Enerji sektรถrรผ ve diplomasideki deneyimiyle, uluslararasฤฑ arenada รถnde gelen isimlerinden The Bosphorus Energy Club Baลkanฤฑ Mehmet รฤรผtรงรผ ile ฤฐstanbul’da dรผzenlenen Dรผnya Enerji Kongresi’nin (WEC) sonuรงlarฤฑnฤฑ ve enerjide bรผyรผk oyunun yeni dinamiklerini konuลtuk. Batฤฑ’nฤฑn Amerikalฤฑ ve Avrupalฤฑ ortaklarฤฑnฤฑn artฤฑk oyunu tek baลฤฑna belirleme gรผcรผne sahip olmadฤฑklarฤฑnฤฑ belirten รฤรผtรงรผ, enerjide harita yeniden รงizilirken, Tรผrkiye gibi imparatorluk omurgasฤฑ saฤlam รผlkelerin kรผresel dรผzlemde รถne รงฤฑkacaฤฤฑna iลaret ediyor.
Dรผnya Enerji Kongresi’nin (WEC) รผlkemizde dรผzenlenmesinin รถnemi nerede yatฤฑyor sizce?
Fosil yakฤฑtlarฤฑn sฤฑrtฤฑnda inลa edilmiล olan tรผm sanayi altyapฤฑsฤฑ eskiyor. Dijital ekonomi, yeลil enerjiye geรงiล, dรถrdรผncรผ sanayileลme akฤฑmฤฑ gibi kavramlar ile konuลuyoruz. Enerji arz haritasฤฑ da 10 yฤฑl รถncekinden รงok farklฤฑ. ABD, kaya gazฤฑ ve diฤer konvansiyonel olmayan yakฤฑtlardaki รผstรผnlรผฤรผ sayesinde dรผnyanฤฑn yeni enerji sรผper gรผcรผ olma yolunda, Rusya’yฤฑ doฤalgazda, Suudi Arabistan’ฤฑ ham petrolde dรผnya liderliฤi tahtฤฑndan indirmek รผzere. รรง yฤฑlda bir baลka dรผnya baลkentine gรถรงรผyor WEC. Seul’de kazanmฤฑลtฤฑk evsahipliฤini รผstlenmeyi ve bu hafta dรผnya’nฤฑn enerji kalbinin ฤฐstanbul’da atmasฤฑ gurur verici. Putin’in katฤฑlmasฤฑ ve gรผรงlรผ mesajlarฤฑ kongreye ayrฤฑ bir รถnem kazandฤฑrdฤฑ.
Nasฤฑl deฤiลti dรผnya enerji haritasฤฑ?
ฤฐรงinde yaลadฤฑฤฤฑmฤฑz dรถnemde dรผnyanฤฑn enerji gรถrรผnรผmรผ bundan on yฤฑl รถnceye kฤฑyasla gerรงekten รงok farklฤฑ. ABD-Rusya-ฤฐran-Suudi Arabistan enerji arz rekabetinin yoฤunlaลmasฤฑ, talep รผlkelerinin elinin gรผรงlenmesi, deฤiลmekte olan jeopolitik denklem ve benzeri birรงok faktรถrรผn etkisiyle, daha รถnce รถngรถremediฤimiz, bambaลka bir mecraya doฤru gรถtรผrรผyor bizi. Her yerden adeta petrol, doฤal gaz, kรถmรผr ve konvansiyonel olmayan yakฤฑtlar fฤฑลkฤฑrฤฑyor. Kuzey Amerika’da beklenmedik ลekilde รผretim patlamasฤฑ yaลayan kaya gazฤฑ ve petrolรผ, tรผm dengeleri alt รผst etti. Nรผkleer santral projeleri, Kore’den Abu Dabi’ye, ฤฐran’dan Suudi Arabistan’a, รin’den Tรผrkiye’ye yรผkselmekte olan ekonomilerin coฤrafyasฤฑnda mantar gibi รงoฤalฤฑyor. Yenilenebilir enerjide adeta devrim yaลฤฑyoruz, yatฤฑrฤฑmlarฤฑn yรถnรผ fosil yakฤฑtlardan yenilenebilire kayฤฑyor. Dรผลmekte olan fiyatlar, daralan piyasalar, kaynak milliyetรงiliฤi nedeniyle yรผzรผ gรถzรผ dayaktan morarmฤฑล durumdaki bรผyรผk petrol ลirketler karlarฤฑnฤฑn buharlaลtฤฑฤฤฑnฤฑ, gelecek umutlarฤฑnฤฑn karardฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrdรผler. Borรง ile yaลฤฑyor รงoฤu. Bu yฤฑl iรงinde borsaya aรงฤฑk 500 bรผyรผk uluslararasฤฑ petrol ve doฤal gaz ลirketinden รผรงte biri iflas bayraฤฤฑnฤฑ รงekebilir. Yatฤฑrฤฑmlarฤฑnฤฑ ya iptal ya da tehir ediyorlar.
