TรBฤฐTAK ile Fransฤฑz ANR ve EMSO kuruluลlarฤฑnฤฑn desteฤi ile 2,5 yฤฑldฤฑr yรผrรผtรผlen MAREGAMI Projesi, Marmara Denizi’ndeki fay hattฤฑnฤฑn รถzellikleri hakkฤฑnda รถnemli bilgilere ulaลฤฑldฤฑ
Marmara Denizi’nde รงok disiplinli deprem araลtฤฑrmalarฤฑnฤฑn yapฤฑlmasฤฑnฤฑ ve deniz tabanฤฑnda bir gรถzlem istasyonunun tasarlanmasฤฑnฤฑ iรงeren projeyi yรผrรผten, ฤฐstanbul Teknik รniversitesi (ฤฐTร) Maden Fakรผltesi Jeoloji Mรผhendisliฤi Bรถlรผmรผ Baลkanฤฑ Prof. Dr. Ziyadin รakฤฑr, ฤฐTร Avrasya Yerbilimleri Enstitรผsรผnden Prof. Dr. Sinan รzeren ve Araลtฤฑrma Gรถrevlisi Nurettin Yakupoฤlu ile Fransa’daki Aix Marsilya รniversitesi CEREGE Araลtฤฑrma Biriminden yer bilimci Pierre Henry ve Bilimsel Araลtฤฑrmalar Ulusal Merkezinden (CNRS) deniz teknolojileri mรผhendisi Olivier Desprez de Gesincourt’un Silivri ve ฤฐmralฤฑ aรงฤฑklarฤฑnda iki gรผn sรผren รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑ gรถrรผntรผledi.
Dรถrt ayaฤฤฑ bulunan bilimsel proje kapsamฤฑnda deniz tabanฤฑnda farklฤฑ cihazlarla sismoloji gรถzlemleri, deniz tabanฤฑnda fay kaymalarฤฑnฤฑn รถlรงรผmรผ (deniz tabanฤฑ haritacฤฑlฤฑฤฤฑ), deniz tabanฤฑ gรถzlem istasyonu dizaynฤฑ ve deniz tabanฤฑ tsunamileri รผzerine gรถzlem ve modelleme รงalฤฑลmalarฤฑ yapฤฑlฤฑyor.
Bilim adamlarฤฑ, araลtฤฑrma iรงin 6 ayda bir ฤฐstanbul รniversitesine ait Yunus-S araลtฤฑrma gemisiyle Marmara Denizi’ne aรงฤฑlarak, fay hattฤฑ รผzerinde belirledikleri, derinliฤi yer yer 800 metre ile 1300 metre arasฤฑnda deฤiลen noktalara, รงeลitli tiplerde algฤฑlayฤฑcฤฑlara sahip รถlรงรผm cihazlarฤฑnฤฑ bฤฑrakฤฑyor.
Cihazlar, akustik modem aracฤฑlฤฑฤฤฑyla 6 ayda bir denizden รงฤฑkarฤฑlฤฑyor ve kaydettiฤi bilgiler alฤฑnarak bilgisayarlara aktarฤฑlฤฑyor, cihaz bataryalarฤฑ yenilenerek yeniden hazฤฑr hale getiriliyor ve fay hattฤฑnda belirlenen yeni noktaya bฤฑrakฤฑlฤฑyor.
รLรรM CฤฐHAZI 1300 METRE DERฤฐNDEN รIKARILDI
Bilim adamlarฤฑ Yunus-S araลtฤฑrma gemisiyle รงฤฑktฤฑklarฤฑ son seferde Silivri’nin 13,5 mil aรงฤฑฤฤฑnda yer alan fay hattฤฑ รผzerindeki รถlรงรผm cihazฤฑnฤฑ denizden รงฤฑkardฤฑ.
Akustik modem denize bฤฑrakฤฑldฤฑktan sonra ilettiฤi sinyali algฤฑlayan รถlรงรผm cihazฤฑ, 1300 metre derinlikten 20 dakikada deniz yรผzeyine ulaลtฤฑ.
Vinรง yardฤฑmฤฑ ile gemiye alฤฑnan รถlรงรผm cihazฤฑ, su ile yฤฑkandฤฑktan sonra รผzerinde yer alan basฤฑnรง รถlรงer, sฤฑcaklฤฑk, oksijen ve akฤฑm รถlรงer sensรถrler bilim adamlarฤฑ tarafฤฑndan รถzenle รงฤฑkarฤฑlarak iรงindeki verilere ulaลฤฑldฤฑ.
