ABD’de gฤฑda enflasyonu, Kovid-19 salgฤฑnฤฑn etkisiyle aylardฤฑr yรผkseliลini sรผrdรผrรผrken, tรผketiciler tarafฤฑndan gฤฑda enflasyonun temel nedenlerinden biri olarak gรถsterilen et fiyatlarฤฑndaki artฤฑล giderek artan bir tartฤฑลma konusu haline geliyor.
ABD รalฤฑลma Bakanlฤฑฤฤฑnฤฑn aรงฤฑkladฤฑฤฤฑ son veriler, Tรผketici Fiyat Endeksi’nin (TรFE) aฤustosta yฤฑllฤฑk bazda yรผzde 5,3 artarken, gฤฑda enflasyonun aynฤฑ dรถnemde yรผzde 3,7’lik yรผkseliล kaydettiฤini ortaya koyuyor. Son aรงฤฑklanan TรFE verileri ise kฤฑrmฤฑzฤฑ et fiyatlarฤฑnฤฑn aฤustosta geรงen yฤฑlฤฑn aynฤฑ ayฤฑna gรถre yรผzde 12,2, domuz eti fiyatlarฤฑnฤฑn yรผzde 9,8 ve tavuk ile hindi gibi kรผmes hayvanฤฑ fiyatlarฤฑnฤฑn yรผzde 7 arttฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor.
Beyaz Sarayโฤฑn paylaลtฤฑฤฤฑ veriler de Aralฤฑk 2020โden bu yana kฤฑrmฤฑzฤฑ et fiyatlarฤฑnฤฑn yรผzde 14, domuz eti fiyatlarฤฑnฤฑn yรผzde 12,1 ve kรผmes hayvanฤฑ fiyatlarฤฑnฤฑn yรผzde 6,6 arttฤฑฤฤฑna iลaret ediyor.
Tarฤฑm Bakanlฤฑฤฤฑ ise kฤฑrmฤฑzฤฑ et fiyatlarฤฑnda bu yฤฑl yรผzde 4,5 ila yรผzde 5,5, kรผmes hayvanฤฑ fiyatlarฤฑnda yรผzde 16 ila yรผzde 19 ve domuz eti fiyatlarฤฑnda yรผzde 6 ila yรผzde 7 arasฤฑnda artฤฑล bekliyor.
Bakanlฤฑฤฤฑn verilerine gรถre, Kovid-19 salgฤฑnฤฑn etkili olmaya baลladฤฑฤฤฑ Mart 2020โde 3,881 dolar olan 1 pound (453,6 gram) dana kฤฑymanฤฑn ortalama fiyatฤฑnฤฑn Aฤustos 2021โde 4,468 dolara yรผkseldiฤi dikkat รงekiyor.
Beyaz Saray tedarik zincirindeki rekabet eksikliฤine dikkati รงekiyor
รreticiler, fiyatlardaki yรผkseliลe neden olarak Kovid-19 salgฤฑnฤฑn neden olduฤu arz darboฤazlarฤฑ, artan yem maliyetleri, lojistik ve iล gรผcรผ sฤฑkฤฑntฤฑlarฤฑ ile artan talebi gรถsterirken, Biden yรถnetimi, sektรถrรผn yapฤฑsฤฑnฤฑn et ve kรผmes hayvanฤฑ รผrรผnlerinde perakende fiyat enflasyonuna neden olduฤunu belirtiyor.
Biden yรถnetimi, tedarik zincirindeki rekabet eksikliฤinin fiyatlardaki artฤฑลta etkili olduฤunu savunuyor.
Konuya iliลkin eylรผl ayฤฑ baลฤฑnda bir blog yazฤฑsฤฑ paylaลan Beyaz Saray, artan et fiyatlarฤฑna iliลkin yasadฤฑลฤฑ fiyat sabitlemesini engellemek, antitrรถst yasalarฤฑnฤฑ uygulamak ve et iลleme endรผstrisine daha fazla ลeffaflฤฑk getirmek iรงin gรผรงlรผ adฤฑmlar atฤฑlacaฤฤฑnฤฑ bildirmiลti.