‘Bรผyรผk Oyun’da enerjiyi nereye oturtuyorsunuz?
‘Yeni Oyun’da enerji en รถnemli gรผรง kaynaklarฤฑndan birisi. Sistemin atardamarฤฑ. รnรผmรผzdeki dรถnemde gezegenimizin enerji arz talep haritasฤฑnฤฑ; teknolojik devrim, fiyat devinimi, yatฤฑrฤฑm dinamikleri, iklim deฤiลikliฤi รถnlemleri, finansal yenilikler, ticaret akฤฑลlarฤฑnฤฑn yรถnรผ bizleri dรถnรผลtรผrecek. Bu belirmeye baลlayan ‘yeni oyun’u yakฤฑndan gรถzleyince, โkuruluล maliyeti on milyarlarca dolar ile ifade edilen daha fazla nรผkleer enerji, yeni kรถmรผr termik santralleri ile mi yer alacaฤฤฑz, yoksa รin’in geliลtirmekte olduฤu kรผรงรผk nรผkleer santrallar, yenilenebilir enerji-fosil yakฤฑtlar dengesi, enerji verimliliฤi ve tasarrufu รงabalarฤฑ, akฤฑllฤฑ sanayi, hizmet ve tarฤฑm sektรถrleri ile mi kendimize zemin kazandฤฑracaฤฤฑzโ gibi sorular aklฤฑmฤฑza takฤฑlฤฑyor. Bir zamanlar geride kalmฤฑล, kendi yazmadฤฑklarฤฑ oyunun kurallarฤฑna uymak zorunda bฤฑrakฤฑlmฤฑล yรผkselmekte olan gรผรงler, artan gรผรง ve konumlarฤฑ ile orantฤฑlฤฑ yeni roller รผstlenme iddiasฤฑnฤฑ bฤฑrakmayacaklar. Dฤฑลlandฤฑklarฤฑ taktirde kendi oyunlarฤฑnฤฑ kurmaya kalkฤฑลacaklardฤฑr. Ama tarihi deneyimin bize gรถsterdiฤi gibi, ikisi arasฤฑnda orta yol bir ลekilde bulunacaktฤฑr. ฤฐmparatorluk omurgalarฤฑ hala saฤlam kalabilmiล, nรผfus ve kaynak gรผcรผ saฤlam รin, Hindistan, Rusya, Brezilya, Gรผney Afrika, Endonezya, Tรผrkiye ve ฤฐran gibi รผlkeler iรงin yer aรงฤฑlmasฤฑ gerekiyor yeni dรผzende.
Jeopolitik gerilimler gerรงekten enerji yรผzรผnden mi รงฤฑkฤฑyor?
Kaynak kontrolรผ รผzerine giriลilen rekabet devletlerarasฤฑ รงatฤฑลmalarฤฑ kรถrรผklรผyor, Bizans entrikalarฤฑnฤฑ fiลekliyor, iktidarlar yaratฤฑyor ya da deviriyor. Yeni oyuna uygun esnek, yaratฤฑcฤฑ politikalar geliลtirmeyenler oyun dฤฑลฤฑnda kalacak, eski dรผzenin etkisiz oyuncularฤฑ olmaya mahkum olacaklar. Ve oyunu doฤru okuyabilir, evimizin iรงini dรผzene koyarsak, oyunun kurgulanmasฤฑna katkฤฑ saฤlayabilir, doฤru kararlarฤฑ alabilirsek yeni ‘Bรผyรผk Oyun’da etkin olabiliriz. Ne Amerika ne de Avrupalฤฑ ortaklarฤฑ artฤฑk bu kรผresel oyunun senaryosunu tek baลlarฤฑna yazma imkanฤฑna sahipler. Ortaya รงฤฑkmakta olan manzara gรผcรผn daฤฤฑlmakta, yayฤฑlmakta olduฤu, politikanฤฑn ve ekonominin รงeลitlendiฤi, tรผm รผlkelerin eskiden olduฤu gibi Batฤฑlฤฑ tarza yรถnelmeye zorlanamadฤฑklarฤฑ bir manzara. Umuttan รงok korku yaratฤฑyor bu oyun. Zira direksiyonda oturmak isteyen รงok ลofรถr var ve istikamet aรงฤฑk deฤil.
