AKP’nin kurucularฤฑndan ve ilk dฤฑลiลleri bakanฤฑ, emekli diplomat Yaลar Yakฤฑล, ABD ile yaลanan kriz iรงin “Tรผrkiye’nin gรถrdรผฤรผ zararla, ABD’nin gรถrdรผฤรผ zarar kฤฑyaslanmamalฤฑdฤฑr, krizin kaybedeni Tรผrkiye’dir” diyor.
Rahip Brunson’ฤฑn ABD’ye gรถnderilmesini ve krizin ‘acilen’ รงรถzรผlmesi gerektiฤini savunan emekli diplomat Yaลar Yakฤฑล, NATO’nun karลฤฑsฤฑnda mรผttefikler aramayฤฑ ‘tarihi yanlฤฑล’ olarak nitelendiriyor. Yaลar Yakฤฑล; Tรผrk-ABD iliลkilerinde yaลananlarฤฑ, AKP hรผkรผmetlerinin dฤฑล politikasฤฑnฤฑ ve ABD krizinin Tรผrkiye’yi nereye gรถtรผrebileceฤini DW Tรผrkรงe’ye deฤerlendirdi.
DW Tรผrkรงe: Ankara-Washington hattฤฑndaki gerilim neden kaynaklanฤฑyor?
Yaลar Yakฤฑล: Siz gazeteci Deniz Yรผcel’i serbest bฤฑrakฤฑp รผlkesine iade etmiลseniz, ABD dahil tรผm dรผnya kamuoyunun “Neden Rahip Brunson serbest bฤฑrakฤฑlmฤฑyor” diye sormasฤฑ รงok normaldir. ABD ile bu konuda bir takฤฑm pazarlฤฑklar yapฤฑldฤฑฤฤฑ, tรผm diplomatik tartฤฑลmalarฤฑn kamuoyunun gรถzรผ รถnรผnde cereyan ettiฤi de devletin en รผst yetkililerince dillendirilmiลtir. Sessiz ve etkin diplomasi terkedilmiล, gรผrรผltรผ ve patฤฑrtฤฑyla iล รงรถzme devreye sokulmuลtur. Ama bu diplomasi de sonuรง vermemiลtir. Tรผrkiye-ABD iliลkilerindeki ince noktalarฤฑ bilen birine konu danฤฑลฤฑlsaydฤฑ bu kriz รงoktan รงรถzรผlรผrdรผ. Gelinen noktada; gรผn geรงtikรงe Tรผrkiye’nin krizi รงรถzmek iรงin elindeki seรงenekler azalฤฑyor, รผlke her aรงฤฑdan sฤฑkฤฑลฤฑyor, fakirleลiyor. Demek ki; ya ABD ile iliลkileri bilen birilerine doฤru dรผzgรผn danฤฑลฤฑlmamฤฑล ya da diplomatlarฤฑn uyarฤฑlarฤฑ “Siz monลerler ne bilirsiniz” denilip, geri plana itilmiล. Rahip Brunson serbest bฤฑrakฤฑlฤฑp, kriz acilen รงรถzรผlmelidir. Bu krizin temel kaynaฤฤฑ da, ABD ile iletiลimin diplomaside deneyimli ellere deฤil, popรผler kiลiliklere teslim edilmesidir. Ankara, hem komลularฤฑyla hem de Rusya ve Amerika gibi bรผyรผk aktรถrlerle iliลkilerde yapฤฑlan bir dizi hatanฤฑn sonunda kรถลeye sฤฑkฤฑลmฤฑลtฤฑr. Krizde Tรผrkiye’nin gรถrdรผฤรผ zararla, ABD’nin gรถrdรผฤรผ zarar kฤฑyaslanmamalฤฑdฤฑr, krizin kaybedeni Tรผrkiye’dir.
Krizde Ankara’nฤฑn ‘diplomatik hatalarฤฑ’ mฤฑ rol oynadฤฑ, ABD’nin hatasฤฑ yok mu?
