16 Nisan 2017’de dรผzenlenen referandumla kabul edilen cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ hรผkรผmet sistemi 24 Haziran seรงimleriyle birlikte resmen ve tam olarak yรผrรผrlรผฤe girdi.
Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan, 9 Temmuz Pazartesi gรผnรผ Tรผrkiye Bรผyรผk Millet Meclisi’nde (TBMM) yemin etti.
Bรถylece Erdoฤan, Tรผrkiye’nin 13’รผncรผ cumhurbaลkanฤฑ olurken, kendisinin ikinci; yeni sistemde de ilk dรถnemine baลladฤฑ.
Yeni sistemin getirdiฤi yeniliklerden birisi de cumhurbaลkanฤฑna verilen kararname รงฤฑkarma yetkisi.
Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnameleri ile yalnฤฑzca ekonomik, sosyal ve kรผltรผrel haklar alanฤฑnda dรผzenlemeler yapฤฑlabiliyor. Temel hak, kiลi hak ve รถdevleri ile siyasi hak ve รถdevlerle ilgili dรผzenleme yapฤฑlamฤฑyor.
Ancak, olaฤanรผstรผ hal (OHAL) dรถnemlerinde bu kฤฑsฤฑtlama yer almฤฑyor. OHAL’de รงฤฑkarฤฑlan cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnamelerinin kapsamฤฑna temel hak, kiลi ve siyasi hak ve รถdevlerle ilgili dรผzenlemeler de giriyor.
Ayrฤฑca, OHAL dรถneminde รงฤฑkarฤฑlan cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnameleri kanun hรผkmรผnde kabul ediliyor ve anayasaya aykฤฑrฤฑlฤฑk iddiasฤฑyla haklarฤฑnda Anayasa Mahkemesi’ne dava aรงฤฑlamฤฑyor. รรง ay iรงerisinde TBMM’de gรถrรผลรผlmeyen cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnameleri ise kendiliฤinden yรผrรผrlรผkten kalkฤฑyor.
Bir hafta iรงerisinde 12 tane cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnamesi yayฤฑmlandฤฑ ve bunlarla birรงok kurumun yapฤฑsฤฑnda dรผzenleme ve deฤiลiklik yapฤฑldฤฑ.
Son bir hafta iรงerisinde yapฤฑlan deฤiลikliklerin en dikkat รงekenleri ลรถyle:
Cumhurbaลkanฤฑna vekalet dรผzenlemesi
Eski sistemde, cumhurbaลkanฤฑna TBMM Baลkanฤฑ vekalet ediyordu.
Ancak yeni sistemde yapฤฑlan deฤiลiklikler arasฤฑnda cumhurbaลkanฤฑnฤฑn vekili de yer alฤฑyor.
Erdoฤan, yemin tรถreninin hemen ardฤฑndan รงฤฑktฤฑฤฤฑ KKTC ve Azerbaycan gezileri sฤฑrasฤฑnda kendisine Cumhurbaลkanฤฑ Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Fuat Oktay’ฤฑn vekalet edeceฤine dair bir tezkere yayฤฑmladฤฑ.
Aynฤฑ gรผn yayฤฑmlanan 1 numaralฤฑ cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnamesinde cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ teลkilatฤฑna yรถnelik dรผzenlemeleri de iรงeriyor.
Bu yeni dรผzenlemelere gรถre, artฤฑk cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ makamฤฑnฤฑn herhangi bir nedenle boลalmasฤฑ halinde, yenisi seรงilinceye kadar en yaลlฤฑ yardฤฑmcฤฑsฤฑ bu gรถreve vekalet etmesi ve yetkileri kullanmasฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Cumhurbaลkanฤฑnฤฑn seyahat ya da rahatsฤฑzlฤฑk gibi geรงici bir sรผre gรถrevinden ayrฤฑlmasฤฑ halinde ise gรถrevlendirdiฤi yardฤฑmcฤฑsฤฑ vekalet edecek.
