ฤฐran’ฤฑn dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, ABD Baลkanฤฑ Donald Trump’ฤฑn nรผkleer anlaลmadan รงekilerek “รงok bรผyรผk bir hata yaptฤฑฤฤฑnฤฑ” sรถyledi. Hamaney Trump’ฤฑn Beyaz Saray’da nรผkleer kararฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑฤฤฑ konuลmasฤฑnฤฑ ise “aptalca ve yรผzeysel” olarak niteledi.
Hamaney’in resmi internet sitesindeki aรงฤฑklamasฤฑnda ลu ifadeler yer aldฤฑ:
“ABD Baลkanฤฑ’nฤฑn yaptฤฑฤฤฑ aptalca ve yรผzeysel yorumlarฤฑ duydunuz. Belki 10’dan fazla yalan sรถylemiลtir. Hem rejimi hem de halkฤฑ tehdit etmiลtir. ฤฐran halkฤฑ adฤฑna sana sรถylรผyorum Trump: Hata yaptฤฑn.”
Avrupalฤฑ gรผรงlerin de desteฤini alan Tahran, Trump’ฤฑn kararฤฑna raฤmen anlaลmanฤฑn yรผrรผrlรผkte kalacaฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Uranyum uyarฤฑsฤฑ
ฤฐran Cumhurbaลkanฤฑ Hasan Ruhani, devlet televizyonundan yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada ama diฤer imzacฤฑ รผlkelerin ekonomik sorumluluklarฤฑnฤฑ yerine getirmemeleri durumunda ise Tahran’ฤฑn uranyum zenginleลtirme รงalฤฑลmalarฤฑna devam edeceฤini sรถyledi.
ฤฐngiltere, Fransa ve Almanya da anlaลmanฤฑn devam etmesini istediklerini sรถylemiล, ฤฐran’a itidal รงaฤrฤฑsฤฑnda bulunmuลlardฤฑ.
Nรผkleer faaliyetlerine getirdiฤi kฤฑsฤฑtlamalar karลฤฑlฤฑฤฤฑnda Tahran’ฤฑn elde etmek istediฤi ekonomik faydalarฤฑn mรผzakereleri iรงin ฤฐran Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Cevad Zarifi Avrupa รผlkeleri, รin ve Rusya ile gรถrรผลecek.
Anlaลma, Temmuz 2015’te, รin, Almanya, Fransa, Rusya, ฤฐngiltere ve ABD’den oluลan P5+1 รผlkeleri ile imzalanmฤฑล, ฤฐran’ฤฑn uranyum zenginleลtirme รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑ kฤฑsฤฑtlamasฤฑ karลฤฑlฤฑฤฤฑnda bazฤฑ ekonomik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑ kararฤฑ alฤฑnmฤฑลtฤฑ.
ฤฐran Cumhurbaลkanฤฑ Ruhani, ABD’nin anlaลmadan รงekilmesi iรงin “Karar, ฤฐran’a karลฤฑ psikolojik savaล eylemidir. ฤฐran Atom Enerjisi Kurumu’na gelecekte kฤฑsฤฑtlama olmadan endรผstriyel seviyede uranyum zenginleลtirme faaliyetlerine devam etmemiz durumunda gerekli รถnlemleri almalarฤฑ talimatฤฑnda bulundum” dedi.
Ruhani, “Bu kararฤฑ uygulamaya koymadan รถnce birkaรง hafta bekleyip dostlarฤฑmฤฑz ve mรผttefiklerimizle, nรผkleer anlaลmanฤฑn diฤer imzacฤฑlarฤฑyla ve anlaลmaya sadฤฑk kalanlarla gรถrรผลeceฤiz. Her ลey ulusal รงฤฑkarlarฤฑmฤฑza baฤlฤฑ” diye konuลtu ve “Dฤฑล politikamฤฑz dรผnya ile yapฤฑcฤฑ iliลkiler kurmaya dayanฤฑyor. Yaptฤฑrฤฑmlar olsun ya da olmasฤฑn kendi ayaklarฤฑmฤฑz รผzerinde durmalฤฑyฤฑz” diye ekledi.
ฤฐran Devlet Televizyonu da Trump’ฤฑn anlaลmadan รงekilme kararฤฑnฤฑn hukuka aykฤฑrฤฑ olduฤunu ve uluslararasฤฑ anlaลmalarฤฑ yฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti.
