Finansal sektรถr, farklฤฑ kanallarla รผlkelerin ekonomik olarak geliลmesine รถnemli katkฤฑ saฤlamaktadฤฑr. Ekonomik geliลmiลlik ve finansal sektรถr arasฤฑndaki iliลki tek yรถnlรผ deฤildir. Finansal sektรถrรผn geliลmiลliฤi ve saฤlฤฑklฤฑ yapฤฑsฤฑ ekonomik geliลme iรงin รถnemli bir รถn ลart ve gereklilik iken, aynฤฑ zamanda ekonomik geliลmiลlik finansal piyasalarฤฑn derinliฤinin ve รผrรผn รงeลitliliฤinin artmasฤฑnฤฑ saฤlayarak karลฤฑlฤฑklฤฑ etkileลimde bulunmaktadฤฑrlar.
Finansal piyasalarda bilgi edinme en temel ihtiyaรงlardan birisidir. Bilgi edinme ihtiyacฤฑ, iลlem maliyetlerinin yรผksekliฤi ve karmaลฤฑk piyasa yapฤฑlarฤฑnda bilgiye ulaลmanฤฑn zorluklarฤฑ finansal kurumlarฤฑn ortaya รงฤฑkmasฤฑna ve finansal sektรถr iรงin kilit oluลumlar olarak hayatlarฤฑnฤฑ devam ettirmesine neden olmaktadฤฑr. Deฤiลen ihtiyaรงlar ve geliลmekte olan bilgi iลlem teknolojilerine paralel olarak finansal aracฤฑlarฤฑn yapฤฑsฤฑ, dรผzenlemeleri deฤiลiklikler gรถsterebilmektedir. Finansal sistemlerin yapฤฑsฤฑ รผlkelere ve dรถnemlere gรถre farklฤฑlฤฑklar gรถstermekle birlikte, belirsizliฤin ve risklerin รงok fazla olduฤu bir ortamda kaynaklarฤฑn รผlke ihtiyaรงlarฤฑna gรถre farklฤฑ sektรถrlere daฤฤฑtฤฑlmasฤฑ, kรผรงรผk yatฤฑrฤฑmlarฤฑ ve birikimleri olan kiลi ve kuruluลlarฤฑn bu birikim ve yatฤฑrฤฑmlarฤฑnฤฑn korunmasฤฑ, risk yรถnetimi konusunda desteklenmesi gibi temel iลlevleri yerine getirmektedir.
Tรผrkiyeโde Finansal Sistemde bu iลlevleri yรผklenen en รถnemli kurumlar bankalardฤฑr. Tรผrkiyeโde finansal kuruluลlarฤฑn aktif bรผyรผklรผฤรผ toplamฤฑ 2018 yฤฑl sonu itibarฤฑyla 4.674 milyar TL. iken bankalarฤฑn aktif bรผyรผklรผฤรผ 3.867 milyar TL. dฤฑr. Bankalar finansal sistemin % 83โรผnรผ oluลturmaktadฤฑr. Bankalardan sonra portfรถy yรถnetim ลirketleri, ve sigorta ลirketlerinin ayrฤฑ ayrฤฑ finansal sektรถr iรงerindeki paylarฤฑ %4 civarฤฑndadฤฑr. ฤฐลsizlik sigortasฤฑ fonu %3, Emeklilik yatฤฑrฤฑm fonlarฤฑ ve gayrimenkul yatฤฑrฤฑm ortaklฤฑklarฤฑ %2 paya sahiptir. Finansal kiralama ลirketleri, faktoring ลirketleri, aracฤฑ kurumlar, reasรผrans ลirketleri, giriลim sermayesi ve menkul kฤฑymet yatฤฑrฤฑm ortaklฤฑklarฤฑnฤฑn payฤฑ ise %1 ve altฤฑndadฤฑr. Bu oranlardan gรถrรผlebildiฤi gibi bankacฤฑlฤฑk sistemi tรผm รผlkelerde olduฤu gibi Tรผrkiyeโde finansal sistem iรงerisinde en รถnemli aktรถrdรผr.
Aralฤฑk 2019โda รinโde baลlayan ve hฤฑzla tรผm dรผnya รผlkelerine yayฤฑlan ve Dรผnya Saฤlฤฑk รrgรผtรผ tarafฤฑndan salgฤฑn olarak sฤฑnฤฑflanan Covid-19 saฤlฤฑk krizi dรผnya รถlรงeฤinde รงok sayฤฑda รถlรผme neden olmaktadฤฑr. Yayฤฑlmanฤฑn รถnlenmesi amacฤฑyla devletler tarafฤฑndan alฤฑnan รถnlemlerle orta kรผรงรผk รถlรงekli hizmet sektรถrรผnde รงalฤฑลan pek รงok iลletme ile birlikte bรผyรผk alฤฑลveriล merkezleri, eฤlence merkezleri kapanmฤฑลtฤฑr. รretim iลletmelerinin bazฤฑlarฤฑ kapasitelerini dรผลรผrmรผล veya bazฤฑlarฤฑ ise tamamฤฑyla iลletmelerini kapatmฤฑลlardฤฑr.
