Finans teorisinin en temel ayaklarฤฑndan birisi risk-getiri iliลkisidir. Kฤฑsaca der ki, bir finansal enstrรผman, iรงerdiฤi riski karลฤฑlayacak miktarda getiri sunmasฤฑ durumunda talep gรถrebilir. Bu รถnermenin tersi ise getirisi iรงerdiฤi riskleri karลฤฑlamaktan uzak olan finansal enstrรผmanlar talep gรถrmez, hatta satฤฑlฤฑrdฤฑr. Bu รถnermenin Tรผrkรงedeki karลฤฑlฤฑฤฤฑ “ne kadar ekmek o kadar kรถftedir”. Finans teorisinde getiri somut ancak riskler bir miktar soyuttur; getiri kadar kolay รถlรงรผlemez. Daha รงok algฤฑ ile ลekillenir. Bu nedenle de olmasฤฑ gereken dรผzeyin รงok รถtesinde fiyatlanabilir. Bu da “aลฤฑrฤฑ iyimserlik” ya da “aลฤฑrฤฑ karamsarlฤฑk” durumlarฤฑna neden olur. Bunun fiyatlar รผzerindeki yansฤฑmasฤฑ da abartฤฑlฤฑ ve sert olur. Bu olumsuzluฤu tersine รงevirmek iรงin ivedilikle ya algฤฑ dรผzeltilir ya da getiri radikal bir ลekilde artฤฑrฤฑlarak riskleri karลฤฑlar bir dรผzeye getirilir. Algฤฑyฤฑ dรผzeltmek repรผtasyonla ilgilidir. ฤฐล baลฤฑndaki kiลilerin repรผtasyonu ne kadar yรผksekse o kadar baลarฤฑlฤฑ olunur. Bu nedenledir ki, kriz yรถnetimi dikkatle ele alฤฑnmayฤฑ gerektiren รถnemli bir konudur. Hatta bazฤฑ durumlarda eldeki isimlerle baลarฤฑlฤฑ olunamayacaฤฤฑna inanฤฑlฤฑyorsa dฤฑลarฤฑdan yardฤฑm istenebilir. Getiriyi artฤฑrmak ise iktisadi bir karardฤฑr. Atฤฑlacak adฤฑmฤฑn artฤฑ ve eksileri bir arada deฤerlendirilmek suretiyle kararlaลtฤฑrฤฑlฤฑr, statik deฤil de dinamik bir analiz yapฤฑlฤฑr. Kฤฑsa vadeli deฤil, uzun vadeli etkileri รผzerinden ele alฤฑnฤฑr ve asla inatlaลmaya mahal bฤฑrakฤฑlmaz.
Konuyu Tรผrkiye’nin mevcut durumu รผzerinden okumaya รงalฤฑลalฤฑm. Tรผrkiye’nin riskleri son dรถnemde yรผksek bir artฤฑล kaydetti. Bu risklerin bรผyรผk bir kฤฑsmฤฑ ekonomi dฤฑลฤฑndan kaynaklandฤฑฤฤฑ iรงin de neden olduฤu algฤฑ bozukluฤu fazla oldu. Zira siyasal, sosyal, jeopolitik riskler ekonomik riskler kadar kolay รถlรงรผlemez, rakamlaลtฤฑrฤฑlamaz. Unutulmamalฤฑdฤฑr ki, yatฤฑrฤฑmcฤฑlar รถlรงemedikleri risklerden uzak durmayฤฑ yeฤlerler. Hele ki, algฤฑ bozukluฤunu dรผzeltmek adฤฑna uygulanan politikalarฤฑn kriz yรถnetimi ilkeleri ile baฤdaลmamasฤฑ ve ne yazฤฑk ki “vatandaล dรถvizini bozsun” noktasฤฑnda ele alฤฑnmasฤฑ algฤฑ bozulmasฤฑnฤฑ daha da uรง bir noktaya taลฤฑdฤฑ. Atalarฤฑmฤฑzฤฑn dediฤi gibi taลฤฑma su ile deฤirmen dรถnmez! Ortada bir algฤฑ operasyonu olup olmadฤฑฤฤฑ รผzerine kafa yormak sonuรง getirmez, hatta problemin tamamฤฑnฤฑ bu noktaya indirgemek algฤฑ operasyonunu yapanlarฤฑn ekmeฤine daha fazla yaฤ sรผrer… Kaldฤฑ ki, finansal teoride sorunlarฤฑ somut deฤil de soyut neden-sonuรง iliลkileri รผzerinden ele aldฤฑฤฤฑnฤฑzda รงoฤunlukla oyunu kaybedersiniz.