Avrupa: Anlaลmaya baฤlฤฑlฤฑฤฤฑmฤฑz sรผrรผyor
ฤฐngiltere ve Avrupalฤฑ mรผttefikleri ABD’yi anlaลmadan รงekilmemesi iรงin ikna etmeye รงalฤฑลmฤฑล, ฤฐran Cumhurbaลkanฤฑ Ruhani de Trump’a “Anlaลmadan รงekilirseniz piลman olursunuz” uyarฤฑsฤฑnda bulunmuลtu.
Trump ise anlaลmanฤฑn ABD iรงin bรผyรผk bir utanรง olduฤu yorumunu yapฤฑp ฤฐran’a yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn yeniden yรผrรผrlรผฤe sokulacaฤฤฑnฤฑ sรถyledi.
ABD’yi ikna รงabalarฤฑ sonuรงsuz kalan ฤฐngiltere Baลbakanฤฑ Theresa May, Almanya Baลbakanฤฑ Angela Merkel ve Fransa Cumhurbaลkanฤฑ Emmanuel Macron ortak bir aรงฤฑklama yaparak anlaลmaya baฤlฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑ bildirdi.
Aรงฤฑklamada, “ABD’nin kararฤฑna karลฤฑ ฤฐran’a itidal รงaฤrฤฑsฤฑnda bulunuyoruz; ฤฐran anlaลmanฤฑn getirdiฤi sorumluluklarฤฑnฤฑ karลฤฑlamayฤฑ ve tam iล birliฤini sรผrdรผrmeli” dendi.
Emmanuel Macron, Trump’ฤฑn kararฤฑn aรงฤฑklamasฤฑnฤฑn ardฤฑndan attฤฑฤฤฑ tweette karardan รผzรผntรผ duyduฤunu sรถyledi, Twitter mesjaฤฑnda ise “Fransa Almanya ve ฤฐngiltere ABD’nin anlaลmadan รงekilmesini รผzรผntรผyle karลฤฑlฤฑyor. Nรผkleer silahsฤฑzlanma rejimi tehlike altฤฑnda” yazdฤฑ.
Macron Fransa ve Avrupalฤฑ mรผttefiklerinin gรถrevinin ฤฐran nรผkleer anlaลmasฤฑnฤฑ kurtarmak olduฤunu da belirtti.
Rusya Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ da Trump’ฤฑn kararฤฑndan bรผyรผk hayal kฤฑrฤฑklฤฑฤฤฑna uฤradฤฑklarฤฑnฤฑ belirterek bu adฤฑmฤฑ “uluslararasฤฑ hukukun kรผstahรงa ihlali” olarak niteledi.
Kalฤฑn: Yeni รงatฤฑลmalara sebep olabilir
Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Sรถzcรผsรผ ฤฐbrahim Kalฤฑn ise ABD’nin kararฤฑnฤฑn istikrarsฤฑzlฤฑฤa ve yeni รงatฤฑลmalara sebep olabileceฤini sรถyledi.
Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ da kararฤฑ “talihsiz bir adฤฑm” olarak niteledi.
Yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamada “Tรผrkiye, ฤฐran’ฤฑn nรผkleer programฤฑna iliลkin รงรถzรผmรผn tek yolunun diplomasi ve mรผzakereler olduฤunu her zaman savunagelmiล ve geรงmiลte de bu doฤrultuda yoฤun รงaba gรถstermiลtir. Birleลmiล Milletler Gรผvenlik Konseyi’nin 2231 sayฤฑlฤฑ kararฤฑyla anlaลmanฤฑn uygulanmasฤฑnฤฑ takiple gรถrevlendirilen Uluslararasฤฑ Atom Enerjisi Ajansฤฑ (UAEA), ฤฐran’ฤฑn Anlaลma’ya uygun hareket ettiฤini dรถnemsel raporlarฤฑyla teyid etmektedir. Hal bรถyleyken ABD’nin anlaลmadan รงekilmeye karar vermiล olmasฤฑnฤฑ talihsiz bir adฤฑm olarak deฤerlendiriyoruz” dendi.
ลirketlere 180 gรผn mรผddet verilecek
ABD Ulusal Gรผvenlik Danฤฑลmanฤฑ John Bolton, Hazine’nin ฤฐran’la iล yapan ลirketlere kontratlarฤฑnฤฑ sonlandฤฑrmalarฤฑ iรงin 180 gรผn vereceฤini sรถyledi.
