BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre 12 Aฤustos’ta gerรงekleลecek Tรผrkiye Cumhuriyet Merkez Bankasฤฑ (TCMB) Para Politikasฤฑ Kurulu toplantฤฑsฤฑ รถncesinde bunlar oldukรงa kritik mesajlar. รรผnkรผ bir taraftan TCMB’yi faiz indirimine รงaฤฤฑrฤฑrken รถte yandan uzun sรผredir tartฤฑลtฤฑฤฤฑmฤฑz faiz-enflasyon iliลkisini tekrar gรผndeme taลฤฑyor.
Aฤustos sonrasฤฑ enflasyon dรผลer mi?
Temmuz itibarฤฑyla yรผzde 19 seviyesine ulaลan enflasyon, eฤer รถnรผmรผzdeki beล aylฤฑk dรถnemde geรงtiฤimiz iki senenin ortalamalarฤฑna paralel bir seyir izlerse seneyi yรผzde 17,5 civarฤฑnda bitirebilir.
Bu oran, Kasฤฑm ve Aralฤฑk aylarฤฑnda geรงen seneki yรผksek seyir tekrar etmezse bir miktar aลaฤฤฑ gelebilir. Ancak TCMB beklenti anketine gรถre o durumda bile sene sonu enflasyonu yรผzde 16,3 seviyesinde bekleniyor. รzetle, Aฤustos sonrasฤฑ dรถnemde enflasyonun bir miktar dรผลmesi konusunda genel bir beklenti mevcut. Ancak:
Sene sonu enflasyon beklentisi kaฤฤฑt รผzerinde yรผzde 14 olan, piyasa beklentisi bunun en az iki puan รผzerinde olan bir Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn faiz indirimine gitmesi doฤru mudur? Faiz indirimine giderse enflasyon dรผลer mi artar mฤฑ?
Faiz enflasyon iliลkisi
Politika faizi ve enflasyon arasฤฑndaki nedensellik iliลkisi รผzerine รงok yazฤฑp รงizdik. Yine de ลu noktalarฤฑn altฤฑnฤฑ tekrar รงizmekte fayda var:
Faiz, hem enflasyonu artฤฑrฤฑcฤฑ hem de azaltฤฑcฤฑ iki kanalฤฑ harekete geรงirir. Nedir bu kanallar?
- Faiz, รผretici aรงฤฑsฤฑndan borรงlanma maliyetidir. Dolayฤฑsฤฑ ile faiz arttฤฑฤฤฑnda borรงlanma maliyeti ve bunun getirdiฤi enflasyonist baskฤฑ da artar.
- Daha uzun vadede, yรผksek faiz kur ve talebi aลaฤฤฑ รงekeceฤi iรงin enflasyon dรผลer.
Zฤฑt yรถnde รงalฤฑลan bu iki kanaldan ikincisi daha bรผyรผk bir etkiye sahiptir. Yani yรผksek faizin ekonomi รผzerindeki net etkisi enflasyonun azalmasฤฑdฤฑr.
Bu nedenle faiz artฤฑลฤฑ sonrasฤฑ beklentiler de aลaฤฤฑ yรถnlรผ revize edildiฤinden enflasyonu aลaฤฤฑ รงekecek รผรงรผncรผ bir kanal da devreye girer. Bunlarฤฑ nereden mi biliyoruz? Bu konuda yapฤฑlan ampirik รงalฤฑลmalar bize bunu gรถsteriyor.
Peki ya, “Akademik รงalฤฑลmaya ne gerek var, faizi ve enflasyonu aynฤฑ anda grafiฤe koyalฤฑm, eฤer faiz artarken enflasyon dรผลรผyorsa o zaman inanฤฑrฤฑz, ama eฤer faiz artarken enflasyon da artฤฑyorsa inanmayฤฑz” denirse?
ฤฐลte orada durmak gerek. รรผnkรผ deฤiลkenler arasฤฑndaki nedensellik iliลkisi รงฤฑplak gรถzle ayฤฑrt edilemeyebilir. Hele de iki deฤiลken aynฤฑ anda birbirini etkiliyorsa, yani bir taraftan enflasyon yรผkselince Merkez Bankasฤฑ faiz artฤฑrฤฑrken รถbรผr taraftan yรผksek faiz kฤฑsa vadede enflasyonu artฤฑrฤฑcฤฑ, uzun vadede azaltฤฑcฤฑ bir etki yapฤฑyorsa bu karmaลฤฑk iliลkinin altฤฑndan basit bir grafikle รงฤฑkamayฤฑz.
Gรถrรผlen o ki iki deฤiลken aynฤฑ anda artฤฑp azalฤฑyor. Ancak bu gรถrdรผฤรผmรผz iliลki korelasyondur. Yani bir nedensellik gรถstermek zorunda deฤildir. Eฤer bir nedensellik varsa da onun yรถnรผ hakkฤฑnda bilgi vermeyebilir. Yani faiz yรผksek olduฤu iรงin mi enflasyon artฤฑyor yoksa enflasyon yรผksek olduฤu iรงin mi faiz artฤฑyor onu grafiฤe bakarak anlayamazsฤฑnฤฑz.