Gelinen nokta itibariyle elimizde kalan tek enstrรผman, risklerimizi karลฤฑlayacak dรผzeyde bir getiri sunabilmek… Yani faiz artฤฑrmak. Faiz artฤฑrmanฤฑn hiรง ลรผphesiz ekonomik ve siyasal anlamda maliyetleri olacaktฤฑr ancak bu maliyetler ลimdi deฤil, olay bu noktaya gelirken dรผลรผnรผlmeliydi! “Faiz artฤฑrmak ya iลe yaramaz ise…” ลeklinde baลlayan cรผmleler somut รถrneklerle desteklenmeye muhtaรง! Riskleri karลฤฑlayacak dรผzeyde faiz artฤฑrฤฑmฤฑnฤฑn iลe yaradฤฑฤฤฑna iliลkin onlarca รถrnek sฤฑralayabiliriz. Burada kritik olan husus “riskleri karลฤฑlayacak dรผzey” niteliฤinin iลaret ettiฤi rakamฤฑn ne olduฤunun doฤru รถlรงรผlebilmesidir. Tรผrkiye bu hususta baลarฤฑlฤฑ bir geรงmiลe ve tecrรผbeye sahip. Son beล yฤฑl iรงerisinde benzer sorunlar karลฤฑsฤฑnda atฤฑlan adฤฑmlar sayesinde Tรผrk Lirasฤฑ’ndaki deฤer kaybฤฑnฤฑn รถnรผne geรงebilmiลtik. Her seferinde kฤฑsa vadeli faizleri %12 seviyesine รงฤฑkarmฤฑล ve TL’deki erimeyi durdurmuลtuk. 2006’daki deneyimimiz ise daha didaktik bir nitelik taลฤฑyordu. Faizlerin yeterli รถlรงรผde artฤฑrฤฑlamamasฤฑ durumunda TL’deki erimenin รถnรผne geรงilemeyeceฤi ve ilk an gerekenin รงok daha fazla faiz artฤฑrmak zorunda kalฤฑnacaฤฤฑnฤฑ gรถsterdi: TCMB’nin 1.75 puanlฤฑk faiz artฤฑrฤฑmฤฑ yeterli olmayฤฑnca รผรง hafta gibi kฤฑsa bir zaman diliminde sฤฑrasฤฑyla 2.25 ve 2.00 puanlฤฑk iki ayrฤฑ faiz artฤฑrฤฑmฤฑna daha gidilmek zorunda kalฤฑnmฤฑลtฤฑ… Yurtdฤฑลฤฑndan da รถrnekler verebiliriz. Mesela, yakฤฑn geรงmiลte Rusya benzer bir riske maruz kaldฤฑ. Bir yandan รงรถken petrol fiyatlarฤฑ, diฤer yandan รผlkenin karลฤฑ karลฤฑya kaldฤฑฤฤฑ ekonomik ve siyasi ambargolar (Ukrayna’nฤฑn bazฤฑ bรถlgelerini iลgal ve ilhak etmesi sonrasฤฑnda) Rus Rublesi’nde ciddi oranda bir deฤer kaybฤฑna neden olmuลtu. Bu sorun karลฤฑsฤฑnda Rus Merkez Bankasฤฑ kฤฑsa vadeli faizlerde 6.5 puanlฤฑk bir artฤฑrฤฑma gitmek zorunda kaldฤฑ. Bu รถrneklerin tamamฤฑnda artan risklere karลฤฑlฤฑk yรผksek getiri sunmak suretiyle risk-getiri dengesi oluลturuldu ve para birimindeki deฤer kaybฤฑnฤฑn รถnรผne geรงilebildi.
Mevcut ortamda TL’ye istikrar saฤlayabilmek iรงin รถncelikle riskleri azaltmak ve/veya riskleri karลฤฑlayacak รถlรงรผde getiri sunmak gerekiyor. Bu gerekirken yanlฤฑล bir kriz yรถnetimi ile riskleri daha da artฤฑrmak ya da getirinin daha da azaltฤฑlmasฤฑnฤฑ savunmak TL’deki deฤer kaybฤฑnฤฑ daha da artฤฑrฤฑr ve ekonomideki tahribat daha da bรผyรผr (bu husustaki yorumlarฤฑmฤฑza 9 Kasฤฑm’daki makalemiz รผzerinden ulaลabilirsiniz ( TL’deki deฤer kaybฤฑ รถnemsenmeli )Ve eninde sonunda, ister gรถnรผllรผ ister gรถnรผlsรผz, daha yรผksek bir faiz artฤฑrฤฑmฤฑ kaรงฤฑnฤฑlmaz olur!
