Azerbaycan, Somali Federal Cumhuriyeti ve รrdรผn’รผn de aralarฤฑnda bulunduฤu bazฤฑ รผlkeler Tรผrk okullarฤฑ olarak bilinen bu eฤitim kurumlarฤฑnฤฑ kapatma taleplerine olumlu yanฤฑt verirken, Kฤฑrgฤฑzistan, Endonezya, Njierya ve Kenya ise okullarฤฑ kapatmayฤฑ reddetti.
Bu รผlkeler Tรผrkiye’nin รงaฤrฤฑsฤฑnฤฑ ‘iรงiลlerine karฤฑลmak’ olarak deฤerlendirip tepki gรถsterdi ve ‘eฤitimin siyasete alet edilmemesini’ savundu.
Gรผlen Cemaati’nin 170 รผlkede yaklaลฤฑk 3 bin eฤitim kurumu olduฤu tahmin ediliyor.
Bu okullarฤฑn รงoฤu Orta Asya’da ve Kafkasya’da Sovyetler Birliฤi’nin daฤฤฑlmasฤฑyla 1990larฤฑn baลฤฑnda kurulurken, Afrika’daki okullarฤฑn รงoฤu da 1990larฤฑn ortasฤฑ ve sonuna doฤru aรงฤฑlmaya baลlandฤฑ.
Okullarฤฑn bulunduฤu รผlkelerdeki gรถzlemciler, verilen eฤitimin รผlke ortalamasฤฑnฤฑn รผzerinde olduฤunu ve genellikle de รผlkenin ileri gelen ailelerinin รงocuklarฤฑnฤฑn bu eฤitim kurumlarฤฑna gittiฤini sรถylรผyor.
Dolayฤฑsฤฑyla bu kurumlarฤฑn kapatฤฑlmasฤฑyla รถzellikle geliลmekte olan รผlkelerde eฤitim alanฤฑnda boลluk olacaฤฤฑnฤฑ savunanlar da var.
Bu รผlkelerden biri Tรผrkiye’nin รงaฤrฤฑsฤฑna sert tepki gรถsteren Kฤฑrgฤฑzistan. Kฤฑrgฤฑz Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan yapฤฑlan aรงฤฑklamayla รถnce bu talep reddedildi.
Daha sonra, Tรผrkiye Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Mevlรผt รavuลoฤlu’nun “FETร Kฤฑrgฤฑzistan’da darbe yapabilir” iddiasฤฑnฤฑ da Kฤฑrgฤฑzistan Cumhurbaลkanฤฑ Almazbek Atambayev “absรผrt” olarak niteledi.
‘Kฤฑrgฤฑzistan’ฤฑn en gรถzde eฤitim kurumlarฤฑ’
Kฤฑrgฤฑz siyaset bilimci ve uluslararasฤฑ iliลkiler uzmanฤฑ ฤฐskender Ormon Uulu, ‘darbe iddiasฤฑna’ iliลkin aรงฤฑklamalarฤฑn รผlkede ‘gรผlรผnรง karลฤฑlandฤฑฤฤฑnฤฑ’ sรถylรผyor:
“Kฤฑrgฤฑzistan darbeler konusunda tecrรผbesiz bir toplum deฤil, bunun gerรงeklerle baฤdaลmadฤฑฤฤฑnฤฑ en sฤฑradan insan bile gรถrebiliyor. Burada ‘Tรผrkiye devleti ciddiyetini mi kaybediyor’ sorusu soruluyor.”
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Uulu’ya gรถre Sovyetler Birliฤi’nin daฤฤฑlmasฤฑyla birรงok kurum gibi eฤitimde de aksaklฤฑklar yaลandฤฑ, “bu okullar da Kฤฑrgฤฑzistan’ฤฑn en gรถzde eฤitim kurumlarฤฑ” olarak รถne รงฤฑktฤฑ.