Dรผnya รงapฤฑnda ve รผlkemiz รถzelinde 20. yรผzyฤฑlฤฑn baลฤฑndan beri yaลanan krizler finansal sistemden kaynaklanan dรถviz krizleri, bankacฤฑlฤฑk krizleri, รถdeme dengesi krizleri olarak baลlamฤฑล, diฤer alanlara ve รผlkelere yayฤฑlmฤฑลtฤฑr. Ancak iรงinde yaลadฤฑฤฤฑmฤฑz รถlรงekte uluslararasฤฑ dรผzeyde saฤlฤฑk sektรถrรผnde baลlayฤฑp, รผretim sektรถrรผnรผ, reel sektรถrรผ bรถylesine kesintiye uฤratan bir krizle รผlkeler bugรผne dek karลฤฑlaลmadฤฑ. Bu nedenle baลta Dรผnya Saฤlฤฑk รrgรผtรผ olmak รผzere diฤer uluslararasฤฑ kurumlar bu krizle nasฤฑl baลa รงฤฑkabileceklerine iliลkin yรถntemler aramaya ve farklฤฑ uygulamalarฤฑ hayata geรงirmeye baลladฤฑlar.
Uluslararasฤฑ fon akฤฑmlarฤฑnฤฑn devamlฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑ ve finansal istikrarฤฑ saฤlamak, dรผnya ticaretini kolaylaลtฤฑrmak ve ekonomik bรผyรผmeyi desteklemek amaรงlarฤฑnฤฑ รถncelemiล bir kuruluล olan IMF (International Monetary Fund – Uluslararasฤฑ Para Fonu) var olan borรงlanma modellerine ilave ekonomik yardฤฑm paketi aรงฤฑkladฤฑ ve tรผm รผlkelerle iลbirliฤi iรงinde olduklarฤฑnฤฑ duyurdu. รlkelerin merkez bankalarฤฑ uyguladฤฑklarฤฑ parasal politikalarฤฑ gevลeterek faiz oranlarฤฑnฤฑ dรผลรผrdรผler. Finansal sistemde likiditeyi arttฤฑracak รถnlemler aldฤฑlar. Likidite yaratmak iรงin bankalarฤฑn ve kredi kuruluลlarฤฑnฤฑn aktiflerinde bulunan menkul kฤฑymetleri satฤฑn alacaklarฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑlar.
Benzer ลekilde Tรผrkiyeโde faaliyette bulunan finansal kuruลlar ve dรผzenleyici kurumlar, yaลanan krizin etkilerini azaltฤฑcฤฑ yรถntemler รผzerinde รงalฤฑลmaya baลladฤฑlar. Beklenmeyen ve riskli bir durumla karลฤฑlaลtฤฑฤฤฑmฤฑzda nasฤฑl bizler รถnce kendimizi koruyacak รถnlemler alarak hayatta kalmaya odaklanฤฑyorsak doฤal olarak finansal sistem iรงerisinde yer alan kuruluลlar ve finansal sistemin en รถnemli kurumlarฤฑndan olan bankalar karลฤฑ karลฤฑya olduklarฤฑ riskin bรผyรผklรผฤรผnรผ ve kendilerine nasฤฑl bir etki yapacaฤฤฑnฤฑ hesaplamaya baลladฤฑlar. Diฤer taraftan finansal sistemin saฤlฤฑklฤฑ yรผrรผtรผlmesinden ve reel sektรถre kaynak aktarฤฑlmasฤฑnฤฑn kesintisiz sรผrdรผrรผlmesinden sorumlu olan dรผzenleyici ve denetleyici kurumlar ise sistemin bรผtรผnรผnรผ kapsayacak ve reel sektรถre fon akฤฑmฤฑnฤฑ devam ettirecek yรถnde dรผzenlemeleri devreye almaya baลladฤฑlar. Uluslararasฤฑ dรผzeyde alฤฑnan รถnlemlerle paralel olarak geniลleyici para politikasฤฑ ve faiz oranlarฤฑnฤฑn dรผลรผrรผlmesi รผlkemizde devreye alฤฑndฤฑ. Bunun yanฤฑ sฤฑra ve bu dรผzenlemelere ilave olarak 18 Nisan 2020 tarihinde bankalarฤฑn aktiflerini reel sektรถr finansmanฤฑ, menkul kฤฑymetler ve Merkez Bankasฤฑ ile yapacaklarฤฑ swap iลlemlerine yรถnlendirmelerini dรผzenleyen Aktif Oranฤฑ uygulamasฤฑ Mayฤฑs itibarฤฑyla uygulanmak รผzere devreye alฤฑndฤฑ. Bankalar topladฤฑklarฤฑ Tรผrk Lirasฤฑ mevduatlarฤฑnฤฑn tamamฤฑ ile Yabancฤฑ Para mevduatlarฤฑnฤฑn %25 fazlasฤฑnฤฑ, krediler, menkul kฤฑymetler ve Merkez Bankasฤฑ ile yapฤฑlan para takasฤฑ (swap) olarak deฤerlendirmek zorunda olacaklar. Aktif Oranฤฑ* hesaplamasฤฑnda, menkul kฤฑymetler % 75, para takasฤฑ (swap) ise % 50 aฤฤฑrlฤฑkla yer almaktadฤฑr. Bireylere veya ลirketlere verilecek kredilerin verilmeye devam edilmesine yรถnelik bu uygulamada krediler tutarฤฑndan tahsili gecikmiล alacaklarฤฑn dรผลรผlmesi dรผzenlenmiลtir. Finansal sistemin iลleyiลinde yaลanan kriz nedeniyle oluลabilecek muhtemel tฤฑkanฤฑklฤฑklarฤฑ aลmaya yรถnelik bu dรผzenlemenin orta ve uzun vadede etkilerini banka bilanรงolarฤฑnda gรถrebiliriz.
