ABD’de tedarik zincirini de kapsayan ekonomik kriz nedeniyle sรผpermarketlerdeki raflar neredeyse bomboล durumda. Voice of America’nฤฑn (VoA) haberine gรถre, รผlke genelinde tuvalet kaฤฤฑdฤฑndan spor ayakkabฤฑya, kamyonetten tavuฤa kadar neredeyse her tรผr รผrรผnde kฤฑtlฤฑk gรถrรผlรผyor. Kitap, bisiklet, bebek yataฤฤฑ iรงin ise aylardฤฑr bekleyen sipariลler mevcut.
BirGรผn’รผn haberine gรถre รผlkede Covid-19 sonrasฤฑ tedarik zinciri krizi patlak verdi. Daha yรผksek maliyet ve daha yรผksek fiyat anlamฤฑna gelen sรถz konusu kriz, iลgรผcรผnde de yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑnฤฑn gรถstergesi. Birรงok ลirket, bebek bezi ve ลiลelenmiล su gibi temel ihtiyaรงlarฤฑn รผretilmesi ve nakliyesi iรงin gereken malzemelerin yรผksek fiyatlarฤฑnฤฑ dengelemek yerine fiyat artฤฑลlarฤฑna yรถneldi. รstelik fiyat artฤฑลlarฤฑnฤฑn gelecek yฤฑl da devam edeceฤi endiลesi yaลanฤฑyor.
GEMฤฐLERฤฐN LฤฐMANDA BEKLEYฤฐลฤฐ SรRรYOR
Ekonomistler kรผresel tedarik zinciri krizinin dรถrt temel ve birbiriyle baฤlantฤฑlฤฑ nedeni olduฤunu dรผลรผnรผyor. Bunlar tรผketici talebinin hฤฑzla artmasฤฑ, iลgรผcรผ eksikliฤi, nakliye konteynerlerinin sevkinde yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑlar ve gemilerin limanlarda haftalarca beklemek zorunda kalmasฤฑ. Bรผyรผk bir gemi 14 bin ila 24 bin konteyner taลฤฑyabiliyor. Bu, limana yanaลmak iรงin bekleyen bir geminin 5 milyon televizyon veya 33 milyon spor ayakkabฤฑ taลฤฑdฤฑฤฤฑ anlamฤฑna geliyor. ลu anda 60’tan fazla konteyner gemisi, Los Angeles ve Long Beach Limanlarฤฑ aรงฤฑklarฤฑnda demirlemiล durumda ve mallarฤฑnฤฑ boลaltamฤฑyor. Ayrฤฑca New York, New Jersey ve dรผnyanฤฑn diฤer yerlerinde de baฤlantฤฑ noktalarฤฑ tฤฑkanmฤฑล durumda.
ลฤฐRKETLER MALฤฐYETLERฤฐ DรลรRMEYE รALIลIYOR
รocuk bezinden yoฤurda, tedarik zinciri kriziyle karลฤฑ karลฤฑya kalan tรผm รผrรผnler yรผksek fiyat riski altฤฑnda. Bu da raflarฤฑn daha da boลalacaฤฤฑnฤฑn, dolsa bile รผrรผnlerin daha yรผksek fiyatlarla satฤฑlacaฤฤฑnฤฑn sinyalini veriyor. Birรงok ลirket, bu mali yฤฑlda giderlerinde bรผyรผk bir artฤฑล รถngรถrรผyor. Bunda yรผksek hammadde maliyetlerinin yanฤฑ sฤฑra hฤฑzla artan enerji fiyatlarฤฑ da rol oynuyor. Ve bu sorunlarฤฑn yakฤฑn zamanda รงรถzรผlmesi beklenmiyor. Tedarik zincirindeki sorunlarฤฑn risk oluลturmaya devam edeceฤi รถngรถrรผlรผyor. Tedarikรงilerdeki รงip sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑnฤฑn yanฤฑsฤฑra lojistik sorunlar nedeniyle de bazฤฑ mรผลterilere belirli donanฤฑmlar teslim edilemiyor. รzellikle รงip krizi hayatฤฑmฤฑzฤฑn vazgeรงilmezi cep telefonu รผreticilerinin รถnรผnde de bรผyรผk bir engel. ลirketler ise daha fazla yerel parรงa tedarik ederek รin’deki fabrikalarฤฑnda maliyetleri dรผลรผrmeye รงalฤฑลฤฑyor.
ABD Baลkanฤฑ Joe Bidenโฤฑn geรงtiฤimiz gรผnlerde, taลฤฑmacฤฑlฤฑk ลirketleri, perakendeciler ve sendikalarla yaptฤฑฤฤฑ tedarik zinciri zirvesinde limanlarda alฤฑnacak รถnlemler gรผndeme gelmiลti. Beyaz Sarayโฤฑn Los Angeles Limanฤฑโnฤฑ haftada yedi gรผn, gรผnde 24 saat iลler hale getirmek iรงin yaptฤฑฤฤฑ anlaลmanฤฑn sorunu รงรถzรผp รงรถzmeyeceฤi yakฤฑn zamanda ortaya รงฤฑkacak.
Temel ihtiyaรงlar nasฤฑl lรผks haline geldi?
Baลta doฤalgaz olmak รผzere, petrol, kรถmรผr ve genel olarak enerji fiyatlarฤฑ neredeyse tรผm dรผnyada rekor seviyelerde. Bu yฤฑl Avrupa gaz fiyatlarฤฑnda ลimdiye kadar yรผzde 600’e varan bir yรผkseliล yaลandฤฑ. Bu da elektrik fiyatlarฤฑna yansฤฑdฤฑ, ฤฐngiltere’de kฤฑsa vadeli elektrik fiyatlarฤฑ normal seviyesinin 10 katฤฑna kadar รงฤฑktฤฑ. Avrupaโda baลlayan kriz, hem arz hem talep hem de piyasa tarafฤฑnda, รงok fazla unsurun bir araya gelmesiyle ortaya รงฤฑktฤฑ. Geรงen kฤฑลฤฑn soฤuk geรงmesi ve pandemiyle birlikte evden รงalฤฑลan hanelerin kullandฤฑฤฤฑ doฤalgaz miktarฤฑnฤฑn artmasฤฑ talebi yรผkseltti. Gaz santralleri pandemi dรถneminde yapmalarฤฑ gereken bakฤฑmlarฤฑ geciktirince artan talebe olmasฤฑ gerektiฤi kadar yetiลemedi. Norveรง, beklenenden daha az gaz รผretti. Hollanda, gaz sahasฤฑ Groningen’deki deprem riski nedeniyle รผretimde kฤฑsฤฑntฤฑya gitti. Diฤer taraftan Avrupa’nฤฑn en bรผyรผk gaz ithalatรงฤฑsฤฑ olan Rusya ise artan talebe ilave arz ile yanฤฑt vermedi. Buna neden olarak da Avrupa’nฤฑn karลฤฑ รงฤฑktฤฑฤฤฑ Kuzey Akฤฑm 2 boru hattฤฑ projesini Rusya’nฤฑn bu vesile ile kabul ettirme gayreti gรถsterildi. Bรผtรผn bunlara bir de finansal piyasalardaki spekรผlatif iลlemler eklenince Avrupa bir enerji krizine girdi. Avrupa’da yรผkselen fiyatlar ise dรผnyada geliลmemiล รผlkelerde de etkilerini gรถsteriyor. Bรผtรผn bunlar sonucunda Avrupa’da bazฤฑ enerji ลirketleri iflas ederken, รin’de bazฤฑ fabrikalar รผretime ara verdi.