Bakanlar Kurulu gitti, Cumhurbaลkanฤฑ Kabinesi geldi
Eski sistemde Bakanlar Kurulu’nun elinde bulunan yรผrรผtme yetkilerinin tamamฤฑ yeni sistemde cumhurbaลkanฤฑna aktarฤฑldฤฑ.
Bรถylece cumhuriyetin ilanฤฑndan bu yana var olan Bakanlar Kurulu da tarihe karฤฑลmฤฑล oldu. Ayrฤฑca kurulan hรผkรผmetin TBMM’den gรผvenoyu alma zorunluluฤu da yeni sistemde kaldฤฑrฤฑlan bir diฤer uygulama.
Bakanlarฤฑ artฤฑk cumhurbaลkanฤฑ atฤฑyor ve gรถrevden alabiliyor. Erdoฤan, bir yardฤฑmcฤฑ ve 16 da bakan atamasฤฑ gerรงekleลtirdi.
Bakanlarฤฑn yer aldฤฑฤฤฑ yapฤฑya Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Kabinesi adฤฑ verildi.
Ayrฤฑca yeni sistemde Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Kabinesi, Bakanlar Kurulu’ndan farklฤฑ olarak dรผzenli olarak toplantฤฑlar yapan bir toplu karar alma mekanizmasฤฑ olarak tasarlanmadฤฑ.
Bakanlฤฑklara yeni dรผzen
Yayฤฑmlanan 1 numaralฤฑ cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ kararnamesi ile bakanlฤฑklar da yeni sisteme uygun ลekilde yeniden dรผzenlendi.
Yeni sistemde bakanlฤฑk sayฤฑsฤฑ azaltฤฑlarak 16’ya รงekildi. Bazฤฑ bakanlฤฑklar birleลtirildi, bazฤฑlarฤฑ kapatฤฑldฤฑ ve bazฤฑlarฤฑnฤฑn adฤฑ deฤiลtirildi.
Kapatฤฑlan bakanlฤฑklar arasฤฑnda yer alan Avrupa Birliฤi Bakanlฤฑฤฤฑ, Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ’na baฤlฤฑ bir baลkanlฤฑฤa dรถnรผลtรผrรผldรผ.
TSK, Savunma Bakanlฤฑฤฤฑ’na baฤlandฤฑ
10 Temmuz’da yayฤฑmlanan 1 numaralฤฑ kararnamede kuvvet komutanlฤฑklarฤฑnฤฑn Savunma Bakanฤฑ’na baฤlฤฑ olduฤu ifadesi yer alฤฑyordu.
15 Temmuz’da yayฤฑmlanan kararname ile bu maddede deฤiลiklik yapฤฑlarak, genelkurmay baลkanlฤฑฤฤฑ ifadesi de eklendi.
Maddenin yeni hali, “Genelkurmay Baลkanlฤฑฤฤฑ ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlฤฑklarฤฑ Milli Savunma Bakanฤฑna baฤlฤฑdฤฑr. Cumhurbaลkanฤฑ gerekli gรถrdรผฤรผnde genelkurmay baลkanฤฑ ile kuvvet komutanlarฤฑ ve baฤlฤฑlarฤฑndan doฤrudan bilgi alabilir, bunlara doฤrudan emir verebilir. Verilen emir herhangi bir makamdan onay alฤฑnmaksฤฑzฤฑn derhal yerine getirilir” oldu.
Buna gรถre, genelkurmay baลkanฤฑ ve kuvvet komutanlarฤฑnฤฑn Savunma Bakanฤฑ’na ayrฤฑ ayrฤฑ baฤlฤฑ ve sorumlu olmasฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Kurum ve kurullar yeniden dรผzenlendi
รok sayฤฑda kurum bakanlฤฑklardan alฤฑnarak, cumhurbaลkanฤฑna baฤlanฤฑrken, bazฤฑ รถnemli kurullarฤฑn da yapฤฑsฤฑ deฤiลtirildi.
Bunlarฤฑn baลฤฑnda Milli Gรผvenlik Kurulu (MGK) ve Yรผksek Askeri ลura (YAล) geliyor.