Rusya ile gaz iliลkilerinin Tรผrk Akฤฑmฤฑ ile deฤiลmesini bekliyor musunuz?
Tรผrkiye’nin uzun vadeli doฤal gaz sรถzleลmeleri รถnรผmรผzdeki 10 yฤฑlda sฤฑrasฤฑyla sona erecek: Azerbaycan 2021 (ลah Deniz-1), Rusya 2021 (Batฤฑ Hattฤฑ) ve 2025 (Mavi Akฤฑm), ฤฐran 2026. Bunlarฤฑn bir kฤฑsmฤฑ uzatฤฑlamayabilir, yeniden mรผzakere edilebilir. Yaklaลฤฑk 40 milyar metrekรผplรผk bir yeni arz baฤlantฤฑsฤฑ yapmak gerekiyor. Dahasฤฑ, BOTAล รถngรถrรผleri gaz talebinin 2030’da 70 milyar metrekรผpe ulaลacaฤฤฑna iลaret ediyor. Bu da ilave 20 milyar metrekรผp bulunmasฤฑnฤฑ gerektiriyor. Hiรง kuลkusuz, Tรผrkiye’nin Rusya’dan daha fazla gaz almasฤฑ kaynak รงeลitliliฤi bakฤฑmฤฑndan risk yaratabilir. Tรผrkiye, Rusya’ya enerji sektรถrรผnde baฤฤฑmlฤฑlฤฑkta yalnฤฑz deฤil. Deฤiลen derecelerde aslฤฑnda neredeyse tรผm Avrupa kฤฑtasฤฑ Moskova’nฤฑn doฤal kaynaklarฤฑna baฤฤฑmlฤฑ ve kaprislere boyun eฤmek zorunda kalabiliyor. AB’nin doฤal gazda Rusya’ya baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑ yรผzde 30-40 civarฤฑnda. Bizimki yรผzde 55. AB dรผzeyine bu baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑ indirmek bizim iรงin รถncelikli hedef olmalฤฑ. โTรผrk Akฤฑmฤฑโnฤฑn ilk ayaฤฤฑ ciddi sorun yaratmaz zira Batฤฑ Hattฤฑ ile halen Ukrayna รผzerinden aldฤฑฤฤฑmฤฑz 16 milyar metrekรผp gazฤฑ bize Karadeniz altฤฑndan doฤrudan getirecek. ฤฐnลaat maliyetini de Gazprom รผstlenecek. Burada en รถnemli husus, kontratฤฑn sรผresi, yeniden ihraca izin verip vermediฤi, dรผnya’da fiyatlarฤฑn sรผratle dรผลmesini dikkate alฤฑp almadฤฑฤฤฑ ve alternatฤฑve gaz arzฤฑ seรงenekleri devreden รงฤฑkartฤฑp รงฤฑkartmadฤฑฤฤฑ. Amerikalฤฑlar, hem Avrupa’nฤฑn hem de Tรผrkiye’nin Rusya’ya olan baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn artmasฤฑndan kaygฤฑ duyuyor. Tรผrkiye’nin, enerji arz baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑ azaltma arzusu bakidir, ama sฤฑrf Brรผksel ya da Washington istedi diye kuzeyindeki bรผyรผk komลusu Rusya’yฤฑ bir kenara itmesi de dรผลรผnรผlemez, ama paketteki dengeyi de bozmayalฤฑm.
Avrupa Birliฤi’nin kรผresel gรผรง dengesindeki konumunu nasฤฑl gรถrรผyorsunuz?
Bugรผnkรผ AB, onun kurucu babalarฤฑnฤฑn รถngรถremedikleri garip bir yapฤฑya dรถnรผลtรผ. 22 รผlke katฤฑldฤฑ aradan geรงen sรผrede ve hala Tรผrkiye dahil kapฤฑsฤฑnda tam รผye olmak iรงin bekleyenler var. Geniลleme sรผreci, hukuken masanฤฑn รผzerinde olsa da fiilen oldu ve daha uzun sรผre hayata geri dรถndรผrรผlmesi mรผmkรผn gรถrรผnmรผyor. โDaha yakฤฑnโ, โfederalโ bir Avrupa รผtopyasฤฑ yรผrรผmedi. Kimi รผyeler serbest ticaret, kimileri sosyal dayanฤฑลma, kimileri altyapฤฑ ve tarฤฑm fonlarฤฑ, kimleri demokrasilerini gรผรงlendirmek, kimileri de dรผnya sisteminde saygฤฑn bir yere sahip olmak iรงin istedi AB’yi. Geldiฤimiz noktada Avro bรถlgesi รงรถkรผลรผn eลiฤinde, nรผfus yaลlanฤฑyor, รin ve ABD karลฤฑsฤฑnda rekabet gรผcรผ aลฤฑnฤฑyor, ortak dฤฑล politika ve gรผvenlik politikasฤฑ en yakฤฑn coฤrafyada bile bir sonuรง yaratamฤฑyor.