Elbette ABD’nin de hatalarฤฑ var. Tรผrkiye ile iliลkileri tam bir iรง siyaset malzemesi yaptฤฑlar. Kasฤฑm’da ABD’de seรงim var ve Rahip Brunson’ฤฑn arkasฤฑndaki Evangelistlerin bu seรงimlerde bรผyรผk etkisi olacak. ABD bu yรผzden Tรผrkiye’ye aฤฤฑr baskฤฑ yapฤฑyor. Tรผrkiye zarar gรถrรผrken, ABD’de de yara alฤฑyor ancak ABD’nin gรถrdรผฤรผ zarar yรผzde bir ise Tรผrkiye’nin gรถrdรผฤรผ zarar yรผzde 50’yi geรงiyor. Tรผrkiye’nin tรผm bunlarฤฑ iyi okuyan bir diplomasi ile dรผnyayฤฑ anlamaya รงalฤฑลmasฤฑ gerekirdi. Ne yazฤฑk ki son dรถnemde; diplomasideki incelikleri bilen, hรผkรผmete doฤru tavsiyeler veren diplomatlara aktif gรถrev verilmedi.
Tรผrkiye’nin hatalarฤฑ nerede baลlฤฑyor, Suriye’de mi?
Tรผrkiye, Ortadoฤu bataฤฤฑna gerektiฤinden fazla bulaลtฤฑ, yanlฤฑล tarafta yer aldฤฑ. Zaman zaman doฤru tarafta olduฤunu dรผลรผndรผ ancak arkasฤฑna uluslararasฤฑ camiayฤฑ alamadฤฑ. Ofsayta dรผลtรผ. Dรผnya รผlkeleri, Suriye’de aลฤฑrฤฑ ฤฐslamcฤฑlara gรถnderdikleri silahlarฤฑn yanlฤฑล ellere gittiฤini gรถrรผnce desteklerini kestiler. Ama Tรผrkiye bรถylesi desteฤini en yavaล kesen รผlkelerden oldu. ลimdi ฤฐdlib’te bรผyรผk bir sฤฑnavla karลฤฑ karลฤฑya Tรผrkiye. ฤฐdlib’te aลฤฑrฤฑ radikallerin destekรงisi gรถrรผnรผyor. Suriye rejimi ฤฐdlib’i de aลฤฑrฤฑ radikallerden kurtarฤฑrken, ordaki aลฤฑrฤฑ dinciler ya รถldรผrรผlecek ya da Tรผrkiye’ye gelecek. Tรผrkiye’ye gelenlerin arasฤฑnda รeรงen varsa, Rusya onlarฤฑ isteyecek. Peki Tรผrkiye onlarฤฑ iade ederse, o insanlar idam edilecek. Tรผrkiye, diyelim o insanlarฤฑ iade etmedi, onlarฤฑ Tรผrkiye iรงinde rehabilite edebilecek mi? Aynฤฑ ลekilde Doฤu Tรผrkistan Tugayฤฑ birlikleri, Sultan Murat Tugaylarฤฑ var ฤฐdlib’te. Suriye’deki rejimin ‘terรถrist’ dediฤi bu insanlar iรงin ne yapabileceฤini dรผลรผndรผ mรผ Tรผrkiye? Aรงฤฑkรงasฤฑ, ABD ile kriz tฤฑrmandฤฑkรงa Tรผrkiye’nin Suriye’de olanฤฑ biteni algฤฑlamasฤฑ, yรผrรผtmesi daha da zorlaลacak. Tรผrkiye, son dรถnemde dฤฑล politikadaki bir dizi hatasฤฑnฤฑn bedelini bugรผn aฤฤฑr รถdรผyor.
Dฤฑล politikadaki ‘bir dizi hata’da Suriye’den baลka neler var?
Mฤฑsฤฑr’la bozuลmamฤฑzฤฑn hiรง gereฤi yoktu. Askeri darbeye karลฤฑ รงฤฑkmak doฤruydu ancak Sisi baลa gelince bรผtรผn dรผnya onunla iletiลim kurdu, Tรผrkiye ise halen hapiste yatan Mursi’yi devlet baลkanฤฑ kabul eden tek รผlke oldu. Irak’ta da yanlฤฑล yaptฤฑk. Ahmet Davutoฤlu, dฤฑลiลleri bakanฤฑ olarak Kuzey Irak’a gittiฤi zaman “Sรผnni Tรผrkmenleri ziyaret etti, ลiileri etmedi” diye haberler รงฤฑktฤฑ. Neydi bu haberler. Tรผrkiye neden Kรผrtlere, Tรผrkmenlere bรถlgedeki bรผtรผn gruplara eลit mesafeli duramadฤฑ. Neden herkes bundan ลikayetรงi oldu. Sonra Tรผrkiye ne yaptฤฑ? Rus uรงaฤฤฑ dรผลรผrdรผ. ฤฐลte en bรผyรผk hata buydu. Tรผrkiye’nin Rusya’dan รถzรผr dilemesiyle aslฤฑnda o kriz bitmedi. Rusya, Tรผrkiye’yle iletiลim kuruyor ama halen o krizin faturasฤฑnฤฑ Tรผrkiye’ye รถdetiyor.
