Anlaลmanฤฑn Avrupalฤฑ taraflarฤฑndan gelen ilk tepkiler “ahde vefa” vurgusu taลฤฑyor. Ancak ABD tarafฤฑndan yayฤฑnlanan aรงฤฑklamada, ฤฐran’a yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn yeniden baลlayacaฤฤฑ ve bunlarฤฑn ฤฐran ile iล yapan รผรงรผncรผ รผlke ve ลirketleri de kapsayacaฤฤฑ belirtiliyor.
ABD’nin yeniden yรผrรผrlรผฤe sokacaฤฤฑ yaptฤฑrฤฑmlar iรงinde en รถnemli unsurlar ฤฐran’ฤฑn para, altฤฑn, ham petrol ve petrol รผrรผnleri ticareti. Bu kalemler, Tรผrkiye’yi de doฤrudan ilgilendiriyorlar.
Buna mukabil Tรผrkiye aรงฤฑsฤฑndan belirtilmesi gereken mรผhim bir nokta, doฤalgaz ticaretinin yaptฤฑrฤฑmlara dahil olmadฤฑฤฤฑ.
Bu istisnanฤฑn arkasฤฑnda yatan sebep, ham petrol ve petrol รผrรผnlerinin aksine, boru hattฤฑ ile doฤalgaz ithalinin yaklaลฤฑk yรผzde 15’ini ฤฐran’dan yapan Tรผrkiye’nin doฤalgazฤฑn yaptฤฑrฤฑmlara dahil olmasฤฑ durumunda ฤฐran’dan daha fazla zarar gรถreceฤi.
Ticaretin nasฤฑl devam edeceฤi belirsiz
ABD’nin anlaลmadan รงekilmesinin nihai etkilerini deฤerlendirmek iรงin henรผz erken. Bรผyรผk ihtimalle baลta รin, Hindistan ve Tรผrkiye olmak รผzere ฤฐran’dan petrol ve petrol รผrรผnรผ satฤฑn alan pek รงok รผlke ABD ile gรถrรผลรผp istisna talebinde bulunacaklar.
Buna ek olarak ABD’nin aรงฤฑklamasฤฑnda รถnemli bir husus para ve altฤฑn ticareti iรงin 90 gรผn, ham petrol ve petrol รผrรผnleri ticareti iรงin ise 180 gรผnlรผk geรงiล sรผreci รถngรถrรผlmesi. Yani yaptฤฑrฤฑmlar tam anlamฤฑyla 4 Kasฤฑm 2018’de yรผrรผrlรผฤe girecekler.
ABD Baลkanฤฑ Trump’ฤฑn aรงฤฑklamasฤฑnฤฑn arkasฤฑndan Ekonomi Bakanฤฑ Nihat Zeybekรงi ฤฐran ile ticaretin devam edeceฤini aรงฤฑkladฤฑ, yalnฤฑz detay vermedi.
Halbuki bu ticaretin hangi ลartlarda devam edeceฤi konusu, geรงtiฤimiz yaptฤฑrฤฑm dรถneminin Tรผrkiye aรงฤฑsฤฑndan kilit isimleri Reza Zarrab, Babek Zancani ve Hakan Atilla’nฤฑn akibetleri dรผลรผnรผldรผฤรผnde รงok รถnemli.
Tรผrkiye’nin atacaฤฤฑ adฤฑmlar ve ABD ile yapacaฤฤฑ gรถrรผลmelerin รถnemli bir etken olduฤunu ลerh dรผลerek, bugรผn itibarฤฑyla ฤฐran’a yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn enerji aรงฤฑsฤฑndan Tรผrkiye iรงin iki รถnemli sonucu olacak.
Ham Petrol ฤฐthali
Tรผrkiye, geรงtiฤimiz yฤฑl gรผnde ortalama 515 bin varil ile tarihinin en yรผksek ham petrol ithalatฤฑnฤฑ yaptฤฑ. Bu artฤฑลฤฑn en รถnemli nedeni, Tรผrkiye’nin akaryakฤฑt talebinin rekor kฤฑrarak gรผnde 1 milyon varile yaklaลmฤฑล olmasฤฑ.
ฤฐran’ฤฑn Tรผrkiye’nin ham petrol ithalinde 2011’de %51 olan payฤฑ 2012’de yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn yรผrรผrlรผฤe girmesinden itibaren dรผลtรผ. ฤฐran’ฤฑn yerini baลta Irak olmak รผzere baลka รผlkeler doldurdular.