Bu okullarda okuyan รถฤrencilerin uluslararasฤฑ platformlarda Kฤฑrgฤฑzistan’a baลarฤฑ getirdiฤini ifade eden Uulu devletin bรถyle bir adฤฑm atmayacaฤฤฑ gรถrรผลรผnde:
“Bu okullarฤฑ kapatmak, devlet bazฤฑnda bakฤฑnca รงok mantฤฑklฤฑ deฤil, devlet รงฤฑkarฤฑyla uyuลmayan bir durum. รรผnkรผ bunlarฤฑn kapanmasฤฑ iรงin devletin bir alternatif koymasฤฑ lazฤฑm. Oralardan mezun olanlar Tรผrk toplumunu, Tรผrkiye’yi seviyor, ileride Tรผrkiye’de okumak istiyor. Tรผrkiye’nin yumuลak gรผcรผydรผ, ne yazฤฑk ki siyasete alet edilip kapanmasฤฑ talebi var.”
Kฤฑrgฤฑzistan, Sovyetler Birliฤi’nin daฤฤฑlmasฤฑndan sonra Rusya’nฤฑn gรถlgesinden ayrฤฑlmayan รผlkelerden.
Uulu, halkฤฑn gรผndemi ve uluslararasฤฑ iliลkileri รถzellikle Rusรงa yayฤฑn yapan medya aracฤฑlฤฑฤฤฑyla Moskova’nฤฑn gรถzรผnden takip ettiฤini sรถylรผyor.
Rusya ile Tรผrkiye arasฤฑnda Suriye’de dรผลรผrรผlen uรงak kriziyle baฤlantฤฑlฤฑ olarak รงฤฑkan kriz Kฤฑrgฤฑz kamuoyuna da yansฤฑmฤฑล. Uulu, bunun da ‘Tรผrkiye karลฤฑtฤฑ’ algฤฑnฤฑn gรผรงlenmesine neden olduฤu gรถrรผลรผnde.
‘Eฤitim hakkฤฑ siyasi sorun yรผzรผnden tehlikeye atฤฑlamaz’
Tรผrkiye’deki darbe giriลiminin arkasฤฑnda hรผkรผmetin Gรผlen Cemaati olduฤu aรงฤฑklamalarฤฑ Kฤฑrgฤฑzlarda karลฤฑlฤฑk bulmamฤฑล.
Uulu toplumdaki algฤฑya dair ลu yorumu yapฤฑyor:
“Bu รผlkede 25 senedir Gรผlen grubunun yaptฤฑฤฤฑ faaliyetler var. Onlara yรถnelik algฤฑnฤฑn 180 derece tersine dรถnmesi kolay deฤil. Delillerin zayฤฑf olmasฤฑ, hem de bunlarฤฑn aลฤฑrฤฑ politik gerilimde sรถylenmiล olmasฤฑ toplum nezdinde, aydฤฑnlar nezdinde, siyasetรงiler nezdinde inandฤฑrฤฑcฤฑ bulunmuyor.”
Kฤฑrgฤฑzistan’da aฤฤฑrlฤฑk bu yรถnde olsa da Uulu, “Daha ziyade Orta Doฤu’ya yรถnelmiล, kendi yaลam deฤerlerini din รผzerinden belirleyen, Mรผslรผmanlarฤฑn lideri konumunda gรถzรผken Erdoฤan’ฤฑn imajฤฑna inanmฤฑล bazฤฑ kesimlerin de gรถzรผ kapalฤฑ (Erdoฤan’ฤฑ) desteklediฤini gรถrรผyoruz” diyor.
Tรผrk hรผkรผmetinin Fethullah Gรผlen okullarฤฑnฤฑn kapanmasฤฑ รงaฤrฤฑsฤฑna karลฤฑ รงฤฑkan bir diฤer รผlke de Endonezya.
Hรผkรผmet, resmi internet sitesinden yaptฤฑฤฤฑ duyuruda okullarฤฑn kapatฤฑlmayacaฤฤฑnฤฑ ve faaliyetlerine devam edeceklerini aรงฤฑkladฤฑ.