Son verileri inceleyen bilim adamlarฤฑ, Silivri aรงฤฑklarฤฑnda meydana gelen 5,8 bรผyรผklรผฤรผndeki depreme iliลkin bilgilere de ulaลtฤฑ. รlรงรผm cihazฤฑnฤฑ da etkileyen bu depreme iliลkin bilgiler, seferin tamamlanmasฤฑnฤฑn ardฤฑndan bilim adamlarฤฑ tarafฤฑndan detaylฤฑ ลekilde incelenecek.
Bilim adamlarฤฑ, Silivri’deki รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑ tamamladฤฑktan sonra rotayฤฑ ฤฐmralฤฑ’nฤฑn 4 mil aรงฤฑฤฤฑndaki noktaya รงevirdi. รalฤฑลmanฤฑn ikinci gรผnรผnde Silivri aรงฤฑklarฤฑnda denizden รงฤฑkarฤฑlan รถlรงรผm cihazฤฑ pili ve donanฤฑmฤฑ yenilenerek ฤฐmralฤฑ’nฤฑn 4 mil aรงฤฑฤฤฑnda 400 metre derinliฤe bฤฑrakฤฑldฤฑ.
Cihaz 6 ay boyunca burada รถlรงรผm yaptฤฑktan sonra yine denizden รงฤฑkarฤฑlarak, yeni verilere ulaลฤฑlacak.
“รZERฤฐNDE ENERJฤฐ BฤฐRฤฐKTฤฐREN FAY KIRILACAK”
Prof. Dr. Ziyadin รakฤฑr, yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, TรBฤฐTAK’ฤฑn yabancฤฑ รผlkelerle ikili iล birliฤi kapsamฤฑnda Fransa Ulusal Araลtฤฑrma Ajansฤฑ ile ortaklaลa yรผrรผttรผkleri projenin 6 ay sonra biteceฤini belirtti.
Araลtฤฑrma kapsamฤฑnda deniz tabanฤฑnda farklฤฑ cihazlarla sismoloji gรถzlemleri, deniz tabanฤฑnda fay kaymalarฤฑnฤฑn รถlรงรผmรผ (deniz tabanฤฑ jeodezisi), deniz tabanฤฑ gรถzlem istasyonu dizaynฤฑ ve tsunamileri anlamak iรงin gรถzlem ve hidrodinamik modellemelerin yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ aktaran Prof. Dr. รakฤฑr, araลtฤฑrma sonunda elde ettikleri verilere iliลkin ลu bilgileri aktardฤฑ:
“Biz bu projeyle Kuzey Anadolu fayฤฑnฤฑn, Marmara Denizi iรงinden geรงen bรถlรผmรผnรผn รถzelliklerini daha detaylฤฑ anlamaya รงalฤฑลฤฑyoruz. Fay hangi hฤฑzda hareket ediyor? Kilitli mi? Bir deprem รผretebilecek mi? Bir deprem olursa tsunami olur mu? Bu sorulara cevap bulmaya รงalฤฑลฤฑyoruz.
Marmara Denizi’nin Silivri aรงฤฑklarฤฑndan baลlayฤฑp, boฤazฤฑn aรงฤฑklarฤฑna kadar gelen bรถlรผmรผnde fayฤฑn kilitli olup olmadฤฑฤฤฑ belirsizdi. Bu รงalฤฑลma ile kesinlikle kilitli olduฤunu ortaya koyduk. Deniz tabanฤฑna yerleลtirdiฤimiz cihazlar sayesinde fayฤฑn bu bรถlรผmรผnรผn kilitli olduฤunu ve รผzerinde enerji biriktirdiฤini gรถstermiล olduk. Dolayฤฑsฤฑyla รผzerinde enerji biriktiren bu fa gelecekte kฤฑrฤฑlacak.”
DENฤฐZ TABANINA GรZLEM ฤฐSTASYONU KURULACAK
Deniz tabanฤฑnda bu gรถzlemleri periyodik olarak deฤil, sรผrekli yapmak istediklerini aktaran Prof. Dr. รakฤฑr, “Bunu hayata geรงirmek iรงin รผlkenin ekonomik ve insan gรผcรผ var. Bu projede gรผneล enerjisinden beslenen ลamandฤฑra ile baฤlantฤฑlฤฑ bir gรถzlem istasyonu tasarlandฤฑ.” dedi.
