OHAL’in kaldฤฑrฤฑlmasฤฑ, 24 Haziran cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ ve milletvekili seรงimlerinde MHP dฤฑลฤฑnda hemen hemen tรผm partilerin vaadiydi. Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan da “Seรงimlerden sonra OHAL’i kaldฤฑrabiliriz” sรถzleriyle buna yeลil ฤฑลฤฑk yakmฤฑลtฤฑ.
Hรผkรผmet OHAL’in 18 Temmuz gecesi kendiliฤinden kalkacaฤฤฑnฤฑ duyurdu. Peki OHAL kalkฤฑnca Tรผrkiye’de ne deฤiลecek?
OHAL KHK’larฤฑ ne olacak?
OHAL kapsamฤฑnda son 2 yฤฑlda รงฤฑkarฤฑlan 36 Kanun Hรผkmรผnde Kararname (KHK) ile emniyet, ordu, yargฤฑ ve akademide รงok sayฤฑda kamu gรถrevlisi ihraรง edilirken, onlarca kurum ve dernek kapatฤฑldฤฑ, darbe giriลimiyle baฤlantฤฑlฤฑ davalar nedeniyle on binlerce kiลi de tutuklandฤฑ. Yeni KHK’larla mesleklerine dรถnenler de oldu.
Anayasaya, tรผm OHAL KHK’larฤฑnฤฑn olaฤanรผstรผ hal uygulamasฤฑna son verildiฤinde yรผrรผrlรผkten kalkmasฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor. BBC Tรผrkรงe’nin sorularฤฑnฤฑ yanฤฑtlayan hukukรงular ise uygulamada bunun mรผmkรผn olmayacaฤฤฑ gรถrรผลรผnde.
Anayasa’ya gรถre OHAL’de รงฤฑkarฤฑlan KHK’larฤฑn sadace OHAL’in ilanฤฑnฤฑ gerektiren konulara yรถnelik, alฤฑnacak รถnlemlerle iliลkili ve รถlรงรผlรผ olmasฤฑ gerekiyor. Etki ve sonuรงlarฤฑ itibariyle OHAL sรผresini de aลan, sรผrekli KHK’lar รงฤฑkarฤฑlmamasฤฑ, olaฤan yasalarda ileriye dรถnรผk sรผrekli deฤiลiklikler yapฤฑlmamasฤฑ gerektiฤine hรผkmediliyor.
Ancak Ankara รniversitesi’nden Anayasa Hukuku uzmanฤฑ Prof. Dr. Selin Esen’e gรถre, yeni dรถneme iliลkin muamma ortadan kalkmฤฑyor:
“Olaฤan yasalarda ileriye dรถnรผk sรผrekli deฤiลiklikler yapฤฑlmamasฤฑ gerekir ama pek รงok OHAL KHK’sinde bunun yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrรผyoruz. Tรผrkiye’de hukukla pratik birbirinden farklฤฑ iลliyor. Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ sistemine geรงilmesiyle beraber de, dรผzenlemelerin olaฤan cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnameleriyle yapฤฑlmasฤฑ beklenir.”
Marmara รniversitesi Anayasa Hukuku Profesรถrรผ Osman Can da, KHK’lerin geรงici yapฤฑda olmadฤฑklarฤฑ iรงin kendiliฤinden kalkmayacaฤฤฑ, Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) OHAL KHK’lerini denetleme yetkisi olmadฤฑฤฤฑ gerekรงesiyle denklemden รงฤฑkmasฤฑnฤฑn da bir รงฤฑkmaz yarattฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnde.
2016’da AYM, CHP’nin OHAL’den sonra yรผrรผrlรผฤe konan sekiz KHK’nฤฑn bazฤฑ hรผkรผmlerinin iptali iรงin yaptฤฑฤฤฑ baลvuruyu reddetmiล, bazฤฑ hukukรงular OHAL dรผzenlemeleriyle ilgili yargฤฑda denetim boลluฤu yaratฤฑldฤฑฤฤฑ eleลtirisini getirmiลti. Hรผkรผmet ise Anayasa’nฤฑn 148. maddesini hatฤฑrlatarak, “KHK’larฤฑn Anayasa Mahkemesi’ne gรถtรผrรผlรผp gรถtรผrรผlemeyeceฤi tartฤฑลฤฑlamaz” dedi. Son olarak 30 Haziran’da AYM TBMM’de kanunlaลan bazฤฑ OHAL KHK’lerinin ลekil yรถnรผnden iptali istemini de reddetti.
OHAL Komisyonu ne olacak?
2017’de 685 sayฤฑlฤฑ KHK ile kurulan Olaฤanรผstรผ Hal ฤฐลlemleri ฤฐnceleme Komisyonu’na ne olacaฤฤฑ da yanฤฑtฤฑ henรผz bilinmeyen sorulardan.