ฤฐsrail gazฤฑ gelecek mi?
Doฤu Akdeniz gazฤฑ, sadece ฤฐsrail’in Tamar ve Leviathan sahalarฤฑ ile ilgili deฤil. Kฤฑbrฤฑs’taki Afrodit, Mฤฑsฤฑr’da ENฤฐ’nin yeni keลfettiฤi Zohr ve BP’nin Alexandria sahalarฤฑ da bรผyรผk resmin iรงine yerleลtirilebilir. Doฤu Akdeniz enerjisinin hem iลletilmesi hem de yรผksek deฤerli pazarlara ulaลtฤฑrฤฑlabilmesi, herkese kazanรง saฤlayabilmesi iรงin Tel Aviv’in yanฤฑsฤฑra Lefkoลe, Kahire ve Beyrut ile de iliลkilerin saฤlฤฑklฤฑ bir mecraya akmasฤฑ, sorunlarฤฑn รงรถzรผmlenmesi ลart. Mevcut fiyat, arz fazlasฤฑ, jeopolitik risk ortamฤฑnda Doฤu Akdeniz gazฤฑnฤฑn รผretilip zaten talebin azalmakta olduฤu Tรผrk ve Avrupa pazarlarฤฑna gรถnderilmesi รงok olasฤฑ gรถrรผlmรผyor. 2018’den itibaren รงok sayฤฑda proje devreye gireceฤinden Doฤu Akdeniz’in geciktiฤi, daha ileriki yฤฑllarda ลansฤฑnฤฑn olabileceฤi sรถylenebilir.
Teminat altฤฑna alฤฑnmalฤฑ
Tรผrkiye enerji alanฤฑnda hangi adฤฑmlarฤฑ atmalฤฑ?
Hangi aรงฤฑdan bakarsanฤฑz bakฤฑn Tรผrkiye hatฤฑrฤฑ sayฤฑlฤฑr bir bรถlgesel gรผรง. Ekonomik bรผyรผklรผฤรผ, nรผfusu, askeri gรผcรผ, teknoloji ve yenilenme kapasitesi, รถzel sektรถr dinamizmi, eฤitimli genรง nรผfusu, tarihi ve kรผltรผrel derinliฤi, etnik ve dini รงeลitliliฤi ve de coฤrafi รผstรผnlรผkleri ona doฤal olarak bu konumu saฤlฤฑyor. Sonuรง itibariyle Tรผrkiye gelecek enerji gรผvenliฤi iรงin fosil enerji kaynaklarฤฑnda tedarikรงi รงeลitliliฤini artฤฑrmalฤฑ, yenilenebilir kaynaklarฤฑnฤฑ daha fazla deฤerlendirmeli, enerji รผretimi ve iletimi teknolojilerine elinden geldiฤince sahip olmalฤฑ. Enerji gรผvenliฤi teminat altฤฑna alฤฑnmalฤฑdฤฑr. Geleceฤe dรถnรผk enerji arz-talep senaryosu, temiz, yenilenebilir ve maliyet aรงฤฑsฤฑndan rekabeti aลฤฑndฤฑrmayacak enerji kaynaklarฤฑ esas alฤฑnarak geliลtirilmelidir. Bu baฤlamda TANAP gibi yรผrรผyen boru hattฤฑ projelerine yenilerinin eklenmesi, Rusya’ya baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑn azaltฤฑlmasฤฑ, Kรผrt, Doฤu Akdeniz, ฤฐran gazฤฑnฤฑn getirilmesi, yรผzer LNG tesisileri inลasฤฑ, รถzellikle LNG depolama kapasitesinin รถzel sektรถr yatฤฑrฤฑmlarฤฑyla Marmara Ereฤlisi ve Tuz Gรถlรผ tesisleri dฤฑลฤฑnda da geniลletilmesi gerekiyor. Tabii bir de yฤฑllarca ihmal ettiฤimiz nรผkleer santral projelerinde doฤru uluslararasฤฑ ortaklฤฑk ve iล modeli tercihleriyle gรผvenlikten รถdรผn vermeden mรผmkรผn olan optimum hฤฑzda ilerlemek zorundayฤฑz. (Sernur Yassฤฑkaya/Yeni ลafak)
