Dรผnyanฤฑn en รงok alฤฑntฤฑ yapฤฑlan 10 ekonomistinden biri olarak gรถsterilen Massachusetts Teknoloji Enstitรผsรผ (MIT) ฤฐktisat Profesรถrรผ Daron Acemoฤlu, Tรผrkiye ekonomisindeki yapฤฑsal, siyasi ve yargฤฑ ile ilgili sorunlara dikkat รงekerek bu ลartlarda ABD Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn (Fed) faiz artฤฑrฤฑmฤฑnฤฑn ekonomide bir ลok etkisi yaratabileceฤini, krizin 2008’deki gibi Tรผrkiye’yi ‘teฤet’ geรงmeyeceฤini sรถyledi.
2001 ve 2008 krizlerinde kรผresel likiditenin bol olduฤuna vurgu yapan Acemoฤlu, Fed politikalarฤฑnฤฑn deฤiลmesiyle birlikte Tรผrkiye’nin bu avantajฤฑ kaybedeceฤine iลaret etti. รnlรผ profesรถre gรถre Tรผrkiye, tรผm geliลmekte olan รผlkeleri etkileyecek olan bu dฤฑล ลoka mevcut risklerle yakalanฤฑrsa bir toparlanma ลansฤฑnฤฑ yakalayamayabilir. G20โnin sivil toplum katฤฑlฤฑm ayaฤฤฑ C20 Zirvesi iรงin istanbul’a gelen Daron Acemoฤlu gazetemizin sorularฤฑnฤฑ yanฤฑtladฤฑ. Acemoฤlu, Fed’in para politikalarฤฑndan Tรผrkiye ekonomisine gรผndemdeki konularฤฑ Cumhuriyet’e deฤerlendirdi.
* ABD’de faiz artฤฑลฤฑ yaklaลฤฑrken Tรผrkiye ekonomisindeki en bรผyรผk risk sizce nedir?
Bence Tรผrkiye ekonomisinin riskleri hala iรงten geliyor. Tabi ki dฤฑลtan gelen olaylar ivme verecekler ama iรงimizdeki ekonomik yapฤฑsal bozukluklar bence daha bรผyรผk tehlike. Yani eฤer belirsizlik sรผreรงleri olsun, yargฤฑ sรผreรงleri, politik sรผreรงler, reform sรผreรงleri olsun doฤru gitse dฤฑลarฤฑdan gelen ลok bizi biraz etkiler sonra toparlanฤฑrฤฑz. รyle bir durumdayฤฑz ki dฤฑลarฤฑdan gelen ลok bizi etkilerse รงok daha negatif etkileri olur diye korkuyorum.
* 2008 krizi teฤet geรงti diye bir sรถylem vardฤฑ. Onun gibi olmayacak mฤฑ?
Evet olmayacak. Ve ikinci bir faktรถr de var bunun iรงinde. Hem 2001 krizinde hem 2008 krizinin sonunda bize yardฤฑm eden bir ลey vardฤฑ. O da global likidite. 2001’de de global likidite biz kriz geรงirdiฤimiz zaman รงok boldu. 2009’da da krizden etkilendiฤimizde Fed parasal geniลlemeye baลlamฤฑลtฤฑ ve global yine likidite รงoktu. Bu da bizim hฤฑzlฤฑ toparlanmamฤฑza yardฤฑm etti. Ama ลimdi durum รถyle deฤil. Fed giderek para politikasฤฑnฤฑ darlaลtฤฑracak. Ve o zaman global likidite olmadฤฑฤฤฑ zaman bizim de biraz doฤru ลeyler yapฤฑp hemen toparlanalฤฑm gibi bir alternatifimiz olmayabilir.
* Peki, รin’in yavaลlamasฤฑ Tรผrkiye’yi nasฤฑl etkileyecek?
รin’in yavaลlamasฤฑ bence bizi direkt olarak etkilemez. Ama dolaylฤฑ etkiler. รรผnkรผ biz รin ile รงok ticarette bulunmuyoruz. Ayrฤฑca รin yavaลladฤฑฤฤฑ zaman รถrneฤin petrol fiyatlarฤฑ dรผลรผyor. Bu arada petrol fiyatlarฤฑnฤฑn dรผลmesinden de รงok yararlandฤฑk. Son iki senedir cari aรงฤฑฤฤฑn dรผลmesi petrol fiyatlarฤฑnฤฑn dรผลmesinden kaynaklanฤฑyor. รin yavaลladฤฑkรงa diฤer doฤal kaynaklarฤฑn fiyatlarฤฑ da dรผลรผyor. Bunun da bize bir etkisi var. Ama dolaylฤฑ olarak รin yavaลladฤฑฤฤฑ zaman bunun Almanya’ya รงok bรผyรผk bir etkisi var. Avrupa รผzerinde etkisi var. Ve bunlardan bize gelen bir negatif etkisi de olacak. Bizim iรงin รงok daha kรถtรผ olacak bir ลey Avrupa’nฤฑn yavaลlamasฤฑ. Avrupa’da bรผyรผk kriz olmasฤฑ bizi direkt olarak รงok daha kรถtรผ etkiler. รรผnkรผ Avrupa’ya รงok daha fazla ticaretimiz var.
