Yeni tip koronavirรผs (Kovid-19) salgฤฑnฤฑ sรผrecinde devreye alฤฑnan destekleyici politikalar ve yeniden ลekillenen dรผnya dรผzeni konunun uzunca bir sรผre daha gรผndemde kalacaฤฤฑna iลaret ediyor.
Kรผresel ekonomik kriz dรถnemlerinde ortaya รงฤฑkan sorunlarฤฑn รงรถzรผmรผne yรถnelik her ne kadar literatรผrde denenmiล uygulamalara baลvurulsa da dรผฤรผmlerin รงรถzรผlmesinde dรถnemin kendine has sorunlarฤฑna eฤilmek kritik รถnem taลฤฑyor.
Daha รถnce deneyimlenmemiล Kovid-19 krizinde, 2008 kรผresel ekonomik kriz dรถneminde merkez bankalarฤฑ tarafฤฑndan devreye alฤฑnan alฤฑลฤฑlmadฤฑk politikalara baลvurulurken, sรผrecin kendine has dinamikleri 10 yฤฑllardฤฑr deflasyonist riskle karลฤฑ karลฤฑya kalan birรงok รผlkede enflasyonist baskฤฑlarฤฑ gรผndeme getirdi.
ABD ve Avrupa merkez bankalarฤฑnฤฑn รถncรผlรผk ettiฤi parasal destek programlarฤฑna kamu teลviklerinin eลlik etmesi ve normalleลme sรผrecine geรงilmesiyle birikmiล talep etkisi, birรงok รผlkede enflasyonun yรผksek seviyelere รงฤฑkmasฤฑna neden oldu.
Analistler, Kovid-19 krizinin รงรถzรผmรผnde รถncekilerden farklฤฑ olarak uygulanan “kapanma” รงรถzรผmรผnรผn tedarik zincirinde bozulmalara neden olduฤunu, buna ek olarak iklim koลullarฤฑnฤฑn da รถzellikle emtia tarafฤฑnda arz yรถnlรผ baskฤฑlarฤฑ artฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor.
รzellikle normalleลme sรผrecine geรงilmesinin ardฤฑndan tรผketici harcamalarฤฑndaki artฤฑลฤฑn da talep yรถnlรผ enflasyonist baskฤฑlarฤฑ beslediฤine iลaret eden analistler, dรผnya ticaret dรผzeninin yeniden ลekillendiฤi bu sรผreรงte merkez bankalarฤฑ desteklerinin geri รงekilmeye baลlanmasฤฑ durumunda bile enflasyonla mรผcadelenin uzunca bir sรผre gรผndemde kalacaฤฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor.
“Elimizde enflasyonist bir oyun deฤiลtirici var”
Kรผresel รงapta enflasyonist baskฤฑlarฤฑn ne kadar daha sรผreceฤi tartฤฑลmalarฤฑ ve bunun para politikalarฤฑna yansฤฑmasฤฑna dair belirsizlikler devam ederken, ฤฐngilizce’de “Delta variant (Delta varyantฤฑ)”, “Dignity of finance (mali saygฤฑnlฤฑk)”, “Deglobalisation (Kรผreselleลmeden uzaklaลma)”, “Dominance (hakimiyet)”, “Disarray (karฤฑลฤฑklฤฑk)” ve “Dollar (dolar)” terimlerinin baล harflerini temsil eden “6D” risk faktรถrlerinin, enflasyonla mรผcadeleyi uzunca bir mรผddet daha gรผndemde tutmasฤฑ bekleniyor.
Bunlardan ilki olarak gรถsterilen Delta varyantฤฑnฤฑn, salgฤฑnฤฑn ekonomiye etkilerine iliลkin riskleri canlฤฑ tuttuฤu belirtilirken, bu durumun merkez bankalarฤฑ desteklerinin bir sรผre daha gรผndemde kalarak enflasyonist baskฤฑlarฤฑ besleyeceฤi ifade ediliyor.
Enflasyonist baskฤฑlarฤฑ destekleyen ikinci risk unsurunun da hรผkรผmetlerin mali saygฤฑnlฤฑฤฤฑ korumak adฤฑna saฤladฤฑฤฤฑ teลvikler olduฤu belirtiliyor.
Nordea Market Kรผresel FX Baลekonomisti Andreas Steno Larsen, AA muhabirine yaptฤฑฤฤฑ deฤerlendirmede, mali saygฤฑnlฤฑฤฤฑn Kovid-19 salgฤฑnฤฑ sรผrecinde hรผkรผmet politikalarฤฑna yeniden dahil edildiฤini, birรงok รผlkede hemen her sektรถre ve vatandaลa yรถnelik kurtarma paketleri saฤlandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyledi.