2016 yฤฑlฤฑnda yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kaldฤฑrฤฑlmasฤฑna yรถnelik anlaลmayฤฑ mรผteakiben ฤฐran da Tรผrkiye’ye ham petrol ithalini arttฤฑrmaya baลladฤฑ ve geรงtiฤimiz yฤฑl, Tรผrkiye’nin ham petrol ithalinin neredeyse yarฤฑsฤฑnฤฑ karลฤฑladฤฑ.
Yeni yaptฤฑrฤฑmlar, Tรผrkiye’nin yฤฑl sonundan itibaren ฤฐran’dan alacaฤฤฑ ham petrolรผn azalmasฤฑ demek olacak. Geรงmiลte de olduฤu รผzere, ithal edilen ham petrolรผn รถzellikleri de dรผลรผnรผldรผฤรผnde ฤฐran’ฤฑn yerini baลta Irak, Rusya ve Suudi Arabistan’ฤฑn dolduracaฤฤฑnฤฑ beklemek yanlฤฑล olmaz.
รte yandan ฤฐran’a yรถnelik yeni yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn biraz zamansฤฑz olduฤu da bir gerรงek. Tรผrkiye’nin ham petrol ithalatฤฑ, ลimdiye kadarki tek ithalatรงฤฑ Tรผpraล’a ek olarak, bu yฤฑlฤฑn รผรงรผncรผ รงeyreฤinden itibaren Azeri SOCAR’ฤฑn Aliaฤa’daki yeni rafinerisi ile birlikte daha da artacak ve muhtemelen bu artฤฑลฤฑn ฤฐran harici รผlkelerden karลฤฑlanmasฤฑ gerekecek.
Akaryakฤฑt Fiyatlarฤฑ
ฤฐran’a yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn dรผnya petrol piyasalarฤฑ aรงฤฑsฤฑndan รถnemi, ฤฐran’ฤฑn ham petrol ihracฤฑnฤฑn azalacak olmasฤฑ, yani petrol arzฤฑnda bir azalma. Her ne kadar Suudi Arabistan dรผn gece yayฤฑnladฤฑฤฤฑ bir basฤฑn duyurusu ile ฤฐran’ฤฑn ihracฤฑndan doฤacak kayฤฑplarฤฑ dengeleyeceฤini belirtse de, zaten petrol ihracatรงฤฑsฤฑ รผlkeler birliฤi OPEC ve Rusya’nฤฑn ortak รผretim kฤฑsma politikasฤฑ sonucu varili 75 dolara dayanmฤฑล ham petrol fiyatฤฑnฤฑn, bir de ฤฐran yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ nedeniyle 80 dolar ve รผzerine รงฤฑkmasฤฑ iลten bile deฤil.
Ham petrol fiyatฤฑndaki ve dolayฤฑsฤฑyla Akdeniz รผrรผn fiyatlarฤฑndaki hareket, Tรผrkiye’deki akaryakฤฑt fiyatlarฤฑna da yansฤฑyor. Buna ek olarak bu fiyatlarฤฑn dolar cinsinden olmasฤฑ, Tรผrk lirasฤฑnฤฑn dolar karลฤฑsฤฑndaki seyrini de fiyat belirleyici bir etken olarak hesaba dahil ediyor. Yani akaryakฤฑt fiyatlarฤฑna etki eden iki unsur var.
Bu iki unsur da bugรผnlerde Tรผrkiye’nin aleyhine gรถzรผkรผyorlar. ฤฐran’a yรถnelik yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn kฤฑsa/orta vadede petrol fiyatlarฤฑnฤฑ yรผkseltmesi, Tรผrk lirasฤฑnฤฑn da dolar karลฤฑsฤฑnda daha fazla deฤer kaybetmesi Tรผrkiye’de akaryakฤฑt fiyatlarฤฑnฤฑn รงifte etki ile yรผkselmesi demek.
Ocak 2017’de benzin 5,2 lira dizel ise 4,5 lirayken yazdฤฑฤฤฑm “Dรถviz kuru akaryakฤฑt fiyatlarฤฑnฤฑ nasฤฑl etkiliyor?” baลlฤฑklฤฑ yazฤฑyฤฑ “akaryakฤฑt fiyatlarฤฑnฤฑn daha da artmasฤฑ; benzinin litresinin 6, dizelin litresinin 5 liranฤฑn รผzerine รงฤฑkmasฤฑnฤฑ beklemek yanlฤฑล olmaz” diye bitirmiลtim. Bugun benzin 6,1 lira, dizel 5,5 lira. รyle gรถrรผlรผyor ki, bu yukarฤฑ ivme รถnรผmรผzdeki aylarda da devam edecek.