MGK Genel Sekreterliฤi cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑna baฤlandฤฑ. MGK’nฤฑn kararlarฤฑ da artฤฑk Bakanlar Kurulu’na deฤil, cumhurbaลkanฤฑna gรถnderilecek.
Daha รถnce subay atamalarฤฑnฤฑn kararlaลtฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑda YAล’ฤฑn da gรถrev ve รผyelik yapฤฑsฤฑ yeniden dรผzenlendi.
Yayฤฑmlanan kararname ile YAล’ฤฑn gรถrevleri, “Genelkurmay Baลkanlฤฑฤฤฑnca hazฤฑrlanan askeri stratejik ana fikrin (konseptin) tespiti ve gerektiฤinde yeniden gรถzden geรงirilmesi hususlarฤฑ ve Silahlฤฑ Kuvvetlerin ana program ve hedefleri ile ilgili konularda gรถrรผล bildirmek, Silahlฤฑ Kuvvetlerle ilgili olup รถnemli gรถrรผlen mevzuat taslaklarฤฑnฤฑ inceleyip gรถrรผล bildirmek, Cumhurbaลkanฤฑnฤฑn lรผzum gรถrdรผฤรผ hallerde Silahlฤฑ Kuvvetlerle ilgili diฤer konular hakkฤฑnda gรถrรผล bildirmek ve mevzuatla verilen gรถrevleri yapmak” olarak sฤฑralandฤฑ.
Milli Eฤitim Bakanฤฑ ve Hazine ve Maliye Bakanฤฑ da artฤฑk YAล รผyesi yapฤฑldฤฑ.
YAล toplantฤฑlarฤฑnฤฑn gizli yapฤฑlmasฤฑ รถngรถrรผlรผyor. YAล toplantฤฑsฤฑnda yapฤฑlan gรถrรผลmelerin ve alฤฑnan kararlarฤฑn aรงฤฑklanmasฤฑ ve yayฤฑmlanmasฤฑ da artฤฑk yasak.
Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑna baฤlฤฑ faaliyet gรถsterecek kurumlar ise Devlet Arลivleri Baลkanlฤฑฤฤฑ, Devlet Denetleme Kurulu, Diyanet ฤฐลleri Baลkanlฤฑฤฤฑ, Milli ฤฐstihbarat Teลkilatฤฑ (MฤฐT) Baลkanlฤฑฤฤฑ, Milli Saraylar ฤฐdaresi Baลkanlฤฑฤฤฑ, Savunma Sanayi Baลkanlฤฑฤฤฑ, Strateji ve Bรผtรงe Baลkanlฤฑฤฤฑ ve Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu olarak sฤฑralanฤฑyor.
Daha รถnce mรผsteลarlฤฑk olan MฤฐT ve Savunma Sanayi de yeni dรผzenlemeler kapsamฤฑnda baลkanlฤฑk olarak yeniden dรผzenlendi.
Ayrฤฑca cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ yapฤฑsฤฑ iรงinde bir dizi yeni politika kurulu ve ofis de kuruldu.
Sistemin adฤฑ: Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ mฤฑ, baลkanlฤฑk mฤฑ?
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan ve diฤer hรผkรผmet yetkilileri, gerek 16 Nisan 2017’deki referandum gerekse de 24 Haziran seรงimleri รถncesinde parlamenter sistemin yerini alan yeni yรถnetim biรงimini cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ hรผkรผmet sistemi olarak adlandฤฑrฤฑyordu.
Ancak Erdoฤan, geรงen hafta Pazartesi gรผnkรผ yemin tรถreninin ardฤฑndan gazetecilerin ‘Size nasฤฑl hitap edelim: Cumhurbaลkanฤฑ mฤฑ? Baลkan mฤฑ?” sorusuna “Baลkan diyebilirsiniz” yanฤฑtฤฑnฤฑ verdi.
Yemin tรถreninin ertesi gรผnรผ de Erdoฤan’ฤฑ destekleyen bazฤฑ medya kuruluลlarฤฑnฤฑn “baลkan” ifadesine yer verdiฤi gรถrรผldรผ. BBC Tรผrkรงe