ABD-Tรผrkiye krizi Suriye’ye nasฤฑl yansฤฑyabilir?
Suriye krizinde yedi yฤฑl geride kaldฤฑ, Kรผrtler bรถlgedeki konumlarฤฑnฤฑ krizden รถnceki dรถneme gรถre daha gรผรงlendirdiler, ileri noktaya taลฤฑdฤฑlar. Otonom bรถlgeler kurdular. ABD, Kรผrtlere krizin baลฤฑndan beri askeri malzeme desteฤi saฤlฤฑyor. Bunu da belki eskiden beri desteklediฤi Kรผrt davasฤฑnฤฑ ileriye gรถtรผrรผp, ฤฐsrail’e dost bir devlet yaratmak iรงin, belki de Suriye’de demokratikleลme sรผreci baลladฤฑฤฤฑnda Suriye rejimi รผzerinde Kรผrtler aracฤฑlฤฑฤฤฑyla baskฤฑ kurmak iรงin yapฤฑyor. Tรผrkiye’nin sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑ hem Rusya’nฤฑn hem de ABD’nin Kรผrt davasฤฑna sahip รงฤฑkmasฤฑndan kaynaklanฤฑyor. Tรผrkiye, iki sรผper devletin desteklediฤi Kรผrtleri karลฤฑsฤฑna almฤฑล durumda. O yรผzden Suriye’deki Kรผrtlerle gereksiz yere kesilen iletiลimin yeniden kurulmasฤฑ gerekiyor. ABD’ye kฤฑzฤฑp Kรผrtlere daha da รงatmak yanlฤฑล olacaktฤฑr.
Erdoฤan, ABD Baลkanฤฑ Trump’ฤฑ Tรผrkiye’ye baskฤฑ uygulamakla suรงluyor, Tรผrkiye’nin ABD’nin karลฤฑsฤฑna yeni mรผttefiklerle รงฤฑkabileceฤini sรถylรผyor. Tรผrkiye’nin yeni mรผttefik arayฤฑลฤฑna girmesi ne tรผr sonuรงlar doฤurur?
Trump Erdoฤan’ฤฑn bam teline dokunan aรงฤฑklamalar yaptฤฑkรงa Erdoฤan da altta kalmak istemiyor. ABD ile bir onur meselesi yaลandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyleyip, halktan destek istiyor. Ancak bu sรถylemin krize acil รงรถzรผm รผretmesi mรผmkรผn gรถrรผnmรผyor. Tรผrkiye’nin NATO’nun karลฤฑsฤฑna yeni mรผttefiklerle รงฤฑkmaya รงalฤฑลmasฤฑ ise son derece tehlikelidir ve tarihi bir yanlฤฑล olur. Ankara-Washington krizi derinleลtikรงe NATO mรผttefiklerinin Tรผrkiye’ye gรผveni ciddi ลekilde sarsฤฑlacak ve Tรผrkiye’nin dahil olmadฤฑฤฤฑ toplantฤฑlarda kararlar almaya baลlayacak. Tรผrkiye’nin NATO’daki konumu, pozisyonu tamamen zarar gรถrecek. Bu yรผzden Tรผrkiye’nin NATO’ya alternatif mรผttefik aramak yerine NATO’nun gรผรงlรผ bir รผyesi olarak kalฤฑp, Rusya ve รin’le de iyi iliลkiler gรถtรผrmesi ลarttฤฑr. Yoksa Tรผrkiye’nin daha tehlikeli sulara sรผrรผkleneceฤi aลikardฤฑr. (DW Tรผrkรงe)
