Körfez ülkeleri İran’ı dizginlemesi için Çin’e başvuruyor

İran savaşının yeniden tırmanmasıyla birlikte Körfez Arap devletleri, Hormuz Boğazı ile Kızıldeniz’i açık tutmak için Washington’a değil Pekin’e yöneliyor. Körfez hükümetleri, Çin‘in İran üzerindeki ekonomik kaldıracını devreye sokmasını talep ediyor; ancak Pekin’in bu baskıyı ne ölçüde uygulamaya koyacağı tartışmalıdır. Reuters‘ın aktardığı üç bölgesel kaynağa göre söz konusu arayış, Amerikan gücünün sınırlarını açığa çıkaran savaşın körüklediği derin bir hayal kırıklığından besleniyor.

Çin’in ekonomik ağırlığı ile stratejik çekingenliği

Çin, Körfez İşbirliği Konseyi’nin altı üyesiyle — Bahreyn, Kuveyt, Umman, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri — 2022’deki zirveden bu yana kapsamlı ticaret ve yatırım ilişkileri geliştirdi. Bu yıl Riyad’da bir zirve daha planlanıyor; ancak henüz kesinleşmedi. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi onlarca görüşme ve telefon temasında ateşkes çabalarını sürdürürken özel temsilci Zhai Jun Körfez başkentlerinde ve İran’da bir dizi görüşme gerçekleştirdi. Çin Dışişleri Bakanlığı, “tüm taraflarla yakın iletişim halinde olduklarını ve tutarlı biçimde savaşı durdurmaya çalıştıklarını” açıkladı. Bölgenin en büyük ham petrol müşterisi konumundaki Çin aynı zamanda İran’ın en büyük ticaret ortağıdır; bu çifte bağımlılık fırsatlar sunarken ciddi kırılganlıklar da barındırıyor.

Bir Körfez kaynağı, Çin ile ilişkilerde “karşılıklı derin bir saygı” bulunduğunu, bu nedenle tüm meselelerin “son derece sessiz bir biçimde” gündeme getirildiğini belirtti. Körfez hükümetlerinin Pekin’in Tahran’ı müzakere masasına çekeceğini umduğunu da ekleyen kaynak, Çin’in çoğunlukla yavaş ve ihtiyatlı hareket ettiğini vurguladı. Öte yandan uzun soluklu bir savaşın ABD üzerindeki baskıyı artırarak Çin’in çıkarına hizmet edebileceğinin de Körfez ülkelerinin farkında olduğu aktarıldı.

Washington Enstitüsü’nden Çin uzmanı Henry Tugendhat, Reuters’a verdiği açıklamada Pekin’in temel önceliğinin bölgedeki tüm taraflarla ilişkilerini korumak olduğunu, açıkça taraf seçmenin ise diplomatik maliyetlerini göze alamayacağını ifade etti. “ABD sahneye girdiği anda süper güç hesapları her şeyin önüne geçiyor” diyen bir Körfez kaynağı, “Çin’in düşündüğümüzden daha az etkili olduğunun ortaya çıktığını; bunun irade eksikliğinden mi yoksa kapasite eksikliğinden mi kaynaklandığının tartışmalı olduğunu” kaydetti.

Çin’in Husi temasları ve dar ikili düzenlemeler

Çin, Yemen’in Husi hareketiyle doğrudan görüşmeler yürüterek Çin bağlantılı tankerlerin güney Kızıldeniz’den saldırıya uğramadan geçişini sağladı; konuya doğrudan vakıf altı kaynağın aktardığına göre İran yanlısı hareket Suudi Arabistan limanlarına erişimi engelleme tehdidinde bulunmuştu. Çin Ulaştırma Bakanlığı Reuters’ın bu konudaki soru talebini yanıtsız bıraktı. Washington Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Anna Borshchevskaya, Çin bağlantılı gemileri koruyan bu tür dar ikili düzenlemelerin Pekin’in diplomatik çabalarının şu ana kadar gözlemlenebilen tek somut çıktısı olduğunu belirtti. Borshchevskaya, “Bunun ötesinde Çin’in ne yapabildığini ya da yapmak istediğini görmek güçleşiyor” değerlendirmesinde bulundu.

Çin, 2023-2024 yıllarındaki Husi saldırıları döneminde de benzer bir tutum sergiledi; Pekin’in Husilerle kurduğu pragmatik anlaşma Çin bağlantılı gemileri tehlikeden uzak tuttu ancak saldırıların tamamen sona erdirilmesi yönünde baskı oluşturmadı. Çin Dışişleri Bakanlığı ise İran’a çip ekipmanı, istihbarat desteği veya savunma sistemi sağlandığına ilişkin medya haberlerini sürekli reddederek Pekin’in tutumunun “şeffaf ve dürüst” olduğunu savunuyor.

Pekin’in Orta Doğu politikasını sınırlayan büyük güç rekabeti

Çin, 2023’te Suudi Arabistan ile İran arasındaki diplomatik yakınlaşmaya aracılık ederek Orta Doğu diplomasisinde beklenmedik bir ağırlık kazandı; ne var ki o uzlaşı bugün yeni bir sınavla karşı karşıya. Pekin, Çin-ABD görüşmelerine zemin hazırlamak amacıyla Pakistan’ı Washington ile Tahran arasındaki arabuluculuğa yönlendiriyor; üç Pakistanlı kaynağın Reuters’a aktardığına göre amaç barış müzakerelerinin yeniden başlatılması. Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’in 24 Eylül’de ABD’de Başkan Donald Trump ile görüşmesi bekleniyor. Xi’nin ayrıca Orta Doğu’da barış ve istikrarı güvence altına almaya yönelik dört maddelik bir öneri ortaya koyduğu ve bölge ülkelerinin kalkınma, güvenlik ve işbirliği süreçlerini desteklemeyi teklif ettiği bildirildi.

Konuya doğrudan vakıf bir kaynak, “Körfez hükümetleri Çin teknolojisi, yatırımı ve insansız hava araçları satın alabilir; ancak Washington ile ilişkilerden bağımsız işleyen bir Çin kaldıracı satın alamaz” değerlendirmesinde bulundu. Analistler, Pekin’in krizlere verdiği yanıtın Doğu Asya’daki çekirdek çıkarlarının uzağında bağlayıcı güvenlik taahhütlerinden kaçınan köklü bir stratejinin yansıması olduğunu belirtiyor. ABD’nin karşılıklı savunma yükümlülüklerine dayalı ittifak yapısının aksine Çin ticaret, yatırım ve silah satışları üzerine kurulu ortaklıkları tercih ediyor; daha yakın askeri müdahaleyi ise yalnızca kendi yakın çevresine özgü kılıyor. Pekin, Hormuz Boğazı’nı yeniden açmak için askeri güç kullanmaya hazır olmadığını ve başka tarafların bunu başarabileceğine de inanmadığını açıklamış durumda.

Çin, Hormuz Boğazı’nı açmak için askeri güç kullanır mı?

Çin, Hormuz Boğazı’nı yeniden açmak için askeri güç kullanmaya hazır olmadığını açıkça ortaya koydu. Pekin’in tutumu askeri müdahale yerine diplomasi, diyalog ve uluslararası deniz yollarının serbest akışını korumaya yönelik çağrılar üzerine kuruludur. Körfez kaynaklarına göre Çin’in bu tutumu irade mi yoksa kapasite eksikliğinden mi kaynaklanıyor sorusu yanıtsız kalmaya devam ediyor.

Çin’in İran ile ekonomik ilişkisi Körfez ülkeleri için ne anlam taşıyor?

Çin, hem Körfez bölgesinin en büyük ham petrol alıcısı hem de İran’ın en büyük ticaret ortağıdır. Uluslararası yaptırımların İran petrolü üzerinde oluşturduğu derin indirimden yararlanan Pekin, yıllar içinde İran’a çift kullanımlı bileşenler, çip ekipmanı ve uydu navigasyon sistemleri aracılığıyla güvenlik desteğini artırdı. Bu çifte bağımlılık Çin’e potansiyel bir kaldıraç sunuyor; ancak Körfez kaynakları, Çin’in söz konusu etkiyi ABD ile büyük güç rekabetinden bağımsız biçimde kullanamadığını ifade ediyor.

Haber Merkezi

Tüm Yazıları

Borsatek, Türkiye ve dünya piyasalarındaki gelişmeleri yakından izleyen bir finans haber platformudur. Hisse, döviz, altın ve kripto piyasalarına dair analizlerle yatırımcılara rehberlik eder.