Bรผyรผk ลirketler fiyatlarฤฑ manipรผle etme suรงlamasฤฑyla karลฤฑ karลฤฑya
Beyaz Sarayโฤฑn paylaลtฤฑฤฤฑ yazฤฑda, sadece 4 bรผyรผk ลirketin pazarฤฑn รงoฤunluฤunu kontrol ettiฤine iลaret edilerek, verilerin bu ลirketlerin Kovid-19 salgฤฑnฤฑ sฤฑrasฤฑnda rekor karlar elde ederek fiyatlarฤฑ artฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsterdiฤi kaydedilmiลti.
Tarฤฑm Bakanlฤฑฤฤฑnฤฑ verilerini kaynak gรถsteren Beyaz Saray, รผlkede sadece 4 firmanฤฑn kฤฑrmฤฑzฤฑ et, domuz eti ve kรผmes hayvanlarฤฑ รผrรผnlerinde pazarฤฑn yaklaลฤฑk yรผzde 55-85’ini kontrol ettiฤini aktarmฤฑลtฤฑ.
Accountable.US adlฤฑ grup tarafฤฑndan yapฤฑlan bir incelemede de bรผyรผk et iลleme ลirketlerinin son zamanlarda ciddi fiyat sabitleme davalarฤฑ ile karลฤฑ karลฤฑya kaldฤฑฤฤฑ ve birรงoฤunun fiyatlarฤฑ manipรผle ettiฤi iรงin son yฤฑllarda en az 400 milyon dolar para cezasฤฑ ve uzlaลma tazminatฤฑ รถdemeyi kabul ettiฤi belirtildi.
Sรถz konusu incelemede, ABD’nin bรผyรผk gฤฑda firmalarฤฑndan Smithfield Foods, JBS, National Beef Packing Company, Tyson Foods ve Cargill’in isimleri yer aldฤฑ.
“Artan fiyatlar et รผrรผnleriyle sฤฑnฤฑrlฤฑ deฤil”
Cornell รniversitesi Tarฤฑm Ekonomisi Emeritus Profesรถrรผ Andrew Novakovic, AA muhabirine yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, รงeลitli market รผrรผnlerinde aylฤฑk TรFE verilerinin, et fiyatlarฤฑndaki genel enflasyon seviyesinin ev kullanฤฑmฤฑ iรงin satฤฑn alฤฑnan diฤer gฤฑdalarฤฑn fiyatฤฑnฤฑ aลtฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsterdiฤini sรถyledi.
Daha yรผksek uzun vadeli enflasyon oranlarฤฑ gรถren baลka รผrรผnler de olduฤuna dikkati รงeken Novakovic, taze meyve ve sebzelerde genel olarak yรผksek fiyat trendlerinin gรถrรผldรผฤรผnรผ aktardฤฑ.
Novakovic, verilerin, kฤฑsmen panik alฤฑmlarฤฑ ve aynฤฑ zamanda iลleme tesislerindeki arz kesintileri nedeniyle genel olarak kฤฑyma ve et fiyatlarฤฑnฤฑn salgฤฑnฤฑn erken aลamalarฤฑndan derinden etkilendiฤini aรงฤฑkรงa gรถsterdiฤini ifade etti.
Salgฤฑnฤฑn etkilerinin tavuk fiyatlarฤฑnda รงok daha dรผลรผk bรผyรผklรผkte etki gรถsterdiฤini ve 2020’nin 2’inci yarฤฑsฤฑnda รถnemli รถlรงรผde yatฤฑลtฤฑฤฤฑnฤฑ belirten Novakovic, 2021’de ise et fiyatlarฤฑnฤฑn tavuฤa gรถre รงok daha “agresif” bir ลekilde arttฤฑฤฤฑnฤฑ kaydetti.
Novakovic, “Markette et รผrรผnlerinde bir ลeyler olduฤu doฤru ama artan fiyatlar et รผrรผnleriyle sฤฑnฤฑrlฤฑ deฤil.” deฤerlendirmesinde bulundu.
“Canlฤฑ sฤฑฤฤฑr fiyatlarฤฑ kesinlikle son yฤฑllarฤฑn ortalamasฤฑnฤฑn oldukรงa รผzerinde”
Fiyat artฤฑลlarฤฑnฤฑn birden fazla nedeni olduฤuna dikkati รงeken Novakovic, Kaliforniya’daki yangฤฑnlar ve kuraklฤฑk, Gรผneybatฤฑ’daki kurak havanฤฑn meyve ve sebze รผretimini kesintiye uฤrattฤฑฤฤฑnฤฑ anlattฤฑ.