Endonezya’da eฤitim alanฤฑnda uzmanlaลan UNESCO bรผyรผkelรงisi Dr. Arief Rachman da bu kararฤฑ destekliyor:
“รฤrencilerin eฤitim hakkฤฑ var. Siyasi bir sorun yรผzรผnden eฤitim haklarฤฑ tehlikeye atฤฑlamaz. Bana gรถre iyi eฤitim alan herkes dรผnya genelinde kabul gรถrmeli.”
Somali kapattฤฑ, Somaliland kapatmadฤฑ
Tรผrkiye’nin รงaฤrฤฑsฤฑna olumlu yanฤฑt veren รผlkelerden biri ise Somali.
รlkedeki Cemaat okullarฤฑnฤฑn kapatฤฑlmasฤฑ kararฤฑ alan hรผkรผmet “Kardeล รผlke Tรผrkiye’nin talebini deฤerlendiren bakanlar kurulu okullarฤฑn ve hastanelerin de aralarฤฑnda olduฤu Nil Akademi’nin sunduฤu hizmetlerin durdurulmasฤฑ kararฤฑ aldฤฑ” aรงฤฑklamasฤฑ yaptฤฑ.
Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan, Somali’ye 2011’de gitmiล ve รผlkeyi Afrikali liderler dฤฑลฤฑnda son 20 yฤฑlda ziyaret eden ilk lider olmuลtu.
Erdoฤan รผlkede ayrฤฑca alt yapฤฑ รงalฤฑลmalarฤฑ, hastane, cami ve okul inลaatlarฤฑnฤฑn da รถncรผlรผฤรผnรผ yaptฤฑ.
Bu giriลim ve ziyaret, Somali ile Tรผrkiye arasฤฑndaki iliลkileri saฤlamlaลtฤฑrdฤฑ.
BBC Somali Servisi’nden Abdi Bidhaan Dahir geliลtirilen iliลkiler ve yapฤฑlan yatฤฑrฤฑmlar sonrasฤฑnda, Mogadiลu’nun hรผkรผmetten ve Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan’dan gelecek talebi reddetmesinin mรผmkรผn olmadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Mogadiลu yรถnetiminin aksine hiรงbir รผlke tarafฤฑndan tanฤฑnmayan Somaliland ise Gรผlen cemaatine yakฤฑn Nil Akademi’ye baฤlฤฑ okullarฤฑ kapatmama kararฤฑ aldฤฑ.
Somaliland Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Saad Ali Shire, รถnce okullarฤฑn yasadฤฑลฤฑ faaliyet yรผrรผttรผklerine dair kanฤฑtlarฤฑn mahkemeye sunulmasฤฑ gerektiฤini ifade etti.
BBC Somali Servisi’nden Dahir’e gรถre bunun sebebi Tรผrk siyasetรงilerin Mogadiลu’ya yaptฤฑklarฤฑ yatฤฑrฤฑmฤฑ Somaliland’e yapmฤฑyor olmasฤฑ:
“Somaliland zaten tanฤฑnan bir รผlke deฤil. Dolayฤฑsฤฑyla Tรผrkiye’den bir kuruluลun gelip oraya yatฤฑrฤฑm yapmasฤฑ mรผhimdi.”
Afrika รผlkeleri arasฤฑnda Somali’nin aksine Gรผlen okullarฤฑnฤฑn รmeriye Vakfฤฑ’na baฤlฤฑ olduฤu Kenya da okullarฤฑ kapatmayฤฑ ลimdilik reddediyor.
‘Bazฤฑ รผlkelerde bรผyรผkelรงiliklerden รถnce okullar aรงฤฑldฤฑ’
Fethullah Gรผlen Hareketi’nin okullarฤฑnฤฑn bรผyรผk bir kฤฑsmฤฑ baลta Afrika, Orta Asya ve Kafkasya’da olmak รผzere 1990lฤฑ yฤฑllarda kuruldu.