Anadolu Ajansฤฑ 22 Haziran 2018 itibarฤฑyla OHAL Komisyonu’na 108 bin 905 baลvuru yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ, bunlardan 21 bin 500 dosyanฤฑn incelendiฤini ve iade kararฤฑ verilen dosyalarฤฑn sayฤฑsฤฑ bin 300 olduฤunu duyurdu.
Hรผkรผmet Sรถzcรผsรผ ve Baลbakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Bekir Bozdaฤ, Komisyon’a yapฤฑlan 108 binden fazla baลvurudan 19 bin 600’รผnรผn karara baฤlandฤฑฤฤฑnฤฑ, 16 bin 600 ret kararฤฑ verildiฤini aรงฤฑklamฤฑลtฤฑ.
Bazฤฑ hukukรงular komisyonun OHAL’den sonra da iลleyeceฤini รงรผnkรผ ihraรงlarฤฑn devam edeceฤini ve komisyona ihtiyacฤฑn sรผreceฤini รถngรถrรผyor.
Bilgi รniversitesi Hukuk Fakรผltesi’nden Prof. Dr. Yaman Akdeniz, son OHAL KHK’sฤฑyla baลvuru sayฤฑsฤฑna on binlerce yenisinin ekleneceฤi yorumunu yapฤฑyor:
“OHAL dรถnemi fiilen bitse de OHAL durumu devam edecek. Yeni dรถnemde de benzer ihraรงlar olacak mฤฑ bilmiyoruz fakat ลu anda normalleลmeye dรถnme sinyallerini henรผz gรถremiyoruz.”
KHK’larla getirilen ihraรง kararlarฤฑ ne olacak?
Prof. Selin Esen de, ihraรง edilen kiลilerin OHAL’in kalkmasฤฑyla deฤil ancak yargฤฑ kararฤฑyla gรถrevlerine dรถnebileceฤini sรถylรผyor.
12 Eylรผl dรถneminde 402 sayฤฑlฤฑ Sฤฑkฤฑyรถnetim Kanunu’na dayanarak onbinlerce bilim insanฤฑ ihraรง edilmiล, kamuoyunda “1402’likler” olarak bilinen akademisyenler uzun bir mรผcadele sonucu mahkeme kararฤฑyla kamuya geri dรถnebilmiลlerdi. Selin Esen, yeni dรถnemde de bu modelin izlenebileceฤini sรถylรผyor.
“OHAL Komisyonu รงok yavaล รงalฤฑลฤฑyor, รงฤฑkan hiรง bir karar Komisyon tarafฤฑndan yayฤฑnlanmฤฑyor” diyen Akdeniz ise, sรถzlerini ลรถyle sรผrdรผrรผyor:
“Ne kabul edilen baลvurularฤฑn ne de ret kararlarฤฑnฤฑn gerekรงesini biliyoruz. Sรผreรง ลeffaf deฤil. Bizim gibi hukukรงular kararlarฤฑ gรถrmediฤimiz iรงin ne yorumlayabiliyoruz ne de kararlarฤฑn analizini yapabiliyoruz. Dahasฤฑ reddedilen baลvurularฤฑn sahipleri idari hukuk yoluna gidecek, davalar idare mahkemelerinde ve sonrasฤฑnda istinaf ve/veya Danฤฑลtay’da yฤฑllarca sรผrecek.
“ฤฐdari yargฤฑda da sonuรง alamazlarsa Anayasa Mahkemesi ve daha sonrasฤฑnda da AฤฐHM’e baลvurmak durumunda kalacaklar. Tรผm bu sรผreรง en az 10 sene sรผrecek.”
OHAL sonrasฤฑ yeni gรผvenlik yasasฤฑ
Seรงimler sonrasฤฑ Erdoฤan ile MHP lideri Devlet Bahรงeli’nin “OHAL’in yeniden uzatฤฑlmamasฤฑ iรงin fikir birliฤine” vardฤฑฤฤฑ aรงฤฑklandฤฑ ancak daha sonra “terรถrle mรผcadelenin nihayetine ulaลmasฤฑ iรงin” bir formรผl arandฤฑฤฤฑ รถne sรผrรผldรผ.
Bu haberlerin ardฤฑndan AKP’nin Meclis’te gรถrรผลรผlmesi iรงin teslim ettiฤi OHAL sonrasฤฑ gรผvenlik yasa tasarฤฑsฤฑnda “terรถr รถrgรผtleriyle iltisak veya irtibat” gerekรงesiyle kurumlar รงalฤฑลanlarฤฑnฤฑ ihraรง etmeye devam edebilecek.