Prof. Dr. รakฤฑr, hayata geรงirmeyi hedefledikleri bu projeye iliลkin ลunlarฤฑ sรถyledi:
“ลamandฤฑranฤฑn รผzerinde birรงok deprem kayฤฑt cihazฤฑ ve sensรถrler olacak. Gerรงek zamanlฤฑ yani sรผrekli veri toplayฤฑp bunlarฤฑ ลamandฤฑradaki sistemlere aktaracak. Buradan veriler AFAD veya Kandilli’nin aฤฤฑna daฤฤฑlabilecek. Depremler 24 saat izlenecek bu istasyon รผzerinden. Cihazฤฑn 1,5 milyon avro kurulum maliyeti bulunuyor. Bir ลamandฤฑra ile tecrรผbe kazanฤฑp sayฤฑsฤฑnฤฑ arttฤฑrmayฤฑ hedefliyoruz. Gerekli bรผtรงenin bulunmasฤฑ halinde ilk ลamandฤฑra 800 metre derinlikte Kumburgaz aรงฤฑklarฤฑna konulacak. Devlet kurumlarฤฑnฤฑn vereceฤi destek ile bu projeyi hayata geรงirmek istiyoruz.”
Bu proje kapsamฤฑnda deprem tabanฤฑnda 5 deprem kayฤฑt cihazฤฑ kurmak istediklerini aktaran Prof. Dr. รakฤฑr, “Depremlerin bir hazฤฑrlฤฑk safhasฤฑ var aslฤฑnda. รrneฤin ฤฐzmit depremi รถncesinde 45 dakika รถncesinden baลlayan bir sinyal var. Aynฤฑ sinyal bu gรถzlem istasyonlarฤฑ aracฤฑlฤฑฤฤฑyla yakalanabilir. Denizdeki deprem kayฤฑt cihazlarฤฑ karadaki cihazlarla birleลtirilip, aynฤฑ anda deฤerlendirilirse รงok hassas bilgiler verebilir.” diye konuลtu.
“CฤฐDDฤฐ ZARARLAR VERECEK BฤฐR TSUNAMฤฐ MEYDANA GELEBฤฐLฤฐR”
Marmara Denizi’nde de tsunami tehlikesinin bulunduฤuna iลaret eden Prof. Dr. รakฤฑr, “Marmara’da tsunamilerin oluลtuฤu tarihsel kaynaklardan biliniyor. Tsunamiler deniz altฤฑndaki yamaรง heyelanlarฤฑ veya Adalar fayฤฑ dediฤimiz fayฤฑn kฤฑrฤฑlmasฤฑyla meydana gelebilir. Japonya veya Endonezya’daki gibi bir tsunami beklentisi yok ama ciddi zararlar verecek bir tsunami meydana gelebilir. Elde ettiฤimiz verilerle tsunami konusunda modelleme yapabileceฤiz.”dedi.
Prof. Dr. รakฤฑr, yรผrรผttรผkleri projeyle iyi sonuรงlar elde ettiklerini, saฤlanacak finans desteฤiyle ihtiyaรง duyulan cihazlarฤฑ alarak devam etmek istediklerini belirtti.
DรNYANIN EN HASSAS BASINร SENSรRLERฤฐNDEN BฤฐRฤฐ
Prof. Dr Sinan รzeren de denizin iรงinde gerรงekleลen depremler ile su kรผtlesi arasฤฑndaki iliลkileri incelemeye รงalฤฑลtฤฑklarฤฑnฤฑ sรถyledi.
Bunlarฤฑ incelerken kullandฤฑklarฤฑ en รถnemli aletlerden birinin รงok hassas bir basฤฑnรง sensรถrรผ olduฤunu anlatan Prof. Dr. รzeren, sรถzlerine ลรถyle devam etti:
“Suyun dibinde duran bir basฤฑnรง sensรถrรผ aslฤฑnda kendi รผzerinde bulunan suyun aฤฤฑrlฤฑฤฤฑyla orantฤฑlฤฑ olarak statik basฤฑncฤฑ รถlรงรผyor. Bizim basฤฑnรง sensรถrรผmรผz dรผnyanฤฑn en hassas basฤฑnรง sensรถrlerinden biri. Ekvador’da geรงen sene meydana gelen bir depremi kaydettiฤini gรถrdรผk. Tam manasฤฑyla deฤil ama neredeyse bir sismometre gibi รงalฤฑลฤฑyor.