ABD’nin Birleลmiล Milletler Bรผyรผkelรงisi Nikki Haley de “Baลkan kesinlikle doฤru kararฤฑ verdi. ฤฐran’ฤฑn kรถtรผ uluslararasฤฑ yรถnetiminin daha da kรถtรผye gitmeisne neden olan korkunรง bir anlaลmaydฤฑ” aรงฤฑklamasฤฑnฤฑ yaptฤฑ.
Temmuz 2015’te, รin, Almanya, Fransa, Rusya, ฤฐngiltere ve ABD’den oluลan ve P5+1 olarak adlandฤฑrฤฑlan รผlkeler, ฤฐran ile uranyum zenginleลtirmeyi azaltmasฤฑ karลฤฑlฤฑฤฤฑnda bazฤฑ ekonomik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑ รถngรถren nรผkleer anlaลma imzalamฤฑลtฤฑ.
ABD Baลkanฤฑ Trump, sฤฑklฤฑkla anlaลmayฤฑ iptal edeceฤi tehdidinde bulunuyordu. ฤฐngiltere, Fransa ve Almanya ise anlaลmanฤฑn devamฤฑ iรงin son haftalarda yoฤun kulis รงalฤฑลmalarฤฑ yรผrรผttรผ.
ฤฐsrail: Tarihi bir karar
ฤฐsrail’in BM Bรผyรผkelรงisi Danny Danon ise Trump’ฤฑn kararฤฑnฤฑ “tarihi” olarak niteledi ve “Orta Doฤu’ya gรผvenlik ve istikrar getirecek yeni bir dรถnemin baลlangฤฑcฤฑnฤฑn habercisi” dedi.
Danon, “Terรถrรผ destekleyen ve istikrarsฤฑzlฤฑฤฤฑ kรถrรผkleyen bu rejime karลฤฑ oluลturulacak birleลik bir hareket, bรถlgemizi ve tรผm uluslararsฤฑ topluluฤu tehdit eden ฤฐran saldฤฑrganlฤฑฤฤฑna bir son verecektir” dedi.
Obama’dan uyarฤฑ: Ciddi bir hata
ฤฐran’la anlaลmayฤฑ yapan ve Tahran’ฤฑn nรผkleer programฤฑ yรผzรผnden uygulanan yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ kaldฤฑran eski ABD Baลkanฤฑ Barack Obama ise Trump’ฤฑn kararฤฑnฤฑ “ciddi bir hata” olarak yorumladฤฑ.
Obama “Anlaลma olmadan ABD Orta Doฤu’da yeni bir savaล ya da nรผkleer silah sahibi bir ฤฐran arasฤฑnda baลtan kaybedilmiล bir seรงim yapmak zorunda kalฤฑr” yazdฤฑ.
Obama Beyaz Saray’ฤฑn son deฤerlendirmelerinin aksine anlaลmanฤฑn รงalฤฑลฤฑyor olduฤunu da belirtti.
ฤฐran anlaลmasฤฑnda neler var?
2015 yฤฑlฤฑnda ฤฐran ABD, รin, Rusya, Almanya, Fransa ve ฤฐngiltere ile nรผkleer faaliyetlerini sฤฑnฤฑrlandฤฑrmaya karลฤฑlฤฑk ekonomik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑna yรถnelik bir anlaลma imzaladฤฑ.
Resmi adฤฑ Ortak Kapsamlฤฑ Eylem Planฤฑ olan anlaลmaya gรถre ฤฐran uranyum zenginleลtirdiฤi santrifรผjleri azaltma taahhรผdรผnde bulunuyor.
Anlaลma koลullarฤฑ ฤฐran’ฤฑn uranyum zenginleลtirmeyi bรผyรผk anlamda azaltmasฤฑ ve nรผkleer silah yapmaya yetecek dรผzeye รงฤฑkarmamasฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor.
Anlaลmadan sonra ฤฐran’ฤฑn Natanz ve Fordo tesislerindeki santrifรผj sayฤฑsฤฑ azaltฤฑldฤฑ ve tonlarca az zenginleลtirilmiล uranyum Rusya’ya gรถnderildi.
Uluslararasฤฑ Atom Enerjisi Ajansฤฑ’ndan denetรงiler ฤฐran’ฤฑn nรผkleer tesislerinde teftiล yapma yetkisine sahipti. (BBC Tรผrkรงe)