AYM รผyeleri, AYM Genel Kurulu’nun รงoฤunluฤu tarafฤฑndan, Yargฤฑtay daire baลkanฤฑ ve รผyeleri Yargฤฑtay Birinci Baลkanlฤฑk Kurulu tarafฤฑndan, Danฤฑลtay daire baลkanฤฑ ve รผyeleri Danฤฑลtay Baลkanlฤฑk Kurulu tarafฤฑndan, hakim ve savcฤฑlar HSK tarafฤฑndan ihraรง edilebilecek.
TSK mensuplarฤฑ Milli Savunma Bakanฤฑ tarafฤฑndan; jandarma ve polisler ฤฐรงiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan; akademisyenler รผniversitenin teklifi รผzerine YรK tarafฤฑndan; mahalli idare รงalฤฑลanlarฤฑ valilik teklifiyle ฤฐรงiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan; devlet memurlarฤฑ ve iลรงileri ilgili bakanlฤฑk tarafฤฑndan oluลturulacak ve ilgili kurumun en รผst yรถneticisinin baลkanlฤฑฤฤฑnda toplanacak kurul tarafฤฑndan ihraรง edilebilecek.
Bir bakanlฤฑkla iliลkili olmayan diฤer kurumlarda ise her tรผrlรผ kadroda istihdam edilen personel, birim amirinin teklifi รผzerine atamaya yetkili amir tarafฤฑndan gรถrevden รงฤฑkarฤฑlabilecek.
Bu yasanฤฑn รผรง yฤฑl sonra yรผrรผrlรผkten kalkmasฤฑ planlanฤฑyor.
Kanun teklifindeki diฤer maddeler ise ลรถyle:
- Gรถreve iadesine karar verilen fakat eski rรผtbe veya unvanฤฑna atanmasฤฑ bakanlฤฑk tarafฤฑndan istenmeyen asker ve polisler, Milli Savunma Bakanlฤฑฤฤฑ ve ฤฐรงiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ bรผnyelerinde kurulan araลtฤฑrma merkezlerinde istihdam edilecek.
- Valilikler istedikleri ลahฤฑslarฤฑn kente giriลini 15 gรผnkรผฤรผne yasaklayabilecek, o kiลiler kent sฤฑnฤฑrlarฤฑ iรงindeyse dฤฑลarฤฑ รงฤฑkarabilecek.
- Er ve erbaลlarฤฑn รผzerleri ve eลyalarฤฑ birlik komutanlarฤฑnฤฑn emri ile aranabilecek.
- Toplantฤฑ Gรถsteri ve Yรผrรผyรผลleri Yasasฤฑ’nda yapฤฑlacak deฤiลiklikle eylemlerde “vatandaลlarฤฑn gรผnlรผk yaลamฤฑnฤฑ aลฤฑrฤฑ ve dayanฤฑlmaz derecede zorlaลtฤฑrmama” ลartฤฑ aranacak.
- Mรผlki amirler eskiden gรผn batฤฑmฤฑna kadar izin verilen eylemlere saat 24.00’e kadar izin verme yetkisine sahip olacak.
Akdeniz ise “Tรผrkiye’nin terรถrle mรผcadelesi bitmeyecektir. Her รผlkenin terรถr sorunu var fakat รถnemli olan yeni dรผzenlemeler yapฤฑlฤฑrken temel hak ve รถzgรผrlรผkler, Anayasa ve AฤฐHS tarafฤฑndan korunan haklara saygฤฑ gรถsteren ve dengeli politikalar izlenmesi gerekir” gรถrรผลรผnรผ dile getiriyor.
Grev hakkฤฑ, gรถzaltฤฑ sรผresi
Muhalefetin OHAL koลullarฤฑna yรถnelttiฤi en รถnemli eleลtiri, gรถzaltฤฑ sรผresi, grev hakkฤฑ ve lokavt konularฤฑndaki dรผzenlemelerdi.
CHP, OHAL’le en az “154 bin iลรงinin grev hakkฤฑnฤฑn engellendiฤini” sรถylรผyor.
OHAL mevzuatฤฑ, olaฤanรผstรผ hรขlin ilanฤฑnฤฑ gerekli kฤฑlan geliลmelerle baฤlantฤฑlฤฑ olduฤu takdirde, sendikal haklar dahil temel hak ve รถzgรผrlรผklerin kullanฤฑmฤฑnฤฑ sฤฑnฤฑrlayabiliyor, geรงici olarak durdurabiliyor. Bazฤฑ hukukรงular, sendikal haklarฤฑn darbe giriลimiyle baฤlantฤฑsฤฑ olmadฤฑฤฤฑ halde sฤฑnฤฑrlanmasฤฑnฤฑn Anayasa’ya aykฤฑrฤฑ olduฤunu sรถylรผyor.