Sadece basฤฑncฤฑ deฤil aynฤฑ zamanda suyun dibindeki diฤer parametreleri de รถlรงรผyoruz. Cihazฤฑn รผzerindeki bir bรถlรผm, denizin tabanฤฑna yakฤฑn yerdeki suyun akฤฑntฤฑsฤฑnฤฑn hฤฑzฤฑnฤฑ ve istikametini รถlรงmemize yarฤฑyor. Sฤฑcaklฤฑk sensรถrรผ, suyun iletkenlik miktarฤฑnฤฑ รถlรงรผyor. Bir baลka sensรถr denizin altฤฑndaki oksijeni รถlรงรผyor. Bรผtรผn bu sensรถrlerin yaptฤฑklarฤฑ gรถzlemler, cihazฤฑn altฤฑndaki silindirik kฤฑsmฤฑn iรงindeki diske yazฤฑyorlar. Bu cihazฤฑ รงeลitli aralฤฑklarla denizden รงฤฑkarฤฑyoruz. Verileri alฤฑyoruz, pilini deฤiลtiriyoruz ve denize yeniden bฤฑrakฤฑyoruz. Her operasyon iki gรผn sรผrรผyor.”
SฤฐLฤฐVRฤฐ DEPREMฤฐNE ฤฐLฤฐลKฤฐN รNEMLฤฐ VERฤฐLER ELDE EDฤฐLECEK
Prof. Dr. รzeren, depremlerin denizde etkileลiminin en tanฤฑnan etkisinin tsunamiler olduฤunu ifade ederek, “Ciddi tsunamilere neden olmayan depremlerin yine suyla etkileลimleri oluyor. Bu verilerden yola รงฤฑkarak birtakฤฑm matematiksel modeller kurmaya รงalฤฑลฤฑyoruz. รrneฤin su dibinde, deprem nedeniyle oluลan akฤฑntฤฑlar ile depremlerin nasฤฑl baฤlantฤฑlarฤฑ olduklarฤฑyla ilgili birtakฤฑm teorileri test etmeye รงalฤฑลฤฑyoruz.” dedi.
รlรงรผm cihazฤฑnฤฑ en son geรงen aylarda 5,8 bรผyรผklรผฤรผnde depremin meydana geldiฤi Silivri aรงฤฑklarฤฑna koyduklarฤฑnฤฑ anlatan Prof. Dr. รzeren, ลunlarฤฑ kaydetti:
“Bu son veriler, 5,8 bรผyรผklรผฤรผndeki depremin etraftaki รงevre deฤiลkenleriyle olan etkileลimi hakkฤฑnda bilgi verecek. Geรงmiล depremlerle ilgili รงeลitli veriler alฤฑyoruz. รrneฤin deniz tabanฤฑndan karotlar alฤฑyoruz, tฤฑpkฤฑ doktorlarฤฑn kanser hastalarฤฑndan biyopsiyle doku รถrneฤi aldฤฑฤฤฑ gibi. Fakat aldฤฑฤฤฑnฤฑz รถrnekleri yorumlarken olayฤฑn tam olduฤu sฤฑrada nasฤฑl ลeyler olduฤu hakkฤฑnda fikriniz olmasฤฑ lazฤฑm yoksa elinizde veri olsa bile bunu yorumlamanฤฑz zor oluyor. Bu araลtฤฑrma deprem ile su kolonu arasฤฑndaki iliลkinin fiziฤi รผzerine de fikirler verecek.”
PROJENฤฐN DEVAMLILIฤI ฤฐรฤฐN FฤฐNANSMAN DESTEฤฤฐ GEREKฤฐYOR
Prof. Dr. รzeren, “Daha uzun sรผre suyun altฤฑnda kalabilecek, veriyi bu operasyonlarฤฑ yapmadan kablo veya ลamandฤฑralar yoluyla aktarabilecek sistemlerimiz olsa ve bunlara ek olarak su altฤฑ sismometreleri de koyabilsek bu verilere anฤฑnda veya รงok kฤฑsa zaman harcayarak ulaลabilsek hem bilimsel hem de pratik yรถnden daha iyi olur.” dedi.
Projenin mart ayฤฑnda sonlanacaฤฤฑnฤฑ belirten Prof. Dr. รzeren, bu proje, bilimsel bir araลtฤฑrma olmasฤฑnฤฑn yanฤฑnda deprem ile ilgili bir araลtฤฑrma olduฤu iรงin pratik รถneme de haiz olduฤunu, bu nedenle projenin devamlฤฑlฤฑฤฤฑ iรงin kuruluลlarฤฑn desteฤini beklediklerini vurguladฤฑ.