Tรผrkiye bankacฤฑlฤฑk sisteminde kredilerin tahsili gecikmiล alacaklarฤฑ yani takibe dรถnรผลรผm oranฤฑ ลubat 2020 itibarฤฑyla %5,20 dรผzeyinde gerรงekleลmiลtir. Bankalarฤฑn tahsili gecikmiล alacaklarฤฑ nedeniyle ettikleri zararlar sermayelerinin azalmasฤฑna neden olmaktadฤฑr. Geรงmiลe gรถre ลirketlerin daha riskli olduฤu ve belirsizliฤin yรผksek olduฤu bir ortamda รถzel sektรถr ve yabancฤฑ ortaklฤฑ bankalarฤฑn kredi vermek konusunda รงok istekli olmayacaklarฤฑ ve bu dรผzenleme sonrasฤฑnda aktiflerini aฤฤฑrlฤฑklฤฑ olarak menkul kฤฑymetlerde tutmalarฤฑ beklenebilir. Kredilerin geri dรถnรผล oranฤฑnda yaลayabilecekleri potansiyel sorunlar ve tahsili gecikmiล alacaklar gรถz รถnรผne alฤฑndฤฑฤฤฑnda bankalarฤฑn bu konuda rasyonel bir yaklaลฤฑm iรงerisinde olduฤu anlaลฤฑlmaktadฤฑr. Diฤer taraftan finansal piyasalarฤฑ dรผzenleyici ve denetleyici otoritelerin รผretim sektรถrรผ ve reel sektรถre kaynak aktarฤฑmฤฑnฤฑn kesintiye uฤramadan bu olaฤanรผstรผ dรถnemi geรงirmek istemeleri ve hatta bunun bir gereklilik olduฤunun anlaลฤฑlmasฤฑ gereklidir. Bu yรผkรผn tรผm bankalara paylaลtฤฑrฤฑlmasฤฑ finansal sektรถrรผ risklerle karลฤฑ karลฤฑya bฤฑrakabilecektir. Serbest piyasa uygulamalarฤฑyla uyumu konusunda tereddรผtler oluลturabilecek, belirsizlik dรถneminde kredi vermeye teลvik eden dรผzenlemeler yerine KGF (Kredi Garanti Fonu) benzeri kuruluล รผzerinden reel sektรถrรผn kriz dรถneminde geรงici desteklenmesi saฤlanarak, oluลacak potansiyel riskin yรถnetimi ลirketlerin iรงinde bulunduklarฤฑ sektรถr, geliลim potansiyeli ve aรงฤฑklanacak ลeffaf kriterlere gรถre yรถnetilmesi bir รงรถzรผm yolu olabilir. Bu yรถnetim sistematiฤinde bankalarฤฑn deneyim ve tecrรผbelerini birlikte harekete geรงirebilecek daha รถnce รผlkemizde uygulanmฤฑล ฤฐstanbul Yaklaลฤฑmฤฑ benzeri bir uygulama รผzerinde รงalฤฑลฤฑlabilir. ฤฐรงinde bulunduฤumuz dรถnemin farklฤฑ aktรถrlerin bilgi ve tecrรผbelerini bir araya getirerek รงรถzรผm yollarฤฑnฤฑn รผretilmesiyle en az zararla atlatฤฑlmasฤฑ mรผmkรผn olabilecektir.
* Aktif Rasyosu (AR) : Krediler+(Menkul Kฤฑymetler x 0,75)+(TCMB Swap x 0,5)/TL Mevduat+(YP Mevduat x 1.25)