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan seรงimlerden รถnce iล dรผnyasฤฑna seslenmiล,”รlkede OHAL ile idare edildiฤi gรผnler, fabrikalar sรผrekli greve giderdi. Fabrikalar รงalฤฑลamaz hale gelirdi. Bu 7’nci OHAL dahil, bir tane fabrikada bรถyle bir grev sรถz konusu mu? Bรถyle bir ลey olduฤu anda zaten en bรผyรผk tutanaฤฤฑmฤฑz ne? OHAL. Anฤฑnda mรผdahalemizi yapฤฑyoruz” demiลti.
Selin Esen, Anayasa’ya gรถre OHAL’in kalkmasฤฑyla grev haklarฤฑnda eski dรผzene dรถnรผlmesi gerektiฤini sรถylerken, Akdeniz bu gibi kฤฑsฤฑtlamalarฤฑn sรผrekli hale gelip gelmeyeceฤinin รถngรถrรผlemeyeceฤi gรถrรผลรผnde.
AKP’nin Meclis’te gรถrรผลรผlmesi iรงin teslim ettiฤi OHAL sonrasฤฑ gรผvenlik yasa tasarฤฑsฤฑnda gรถzaltฤฑ sรผresinin 5 gรผnden 12 gรผne kadar uzamasฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Yeni teklife gรถre 48 saat, toplu iลlenen suรงlarda ise 4 gรผn olacak ve iki defa da uzatฤฑlabilecek. Bรถylece toplu iลlenen suรง iddiasฤฑyla gรถzaltฤฑna alฤฑnanlar 12 gรผne kadar gรถzaltฤฑnda kalabilecek. Uzatmaya iliลkin karar Cumhuriyet savcฤฑsฤฑ talebiyle hakim tarafฤฑndan verilebilecek.
Mevcut yasaya gรถre OHAL olmadฤฑฤฤฑ ลartlarda gรถzaltฤฑ sรผresi 24 saat.
2015 yฤฑlฤฑnda รงฤฑkarฤฑlan ve “ฤฐรง Gรผvenlik Yasasฤฑ” olarak bilinen paketteki yasal deฤiลiklikle toplumsal olaylar sฤฑrasฤฑnda kolluk amirleri kararฤฑyla ilk gรถzaltฤฑnฤฑn 48 saate kadar uzatฤฑlma imkanฤฑ bulunuyor ve gรถzaltฤฑ sรผresi her defasฤฑnda bir gรผnรผ geรงmemek toplam beล gรผne kadar uzatฤฑlabiliyor.
AKP’nin yasaya eklemek istediฤi madde รผรง yฤฑl geรงerli olduktan sonra yรผrรผrlรผkten kalkacak.
OHAL’siz ilk gรผn
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan ve hรผkรผmet yetkilileri, OHAL’in gรผnlรผk hayatฤฑn akฤฑลฤฑnฤฑ etkilemediฤini sฤฑk sฤฑk yineledi. Muhalefetin OHAL’in temel hak ve รถzgรผrlรผkleri sฤฑnฤฑrlamak iรงin kullanฤฑldฤฑฤฤฑ suรงlamasฤฑnฤฑ da reddetti.
Peki Tรผrkiye OHAL’siz ilk gรผne nasฤฑl uyanacak?
Konuลtuฤumuz bazฤฑ hukukรงular, OHAL kalktฤฑktan sonra gรผnlรผk hayatta gรถzle gรถrรผlรผr bir deฤiลiklik olmayacaฤฤฑnฤฑ sรถylerken, bazฤฑlarฤฑ KHK ile gelen uygulamalarฤฑn kalkmasฤฑ ile “toplumun nefes alabileceฤini” sรถylรผyor.
Yaman Akdeniz ise, OHAL kalksa da Cumhurbaลkanฤฑ kararnameleriyle benzer bir dรผzenin sรผreceฤi yorumunu yapฤฑyor:
“OHAL kalkacak ama rejim deฤiลtiฤi iรงin รผlke Cumhurbaลkanฤฑ tarafฤฑndan kararnamelerle yรผrรผtecek. Bu da aslฤฑnda baลka tรผrlรผ bir OHAL yรถnetimi olacak. Atฤฑlacak adฤฑmlarฤฑn normalleลme yรถnรผnde olmasฤฑ lazฤฑm. Aksi takdirde, OHAL’in kalkmasฤฑ tek baลฤฑna hiรง bir ลey ifade etmiyor. Sert, baskฤฑcฤฑ, ayrฤฑmcฤฑ รผslup devam ederse dipsiz kuyuda dรผลmeye devam edeceฤiz.” BBC Tรผrkรงe