* 2008’den sonra uygulanan Fed politikalarฤฑnฤฑn yararlฤฑ olduฤunu dรผลรผnรผyor musunuz?
Bu konuda รงoฤu makroekonomist Fed politikalarฤฑnฤฑn รงok yararlฤฑ olduฤunu ve hatta sฤฑfฤฑr faizin devam etmesi gerektiฤini dรผลรผnรผyor. Bence ilk yapฤฑlan parasal geniลleme programฤฑ gerรงekten o zaman iรงin gerekliydi. Ama ondan sonra รงok uzun sรผre sฤฑfฤฑr faiz olunca bu, ekonomi iรงinde birรงok verimsizlikler, yanlฤฑล kaynak daฤฤฑtฤฑmฤฑna yol aรงtฤฑ. Amerika’da bunu gรถrรผyoruz. Tรผrkiye’de bunu gรถrรผyoruz. Amerika’da 2007-2008 krizinden รถnceki bรผtรผn problemlerin nedeni de buydu. 2000’lerin baลฤฑnda da Amerika รงok dรผลรผk faizlerle ekonomiyi yรผrรผttรผ. Bu yรผzden ben biraz dert ediyorum. ลu anda รงok belirsizlik olduฤu iรงin dรผnyada รin borsasฤฑnฤฑn durumu biliyorsunuz tabi bรผyรผk olasฤฑlฤฑkla Fed faizleri bir sรผre daha dรผลรผk tutacak. Ama artฤฑk ben faizlerin yavaล yavaล yรผkselmesinin Amerikan ekonomisinin saฤlฤฑฤฤฑ iรงin iyi olacaฤฤฑnฤฑ dรผลรผnรผyorum. Ama geliลmekte olan รผlkeler iรงin olacak mฤฑ derseniz o daha bรผyรผk bir soru iลareti. Tรผm geliลmekte olan รผlkeler, Tรผrkiye gibi Brezilya gibi รผlkeler faizler artmaya baลladฤฑฤฤฑnda bir รงalkantฤฑ yaลayacaklar.
* Peki gelecek dรถnemde dรผnya ekonomisinin en bรผyรผk sorunu sizce ne olacak?
Eลitsizlik รงok รถnemli bir problem. Ve eลitsizliฤin bence รงok basit bir nedeni yok. Birรงok nedenden ortaya รงฤฑkan bir ลey. Dรผnya ekonomisinin iรงinde olan globalleลmenin รงok bรผyรผk bir etkisi var. Yeni gelen teknolojilere bakarsanฤฑz รงok deฤiลik teknolojiler geliyor her sene. Bu baลta elleriyle รงalฤฑลanlarฤฑ etkiliyor. Bunun da eลitsizlik รผzerinde รงok bรผyรผk etkileri var. Bunun รผzerine bir de yapฤฑsal sorunlar var. รrneฤin Tรผrkiye’deki eลitsizliฤe bakarsanฤฑz bunun en รถnemli nedenlerinden bir tanesi Tรผrkiye’deki eฤitim daฤฤฑlฤฑmฤฑ, Tรผrkiye’deki kaynak daฤฤฑlฤฑmฤฑ, Tรผrkiye’deki fฤฑrsat daฤฤฑlฤฑmฤฑ รงok eลitsiz. Aynฤฑ ลekilde Endonezya’da, Filipinler’deki eลitsizliฤin nedenleri de bunlar. Amerika’da da biraz buna benzer. Kรผreselleลme, teknolojik geliลme ve yapฤฑsal sorunlar bir araya geliyor. Bunlarฤฑn bir ลekilde hepsiyle tek tek baล etmek lazฤฑm. Nasฤฑl baล edilecek? Teknolojiyi durdurmayacaksฤฑn, kรผreselleลmeyi durdurmayacaksฤฑn. Yapฤฑsal problemleri รงรถzeceksin. รbรผrlerine de alttan bir ลekilde รงรถzรผm bulmaya รงalฤฑลacaksฤฑn. Yani daha iyi eฤitim vererek, daha iyi mesleki insani kaynaklar geliลtirerek. Aynฤฑ zamanda vergi politikalarฤฑnฤฑ da kullanmak lazฤฑm. รรผnkรผ vergi politikalarฤฑnฤฑ kullanmanฤฑn nedeni รงok baลarฤฑlฤฑ olanlara ceza vermek iรงin deฤil. Ama bunlarฤฑ yapabilmek iรงin vergi gelirlerine ihtiyaรง var. