BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre kurdaki yฤฑkฤฑcฤฑ hareketin sรผrdรผrรผlebilir olmadฤฑฤฤฑ, bu nedenle er ya da geรง bir รถnlem gelmesi bekleniyordu. Enflasyonist baskฤฑlara karลฤฑ en etkin silah olan faiz aracฤฑnฤฑn kullanฤฑlmayacaฤฤฑn hรผkรผmet tarafฤฑndan net bir dille ifade edilmiลti. Bu nedenle iktisatรงฤฑlar arasฤฑndaki yaygฤฑn gรถrรผล, kurdaki baskฤฑlarฤฑn รถnce hafif sonra daha aฤฤฑr sermaye kontrolleriyle bertaraf edilmeye รงalฤฑลฤฑlacaฤฤฑ ลeklinde idi.
Sermaye kontrolรผ endiลesinin bankacฤฑlฤฑk sisteminden รงฤฑkฤฑลlarฤฑ baลlattฤฑฤฤฑ, hฤฑzla artan oynak kurun ekonomide ciddi tฤฑkanฤฑklฤฑklara sebep olduฤu, iล dรผnyasฤฑ temsilcilerinin art arda endiลelerini dile getirdiฤi bir noktada Dรถvize Endeksli Mevduat enstrรผmanฤฑ ilan edildi.
Bu yeni enstrรผman, tasarruflarฤฑn TL olarak tutulmasฤฑnฤฑ, eฤer TL’de dรถvize karลฤฑ deฤer kaybฤฑ olursa bu farkฤฑn tasarruf sahiplerine รถdenmesini รถngรถrรผyor. Bu ลekilde TL’deki hฤฑzlฤฑ deฤer kaybฤฑnฤฑn รถnรผne geรงilmesi hedefleniyor. Eฤer DEM’e geรงiล DTH’lardan gelirse aradaki kazanรง farkฤฑ TCMB tarafฤฑndan, TL mevduatlardan gelirse Hazine tarafฤฑndan รถdenecek.
Riskin bu ลekilde garantiye alฤฑnmasฤฑ bedelsiz deฤil elbette. TCMB’nin para basmasฤฑ enflasyon, Hazinenin kaynak aktarฤฑmฤฑ ise vergi gelirlerimizin mevduat sahiplerine aktarฤฑlmasฤฑ demek.
Sermaye kontrollerine gidilmeden, DEM yolu ile TL talebinin artฤฑrฤฑlmaya รงalฤฑลฤฑlmasฤฑ piyasalar tarafฤฑndan olumlu karลฤฑlandฤฑ. Ancak burada da iyi ve kรถtรผ senaryolar mevcut. ฤฐyi senaryo DEM’in yolun bundan sonrasฤฑnda dรถvize geรงiลleri azaltmasฤฑ ve bu ลekilde TL’deki deฤer kaybฤฑnฤฑn yavaลlamasฤฑ olur.
Kรถtรผ senaryoda DEM dรถviz talebindeki artฤฑลฤฑ durduramaz. Bu durumda kur artฤฑลฤฑ Hazineyi ve TCMB’yi ciddi bir geniลleme zorunda bฤฑrakฤฑr. ลayet vergilerde bir artฤฑล olmazsa (ki seรงim รถncesi bu olasฤฑlฤฑk yok denecek kadar az) bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ artar. Bu durum, sonu hiperenflasyona kadar giden bir sรผreรงle sonuรงlanabilir.
TL’nin deฤer kazanmasฤฑ beklenirse:
Tasarruf sahiplerinin ellerindeki dรถvizi satฤฑp DEM’e geรงmeleri bรผyรผk รถlรงรผde beklenti ve gรผven ile ilintili. ลayet dรถviz kurundaki hareketin spekรผlatif olduฤuna ve TL’nin deฤer kazanacaฤฤฑna dair bir inanรง oluลursa o zaman dรถviz yรผksekken satฤฑp DEM’e geรงmek tasarruf sahibi aรงฤฑsฤฑndan mantฤฑklฤฑ olur. Ancak son รผรง ay iรงerisinde ciddi bir enflasyon ve kur ลoku ile karลฤฑlaลmฤฑล, alฤฑm gรผcรผnรผn gรผnlรผk olarak erimesini seyretmek durumunda kalmฤฑล hane halkฤฑnฤฑn sarsฤฑlmฤฑล olan gรผvenini yerine koymak sanฤฑldฤฑฤฤฑ kadar kolay olmayabilir.
TL’nin deฤer kaybetmesi beklenirse:
Bir taraftan kurdan ve maaลlara yapฤฑlan zamlardan gelecek enflasyon, bir yandan da ABD merkez bankasฤฑ Fed’in 2022 yฤฑlฤฑnda รผรง faiz artฤฑลฤฑna gitmesi beklentisinin TL รผzerinde baskฤฑ yaratmasฤฑ kaรงฤฑnฤฑlmaz. Kurdaki artฤฑล beklentisi, yรผzde 15 civarฤฑndaki mevduat faizinden yรผksek olursa o zaman elinde halihazฤฑrda dรถviz tutanlarฤฑn DEM’e geรงmesinin bir avantajฤฑ olmaz. Ama yine de yeni dรถviz talebine karลฤฑ DEM makul bir alternatif olur.
ฤฐdeal olan, TL’deki deฤer kayฤฑplarฤฑnฤฑn politika faizini yukarฤฑ รงekerek giderilmesi olurdu. Bรถyle bir kararฤฑn DEM uygulamasฤฑna gรถre avantajlarฤฑ ลunlar olurdu:
- Faiz artฤฑrฤฑmฤฑ, bir yandan TL’ye deฤer kazandฤฑrฤฑrken, bir yandan da enflasyonla mรผcadeleye karลฤฑ atฤฑlmฤฑล en somut adฤฑm olurdu. DEM ile sadece TL’nin deฤer kazanmasฤฑ hedeflenirken enflasyonu azaltmak ลรถyle dursun bilakis para basarak hiperenflasyonu tetikleme potansiyeli var. Yani ortodoks politika enflasyonu dรผลรผrรผrken mevcut politika enflasyonist baskฤฑlarฤฑ daha da artฤฑrฤฑyor.
- Dรถvizin deฤer kazanmasฤฑnฤฑn devamฤฑ durumunda DEM bรผtรงeye รถnemli bir yรผk bindirecek. Oysa faiz artฤฑลฤฑnฤฑn bรผtรงeye bir maliyeti yok. Bรผtรงe disiplini son 20 yฤฑlda enflasyon ve cari aรงฤฑk gibi kronik kฤฑrฤฑlganlฤฑklarฤฑmฤฑza raฤmen ekonomimizin en saฤlam gรถstergelerinden biri olarak yer almฤฑลtฤฑ. DEM ile bu ekonomik avantajฤฑmฤฑzฤฑ da kaybetmemiz รผlke risk primi ve borรงlanma maliyetimiz aรงฤฑsฤฑndan รถnemli bir tehdit.
DEM’deki iyi senaryo durumunda kurdaki deฤer kayฤฑplarฤฑ yavaลlar. Bu durumda yรผzde 15 civarฤฑndaki TL mevduat faizi ve yรผzde 40’u aลan enflasyonun sonucunda tasarruf sahibi yรผzde -25’yi aลan ciddi bir negatif reel getiri ile seneyi kapatmak durumunda kalฤฑr. Yani TL tasarruflarฤฑn yaklaลฤฑk dรถrtte biri enflasyona karลฤฑ eriyebilir.
DEM’deki kรถtรผ senaryo durumunda TL dรถvize karลฤฑ deฤer kaybฤฑnฤฑ sรผrdรผrรผr. Bu durumda รถnemli miktarda vergi geliri mevduat sahiplerine aktarฤฑlฤฑr. Mevduat sahipleri reel olarak kazanรงlฤฑ รงฤฑkฤฑyor gibi gรถrรผnse de makroekonomik aรงฤฑdan ciddi bir kriz yaลanฤฑr. TCMB para basar, enflasyon tetiklenir. Yani hem iyi senaryo hem de kรถtรผ senaryo net kayฤฑplarla sonuรงlanฤฑr.
Buna karลฤฑlฤฑk, geleneksel politika izlenir ve faiz artฤฑrฤฑlฤฑrsa hem Hazineden kaynak aktarฤฑlmaz, hem enflasyona karลฤฑ mevduat sahiplerinin reel getirisi korunur hem de ileriye dรถnรผk enflasyonist baskฤฑlara karลฤฑ mรผcadele baลlar. ลรผphesiz ki faiz artฤฑrฤฑm acฤฑ reรงetedir ve kฤฑsa vadede ekonomi รผzerinde yavaลlatฤฑcฤฑ bir etkisi olacaktฤฑr. Ancak bir kere fiyat istikrarฤฑ saฤlandฤฑktan sonra gelir daฤฤฑlฤฑmฤฑ dรผzelecek, yoksulluk azalacak, รถngรถrรผlebilirlik artacak, yatฤฑrฤฑmlar ve istihdam yรผkselecek, cari aรงฤฑk daha makul seviyelere inecektir. Enflasyonu gรถz ardฤฑ etmek ve mรผcadele etmekten kaรงฤฑnmak daha da artan bir enflasyon olarak geri gelir.
Enflasyon pahasฤฑna bรผyรผme amaรงlฤฑ politikalar ise er ya da geรง geri teper. Oluลan problemlere karลฤฑ geliลtirilen DEM tรผrรผ รงรถzรผmler kalฤฑcฤฑ bir rahatlama saฤlamadฤฑฤฤฑ gibi enflasyon sorununu รถteleyerek problemlerin daha da derinleลmesine sebep olur.
DEM kurdaki deฤer kayฤฑplarฤฑnฤฑ sakinleลtirmeyi ve belki bir alt sฤฑnฤฑr oluลturmayฤฑ amaรงlฤฑyor. Diyelim ki DEM baลarฤฑlฤฑ oldu ve Dolar kurunun gรถrece daha makul 13 TL seviyelerinde sakinleลmesini saฤladฤฑ. Peki bu durum YEM ile hedeflenen fiyat avantajฤฑ ile รงeliลmeyecek mi? Yani YEM TL’yi zayฤฑflatmayฤฑ hedeflerken DEM bunu engellerse o zaman yolun bundan sonrasฤฑnda YEM nasฤฑl iลleyecek? Bir taraftan enflasyonist baskฤฑlar artarak devam ederken kurda eฤer enflasyon รผzerinde bir deฤer kaybฤฑ olmazsa kur giderek rekabetรงiliฤini kaybetmeyecek mi? Durum bรถyle iken TCMB hangi gerekรงe ile faiz indirebilecek? Eฤer faiz indirimleri sonrasฤฑ TL talebi azalmazsa bu durumda faiz indirimlerinin amacฤฑ ne olacak?
DEM mevduat sahiplerine รถrtรผk bir faiz artฤฑลฤฑ saฤlฤฑyor. Ancak bunu geleneksel para politikasฤฑ ile gelen faiz artฤฑลฤฑ ile karฤฑลtฤฑrmamak lazฤฑm. Merkez bankasฤฑ faiz artฤฑrdฤฑฤฤฑ zaman bankalarฤฑn fonlama maliyeti artar. Bunun sonucunda mevduat faizi ve kredi faizi yรผkselir. DEM ile gelen faiz artฤฑลฤฑ ise bankanฤฑn fonlama maliyetine yansฤฑyan bir artฤฑล deฤil. Bu nedenle artan enflasyonist baskฤฑ ve riskler haricinde sรถz konusu รถrtรผk faiz artฤฑลฤฑnฤฑn ekonomi รผzerinde dezenflasyonist bir etki yaratmasฤฑnฤฑ beklemem.
Bilakis TL’deki deฤer kaybฤฑ geniลlemeci para ve maliye politikasฤฑnฤฑ devreye sokarak enflasyonist etkileri artฤฑracaktฤฑr. Kรถtรผ senaryo durumunda ise bu durum hiperenflasyon riskini beraberinde getirecektir.