Okullarฤฑn aรงฤฑlmasฤฑnฤฑ, Tรผrkiye’den iล dรผnyasฤฑnฤฑn ticari faaliyetleri izledi ve kimi zaman da, diplomatik temsilciliklerden รถnce Tรผrkiye’den o รผlkelere Fethullah Gรผlen okullarฤฑ gitti.
Emekli Bรผyรผkelรงi รnal รevikรถz, okullarฤฑn aรงฤฑlmasฤฑ ve iล insanlarฤฑnฤฑn o รผlkelere yatฤฑrฤฑm yapmasฤฑnฤฑn Sovyetler Birliฤi’nin daฤฤฑlmasฤฑndan sonraki dรถneme rastladฤฑฤฤฑna dikkat รงekiyor:
“Tรผrkiye’nin dฤฑลarฤฑya aรงฤฑlฤฑmฤฑnda geleneksel olarak izlediฤi yรถntem, รถnce bir รผlkede bรผyรผkelรงilik aรงฤฑp, sonra bรผyรผkelรงilik รผzerinden iliลkilerin geniลletilmesi ve bir takฤฑm sosyal, sivil toplum kuruluลlarฤฑnฤฑn oraya gitmesiydi. Bu trend bir ลekilde geri dรถndรผ ve รถnce iล รงevreleri ile bir bakฤฑma ticari faaliyet olarak da gรถrmek gereken okullarฤฑn gittiฤi รผlke sayฤฑsฤฑ arttฤฑ.”
“O รผlkelerin birรงoฤu da Tรผrkiye’nin bรผyรผkelรงilikleri olmadฤฑฤฤฑ รผlkelerdi. Bรผyรผkelรงilikler sonra aรงฤฑldฤฑ. Tรผrkiye, devlet olarak o รผlkelere bunlardan sonra gitti. Ve bunun sonucunda, bรผyรผkelรงilik aรงฤฑlmasฤฑ iรงin kolaylaลtฤฑrฤฑcฤฑ rol oynamaya baลladฤฑlar. Zira o รผlkelerdeki siyasi elitleri tanฤฑyorlardฤฑ.”
Bu okullarฤฑn bulunduฤu bazฤฑ Afrika ve Orta Asya รผlkelerinde konuลtuฤumuz kaynaklar, okullarda okuyan รถฤrencilerin bรผyรผk bir รงoฤunluฤunun ‘toplumun elit ve maddi olarak daha avantajlฤฑ’ kesimlerinden geldiฤini sรถylรผyor.
รฤrenciler arasฤฑnda, liderlerin, yรถnetim kadrolarฤฑnฤฑn ve iล dรผnyasฤฑnda yer edinen isimlerin รงocuklarฤฑ da var.
‘Yeni elit yetiลtiriyorlar’
‘Orta Asya’da ฤฐslam Misyonerleri – Fethullah Gรผlen Okullarฤฑ’ adlฤฑ kitabฤฑyla Cemaat okullarฤฑnฤฑ inceleyen siyaset bilimi uzmanฤฑ ve Fransa’da Sciences-Po’da araลtฤฑrma gรถrevlisi Bayram Balcฤฑ, “Bu okullar 25 yฤฑldฤฑr bu รผlkelerin yeni elit kesimini yetiลtiriyor. รzellikle Orta Asya, Kafkasya ve Afrika’da kaliteli eฤitim veriyorlar ve 25 yฤฑldฤฑr yasal faaliyet yรผrรผten okullarฤฑ kapatmak zor” diyor.
Fethullah Gรผlen okullarฤฑ bulunduklarฤฑ รผlkelerde kimi gรถzlemcilere gรถre, kรผltรผrel, sosyal ve yardฤฑm faaliyetleriyle Tรผrkiye’nin ‘yumuลak gรผcรผnรผ’ temsil ediyordu.
Fethullah Gรผlen Hareketi’ne baฤlฤฑ okullar, Adalet ve Kalkฤฑnma Partisi’nin (AKP) iktidara geldiฤi 2002 yฤฑlฤฑndan itibaren de etkinliฤini arttฤฑrdฤฑ. Bu okullarฤฑn katฤฑlฤฑmฤฑyla 2000li yฤฑllarฤฑn baลฤฑnda Uluslararasฤฑ Tรผrkรงe Olimpiyatlarฤฑ dรผzenlenmeye baลlandฤฑ.
Bu olimpiyatlar Tรผrkiye’de hรผkรผmetle Gรผlen grubu arasฤฑnda patlayan krize kadar en รผst dรผzeyde himaye de gรถrdรผ.
Bayram Balcฤฑ, bu sรผreci ลรถyle anlatฤฑyor:
“AKP baลa gelmeden รถnce Tรผrk bรผyรผkelรงiler Kemalist olsa da pragmatik bir tutum vardฤฑ. Tรผrkiye’nin oralardaki etkisi iรงin, yumuลak gรผcรผ iรงin รถnemli olduฤundan destek vardฤฑ.”
“AKP baลa geldikten sonra bu destek daha รถnemli oldu รงรผnkรผ birincisi onlarla AKP arasฤฑnda o kadar fark yoktu. ฤฐkincisi de, Tรผrkiye devletinin gรผcรผnรผn yetmediฤi bazฤฑ รผlkelerde Cemaat okullarฤฑ, ลirketleri vardฤฑ. Bunu en รงok Afrika’da gรถrdรผk.”
‘Cemaat’in her รผlkeye ayrฤฑ รถrgรผtlenmesi var’
Peki bundan sonra ne olacak? Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ รavuลoฤlu’nun Kฤฑrgฤฑzistan’a yaptฤฑฤฤฑ “FETร darbe yapabilir” uyarฤฑsฤฑnฤฑ bu รผlkeler ciddiye almalฤฑ mฤฑ?
Bayram Balcฤฑ, รถzellikle Orta Asya ve Kafkasya’da yaptฤฑฤฤฑ incelemelere atฤฑfta bulunup “Bence bu mรผmkรผn deฤil. Cemaat’in Tรผrkiye’deki gรผcรผ baลka, o รผlkelerdeki gรผcรผ baลka” diyor.
Cemaatin Tรผrkiye ve diฤer รผlkelerde iktidarla iliลkisine dair de Balcฤฑ ลu yorumu yapฤฑyor:
“Cemaat’in her รผlkeye รถzgรผ ayrฤฑ bir รถrgรผtlenmesi var. Tรผrkiye’deki baลka dฤฑลarฤฑdaki baลka. Tรผrkiye’deki gรผรงlerini en รงok Erdoฤan hรผkรผmetinin desteฤinden aldฤฑlar.”
“Emniyette, yargฤฑda, poliste yapฤฑlanma olmasa, Tรผrkiye’deki iktidar olmasa yapamazlardฤฑ. Bu avantaj baลka รผlkelerde onlara verilmedi ki, o yรผzden bรถyle bir risk yoktur.”
Bayram Balcฤฑ’ya gรถre Gรผlen Cemaati, darbe giriลiminden sonraki sรผreรงte Tรผrkiye’deki gรผcรผnรผ kaybedecek ama “Dฤฑลarฤฑdaki itibarฤฑnฤฑ biraz daha muhafaza edebilir.”
Balcฤฑ, Kazakistan, Kฤฑrgฤฑzistan gibi Orta Asya รผlkelerinde Cemaat okullarฤฑnฤฑn finansmanฤฑnฤฑ saฤlayan ลirketlerin artฤฑk Tรผrkiye’den bir ลey beklemediฤini ama รผlke iรงindeki yapฤฑlanmalarฤฑyla kendi finansmanlarฤฑnฤฑ saฤlayabilecek konuma geldiklerini sรถylรผyor. (kaynak:BBC)
