผลmek รผzere 23 Kasฤฑm’da Tahranโฤฑ ziyaret etti.
Grossi, ฤฐranlฤฑ yetkililerle gรถrรผลmelerin sonucuyla ilgili 24 Kasฤฑm’da basฤฑna yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, gรถrรผลmelerde uzlaลฤฑ saฤlayamadฤฑklarฤฑnฤฑ ve ฤฐran’ฤฑn nรผkleer programฤฑna yรถnelik doฤrulama ve gรถzlem faaliyetlerini sรผrdรผrmekte ciddi sorunlar yaลandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyledi. ฤฐran Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Abdullahiyan ise aynฤฑ gรผn yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, UAEA’nฤฑn “teknik konularฤฑ politize ettiฤini” ancak anlaลmanฤฑn mรผmkรผn olduฤunun mesajฤฑnฤฑ verdi.
ฤฐran, yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn tamamen kaldฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑ, ABD ise ฤฐran’ฤฑn anlaลmadaki taahhรผtlerine dรถnmesini istiyor
ABD Baลkanฤฑ Biden, selefi Trump dรถneminde รผlkesinin tek taraflฤฑ รงekildiฤi anlaลmaya yeniden katฤฑlmaya hazฤฑr olduฤunu aรงฤฑklamasฤฑna raฤmen ฤฐran ile nรผkleer anlaลmanฤฑn taraflarฤฑ arasฤฑnda nisanda Viyana’da baลlayan ve 6 tur devam eden mรผzakerelere haziranda sonuรง alฤฑnamadan ara verildi.
Taraflar, nรผkleer anlaลmaya dรถnme konusunda hemfikir olsa da ilk adฤฑmฤฑ kimin atacaฤฤฑ konusundaki anlaลmazlฤฑk aลฤฑlamadฤฑ. ฤฐlk altฤฑ turda, ฤฐran dahil tรผm taraflar, anlaลmanฤฑn yeniden uygulanabilir hale gelmesi iรงin iki tarafฤฑn atmasฤฑ gereken eล zamanlฤฑ adฤฑmlarฤฑn รงoฤunda ilerleme kaydettiklerini ve hฤฑzla รงรถzรผme varabilecekleri yรถnรผnde aรงฤฑklamada bulundu.
Bu sฤฑrada ฤฐran’da รถnceki hรผkรผmetin aksine Batฤฑ’ya mesafeli ve nรผkleer anlaลmanฤฑn รผlkeye fayda saฤlamadฤฑฤฤฑnฤฑ savunan muhafazakarlarฤฑn oluลturduฤu yeni hรผkรผmet gรถreve geldi. Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Hรผseyin Emir Abdullahiyan, nรผkleer gรถrรผลmelere yeni hรผkรผmetin bakฤฑลฤฑna dair ilk mesajฤฑ, 22 Aฤustos’ta mecliste yaptฤฑฤฤฑ ve รถnceki hรผkรผmetin dฤฑล politika tercihlerini eleลtirdiฤi konuลmada verdi. Abdullahiyan, Asya ve komลulara odaklฤฑ dฤฑล politika benimseyeceklerini vurgulayarak “Dฤฑล politikamฤฑzฤฑ nรผkleer anlaลmaya baฤlamayacaฤฤฑz. Nรผkleer anlaลma bakanlฤฑฤฤฑ olmayacaฤฤฑz.” ifadesini kullandฤฑ.
Nรผkleer anlaลmanฤฑn geleceฤi ฤฐran ile ABD arasฤฑndaki karmaลฤฑk meselelerin รงรถzรผmรผne baฤlฤฑ
ฤฐran, รผlke ekonomisini aksatan ve Cumhurbaลkanฤฑ ฤฐbrahim Reisi’nin en รถnemli gรผndemlerinden biri olan aฤฤฑr yaptฤฑrฤฑmlardan kurtulmak iรงin Batฤฑ ile mรผzakerelere ihtiyaรง duyuyor. Bu baฤlamda, 29 Kasฤฑm’da baลlayacak mรผzakerelerde ฤฐran ile Batฤฑ arasฤฑnda uzlaลma, Tahran’ฤฑn nรผkleer programฤฑndaki ciddi ilerleme ve ฤฐran’ฤฑn ABD’den anlaลmayฤฑ bir daha terk etmeyeceฤine dair gรผvence talep etmesi gibi รงeลitli karmaลฤฑk meselelerin รงรถzรผmรผne baฤlฤฑ.
Tahran, nรผkleer programฤฑnda anlaลma รถncesindeki seviyeleri aลmฤฑล durumda ve ABD Baลkanฤฑ Biden’ฤฑn sonraki ABD hรผkรผmetinin nรผkleer anlaลmadan รงekilmeyeceฤine dair gรผvence verebilmesi iรงin sรถz konusu anlaลmanฤฑn ABD Senatosunda “anlaลma” olarak onaylanmasฤฑ gerekiyor รงรผnkรผ ABD yasalarฤฑna gรถre, nรผkleer anlaลma BMGK onayฤฑna raฤmen ABD iรงin yalnฤฑzca baฤlayฤฑcฤฑlฤฑฤฤฑ olmayan siyasi taahhรผt hรผkmรผnde.
Yeni gรถrรผลmelerin de sonuรงsuz kalmasฤฑ halinde ฤฐran’ฤฑn daha hฤฑzlฤฑ uranyum zenginleลtirme imkanฤฑ saฤlayacak yeni nesil santrifรผjler รผreteceฤi ve Natanz ve Fordo’daki uranyum zenginleลtirme tesislerindeki santrifรผj kapasitesini geniลletme yoluna gidebileceฤinden endiลe ediliyor.
Bu durumda da uluslararasฤฑ toplumda ฤฐran’ฤฑn nรผkleer silah รผretebilecek kapasiteye sahip olabileceฤine dair endiลeler dile getiriliyor. Buna karลฤฑlฤฑk Natanz kentinde yer alan รผlkenin en bรผyรผk uranyum zenginleลtirme tesisi olarak bilinen ลehid Ahmedi Ruลen Nรผkleer Merkezi’ndeki santrifรผj atรถlyesine 2 Temmuz 2020 ve 11 Nisan 2021’de dรผzenlenen ve ฤฐsrail’in suรงlandฤฑฤฤฑ iki sabotaj saldฤฑrฤฑsฤฑnฤฑn da ฤฐran’ฤฑn bu kapasiteye eriลmesini geciktirdiฤi tahmin ediliyor.
ABD Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Antony Blinken 13 Ekim’de yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, ฤฐran ile diplomasi sรผrecinin baลarฤฑsฤฑz olmasฤฑ halinde Washington’un “diฤer seรงenekleri devreye sokmak iรงin hazฤฑr olduฤunu” sรถyledi.