Bu durumun, 2008-2011 kรผresel ekonomik krizinin bir sonucu olduฤuna iลaret eden Larsen, ลu deฤerlendirmelerde bulundu:
“Politika yapฤฑcฤฑlar, her zaman yeni krizlerde bir รถnceki krizden รถฤrendikleri dersleri uygularlar. Geriye dรถnรผldรผฤรผnde, 2008 sonrasฤฑnda talebi doฤrudan teลviklerle desteklemek iyi bir fikirdi. Bu nedenle de Kovid-19 krizinde devreye alฤฑnan ilk silah teลvikler oldu. Ancak sorun ลu ki Kovid-19, talepten รงok arz yรถnlรผ baskฤฑlarฤฑn daha fazla hissedildiฤi bir kriz. Birรงok รผlkede ihtiyaรง duyulmasa bile kurtarma paketlerinin devam edeceฤi sinyalleri mevcut. Bu da kamu borรงlarฤฑndaki artฤฑลฤฑn devamฤฑ anlamฤฑna geliyor. Parasal geniลleme tek baลฤฑna enflasyonist deฤil, ancak bu hรผkรผmetlerin aรงฤฑk vermeye devam ederek ekonomide dolaลan para stokunu artฤฑrmasฤฑyla birleลince durum deฤiลiyor. Dolayฤฑsฤฑyla elimizde parasal geniลleme ve kamu teลvikleri bileลimi paralelinde enflasyonist bir oyun deฤiลtiricimiz var.”
“ฤฐstihdam piyasasฤฑnda hakimiyet tamamen kayboldu”
Enflasyonist riskleri canlฤฑ tutacak risk unsurlarฤฑ arasฤฑnda kรผreselleลmeden uzaklaลma da gรถsterilirken, hรผkรผmetlerin kรผresel entegrasyonun azaldฤฑฤฤฑ Kovid-19 sรผrecinde yeniden ลekillenen tedarik zincirinde รผlkelerini รถnemli pozisyona getirebilmek adฤฑna teลviklerden kaรงฤฑnmayacaฤฤฑ belirtiliyor.
Sรถz konusu risklerden hakimiyet unsuru ise arz yรถnlรผ Kovid-19 krizi sรผrecinde talebi karลฤฑlamaya yรถnelik teลviklerin verilmesiyle iล gรผcรผ piyasasฤฑnda kaybedilen hakimiyeti temsil ediyor.
Capital Economics Kฤฑdemli ABD Ekonomisti Michael Pearce, iล gรผcรผ piyasasฤฑnda kaybolan hakimiyetin enflasyonist etkilerine yรถnelik deฤerlendirmesinde, “รretim sรผreรงlerinin tamamen durduฤu sรผreรงte, maaล destekleri, iลverene yรถnelik vergi avantajlarฤฑ ve iลten รงฤฑkarma yasaklarฤฑ gibi teลvikler, hareketliliฤin az olduฤu istihdam piyasasฤฑnda hakimiyeti tamamen kaybettirdi. ฤฐลverenler yeni pozisyon aรงmadฤฑ ve birรงok รผlkede iลsizlik tarihi yรผksek seviyeleri gรถrdรผ. Mevcutta istihdam piyasasฤฑndaki sฤฑkฤฑntฤฑlarฤฑn gรผndemde kalacaฤฤฑ aลikar ve 2019 รถncesi dรถneme geri dรถnmek yฤฑllar alacak gibi gรถzรผkรผyor. Ben iล gรผcรผ piyasasฤฑndaki uyumsuzluklarฤฑn 2022 sonuna kadar sรผrmesini, bunun รผcretler รผzerinde baskฤฑ yaratarak รงekirdek enflasyonda yukarฤฑ yรถnlรผ etki yaratmaya devam etmesini bekliyorum.” ifadelerini kullandฤฑ.
“Hava koลullarฤฑ ve siyasi karฤฑลฤฑklฤฑklarฤฑn emtiaya etkisi 2021’de รงok daha kuvvetli”
Afganistan ve Gรผney Afrika baลta olmak รผzere jeopolitik riskleri besleyen siyasi karฤฑลฤฑklฤฑklarฤฑn, รผrรผn fiyatlarฤฑ รผzerinde yukarฤฑ yรถnlรผ etkisi bulunuyor. Halihazฤฑrda kuraklฤฑk ve sel gibi felaketler nedeniyle tฤฑrmanan gฤฑda fiyatlarฤฑ, karฤฑลฤฑklฤฑklarฤฑn da etkisiyle enflasyonist baskฤฑlarฤฑ besleyen unsurlar arasฤฑnda gรถsteriliyor.