Bรผtรผn bunlar aslฤฑnda oldukรงa teknik kavramlar. Ancak bu kavramlar gรผndemi o kadar meลgul ediyor ki aรงฤฑklanmalarฤฑ gerekiyor. Bir baลka รถrnek vererek aรงฤฑklayalฤฑm. Pandemi dรถneminde vaka sayฤฑlarฤฑ artฤฑnca kapanmalar artฤฑyor, kapanmalar artฤฑnca vaka sayฤฑlarฤฑ azalฤฑyor. Bu durumda vaka sayฤฑlarฤฑnฤฑ ve kapanma dรถnemlerini eล zamanlฤฑ olarak aynฤฑ grafiฤe koyduฤumuzda tฤฑpkฤฑ faiz ve enflasyon grafiฤinde olduฤu gibi pozitif bir korelasyon gรถrรผrรผz.
รรผnkรผ kapanma kararฤฑ sonrasฤฑ vaka sayฤฑlarฤฑnฤฑn azalmasฤฑ zaman alฤฑr. Eฤer bu dinamik iliลki doฤru ayrฤฑลtฤฑrฤฑlamazsa kapanma olunca vakalar artฤฑyor gibi ters nedensellik รงฤฑkarฤฑmlarฤฑ yapฤฑlabilir.
ฤฐลte nedenselliฤi รงฤฑplak gรถzle ya da basit mantฤฑkla ayrฤฑลtฤฑrmanฤฑn mรผmkรผn olmadฤฑฤฤฑ zamanlarda bilimsel metotlar devreye girer. Faiz ve enflasyon arasฤฑnda da benzer bir iki taraflฤฑ nedensellik var. Faiz artarsa maliyetler artฤฑyor ve enflasyonu tetikliyor. Ancak enflasyon artarsa da Merkez Bankasฤฑ faiz artฤฑrฤฑyor ki kur ve talep baskฤฑsฤฑ azalsฤฑn. Bu durumda net etki nedir?
Aslฤฑnda biraz dikkatli dรผลรผnen okuyucular konunun dฤฑลฤฑnda olsalar da net etkiyi tahmin edebilirler. รรผnkรผ eฤer nette Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn faiz artฤฑrฤฑmฤฑ enflasyonu dรผลรผrmese bรถyle bir adฤฑm atฤฑlmaz. Bilakis Merkez Bankasฤฑ inisiyatifi altฤฑnda olan faizi daha da dรผลรผrรผr ki enflasyon da dรผลsรผn. Ancak mekanizma o ลekilde iลlemiyor. ฤฐลte bu nedenle tรผm dรผnyada enflasyonist baskฤฑlar faiz artฤฑrmak sureti ile gideriliyor.
Faiz indirim รงaฤฤฑrฤฑsฤฑ enflasyonu artฤฑrฤฑyor
Yรผzde 5’lik hedefin neredeyse dรถrt katฤฑ bir enflasyonu baฤฤฑmsฤฑz bir Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn bile dรผลรผrebilmesi kolay deฤil. Fiyatlama davranฤฑลlarฤฑnฤฑn giderek bozulduฤu, global enflasyonist baskฤฑlarฤฑn yรผksek olduฤu, Fed’in sฤฑkฤฑlaลma iรงin fฤฑrsat kolladฤฑฤฤฑ bir ortamda TCMB’nin bir faiz indirimine gidebilmesi รงok zor. รรผnkรผ faiz indirimi enflasyonu dรผลรผrmeyip bilakis hem kur kanalฤฑ hem de talep ve beklenti kanalฤฑ ile enflasyonu daha da artฤฑracaktฤฑr.
Son bir noktanฤฑn altฤฑnฤฑ รงizmek isterim. Cem รakmaklฤฑ ve Gรถkhan ลahin Gรผneล ile yaptฤฑฤฤฑmฤฑz araลtฤฑrmanฤฑn sonuรงlarฤฑna gรถre siyasi kanattan gelen faiz indirim รงaฤฤฑrฤฑlarฤฑnฤฑn akabinde TL’deki deฤer kaybฤฑ 2013 sonrasฤฑ dรถnemde giderek artฤฑyor. Son dรถnemde, bu tรผr รงaฤrฤฑlar sonrasฤฑ TL’nin ortalama 30 baz puan deฤer kaybettiฤini gรถzlemliyoruz. Bu รงalฤฑลmadan yola รงฤฑkarak ลunu sรถyleyebiliriz: TCMB รผzerindeki siyasi baskฤฑlar ve faiz indirimi รงaฤฤฑrฤฑlarฤฑ malesef kuru, piyasa faizlerini ve enflasyonu daha รงok artฤฑrฤฑyor. Bu durum, iลi zaten zor olan TCMB’nin misyonunu daha da ulaลฤฑlmaz hale getiriyor.