Novakovic, mฤฑsฤฑr ve soya fiyatlarฤฑnda da hem arz hem de talep nedeniyle 2021’de bรผyรผk artฤฑลlar gรถrรผldรผฤรผnรผ belirterek, “Bunlar, hayvancฤฑlฤฑk รผretim maliyetlerinin en bรผyรผk bileลeninin gรถstergesi olduฤundan bu durum bรผyรผkbaล hayvan fiyatlarฤฑnda rol oynamฤฑลtฤฑr. 2020 ilkbaharฤฑnda gรถrdรผฤรผmรผz rakamlarฤฑn รงok altฤฑnda olmasฤฑna raฤmen, canlฤฑ sฤฑฤฤฑr fiyatlarฤฑ kesinlikle son yฤฑllarฤฑn ortalamasฤฑnฤฑn oldukรงa รผzerinde.” dedi.
Marketlerde gรถrรผlen bazฤฑ fiyatlarฤฑn sadece genel arz ve talep koลullarฤฑnฤฑ yansฤฑttฤฑฤฤฑnฤฑ aktaran Novakovic, et iลleyici firmalarฤฑn sayฤฑsฤฑnฤฑn ve boyutlarฤฑnฤฑn da sฤฑฤฤฑr, domuz ve kรผmes hayvanlarฤฑ รผreticileri arasฤฑnda bรผyรผk bir endiลe kaynaฤฤฑ olduฤunu kaydetti.
Novakovic, bu endiลenin salgฤฑnฤฑn ilk aลamalarฤฑnda daha fazla ses getirdiฤini belirterek, birรงok รงiftรงi arasฤฑnda ABD’deki az sayฤฑdaki bรผyรผk et iลleyici firmalarฤฑn hatฤฑrฤฑ sayฤฑlฤฑr bir pazar gรผcรผne sahip olduklarฤฑ ve bunu kendi รงฤฑkarlarฤฑ iรงin kullandฤฑklarฤฑna dair gรผรงlรผ bir his olduฤunu dile getirdi.
“Yรผksek yem fiyatlarฤฑ ve gรผรงlรผ ihracat talebi nedeniyle et fiyatlarฤฑnda artฤฑล yaลandฤฑ”
Purdue รniversitesi Tarฤฑm Ekonomisi Bรถlรผm Baลkanฤฑ Jayson Lusk da, “Yรผksek yem fiyatlarฤฑ ve gรผรงlรผ ihracat talebi nedeniyle bu yazฤฑn baลlarฤฑnda toptan sฤฑฤฤฑr eti ve domuz eti fiyatlarฤฑnda bazฤฑ gรผรงlรผ fiyat artฤฑลlarฤฑ yaลandฤฑ. Ancak son bir aydฤฑr bu iki รผrรผnรผn toptan fiyatlarฤฑ dรผลรผล eฤiliminde.” dedi.
Rekabete aykฤฑrฤฑ davranฤฑลlarฤฑn olmasฤฑnฤฑn sรถz konusu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirten Lusk, mevcut tartฤฑลmanฤฑn รงoฤunu yรถnlendiren daha geniล bir dรถngรผsel eฤilim olduฤunu ifade etti.
Lusk, paketleme kapasitesini artฤฑrmaya yรถnelik birรงok yatฤฑrฤฑm olduฤunu anlatarak, sorunun bu olmasฤฑ halinde bir veya iki yฤฑla kฤฑsmen dรผzeleceฤini dile getirdi.
Sektรถrdeki gรผรงlรผ ลirketlerin salgฤฑn sรผresince hisse senedi fiyatlarฤฑndaki deฤiลime dikkati รงeken Lusk, 6 Ocak 2020’den bu yana halka aรงฤฑk iki bรผyรผk ลirket olan JBS ve Tyson Foods’un hisselerinin yรผzde 5,83 ve yรผzde 16,69 dรผลtรผฤรผnรผ kaydetti. Lusk, “Piyasa, et paketlemenin salgฤฑn boyunca daha รงekici bir yatฤฑrฤฑm fฤฑrsatฤฑ haline geldiฤini dรผลรผnmรผyor gibi gรถrรผnรผyor.” ifadesini kullandฤฑ.