Vadeli iลlem ve emtia piyasalarฤฑ uzmanฤฑ Zafer Ergezen, konuya yรถnelik deฤerlendirmesinde, “Hava koลullarฤฑ, son 2 yฤฑldฤฑr emtia fiyatlarฤฑ รผzerinde oldukรงa etkili ama bu etki 2021’de รงok daha kuvvetli oldu. Bir taraftan sฤฑcaklar, diฤer tarafta soฤuklar, seller ve kasฤฑrga derken neredeyse bรผtรผn tarฤฑm emtia fiyatlarฤฑnda benzer bir seyir var. Bunlara siyasi karฤฑลฤฑklฤฑklar da eklenince emtia fiyatlarฤฑnda yukarฤฑ yรถnlรผ baskฤฑ รถnemli รถlรงรผde hissedildi. Son yฤฑllarda ABD ve รin arasฤฑndaki anlaลmazlฤฑklar da emtia fiyatlarฤฑnฤฑ direkt etkiliyor. Tรผm bunlarฤฑ bir arada deฤerlendirdiฤimizde hem siyasi karฤฑลฤฑklฤฑklar hem de hava koลullarฤฑ emtia fiyatlarฤฑnฤฑ etkileyen รถnemli deฤiลkenler olurken, bunlarฤฑn enflasyona yansฤฑmalarฤฑ bir mรผddet daha gรผndemde olacak gibi gรถzรผkรผyor.” dedi.
“Yuan uzun bir sรผre daha dolara meydan okuyamayacak”
Kovid-19 sonrasฤฑ sรผreรงte deฤiลen gรผndemin etkisiyle her ne kadar dรผnyanฤฑn en bรผyรผk iki ekonomisi ABD ve รin arasฤฑnda sรผregelen “kur savaลlarฤฑ” daha az dillendirilir olsa da รin’in “yuanฤฑ uluslararasฤฑlaลtฤฑrma” emelinden vazgeรงmediฤi biliniyor.
รzellikle son 3-4 yฤฑlda kรผresel ticarette ABD egemenliฤinin sona erdirilmesi amacฤฑyla birรงok hamle yapan รin, yuanฤฑn yaygฤฑnlaลtฤฑrฤฑlmasฤฑ ve rezerv para birimi olarak kullanฤฑlmasฤฑ amacฤฑyla finansal sistem รผzerindeki kฤฑsฤฑtlamalarฤฑ gevลetirken, dรถviz kuru kontrolรผnรผ de azalttฤฑ.
รin’in sรถz konusu yuanฤฑ uluslararasฤฑlaลtฤฑrma รงabalarฤฑnฤฑn daha az dezenflasyon ihracatฤฑna yol aรงabileceฤi รถngรถrรผlรผrken, daha zayฤฑf bir dolarฤฑn ise ABD’de enflasyonist baskฤฑlarฤฑn gรผndemde kalmasฤฑna neden olacaฤฤฑ belirtiliyor.
Harvard รniversitesi’nden Prof. Dr. Jeffrey Frankel, konuya iliลkin bir araลtฤฑrmasฤฑnda, “Bir para biriminin uluslararasฤฑlaลmasฤฑ; ekonomik bรผyรผklรผk, para birimine olan gรผven ve finansal piyasalarฤฑn bรผyรผklรผฤรผne baฤlฤฑ. รin’in mevcut konumuna bakฤฑldฤฑฤฤฑnda, yuanฤฑn uluslararasฤฑlaลmasฤฑnฤฑn รถnรผnde รงok fazla engel yok ancak daha gidilecek yol var. รin hรผkรผmeti, รถzellikle 2010’dan sonra para biriminin denizaลฤฑrฤฑ kullanฤฑmฤฑnฤฑ aktif olarak teลvik etmesine raฤmen finansal piyasalarฤฑn derinleลmesini hafife alฤฑyor. Dolayฤฑsฤฑyla yuan uzun bir sรผre daha dolara meydan okuyamayacaktฤฑr.” ifadelerini kullandฤฑ.
Nordea Market Kรผresel FX Baลekonomisti Andreas Steno Larsen de รin’in milli gelirinin ve dรผnya ticaretindeki rolรผnรผn giderek arttฤฑฤฤฑnฤฑ, bu nedenle yuanฤฑn ticarette kullanฤฑmฤฑnฤฑn yaygฤฑnlaลmasฤฑnฤฑ beklemenin doฤal olduฤunu vurguladฤฑ.
รin yuanฤฑna talebin artmasฤฑnฤฑn dolar iลtahฤฑnฤฑ azaltacaฤฤฑnฤฑ ve kรผresel dรถviz rezervlerinde sรผrekli bir dolarizasyona yol aรงacaฤฤฑnฤฑ anlatan Larsen, “Bu zaten yavaล yavaล yapฤฑm aลamasฤฑnda olan bir sรผreรง.” dedi.
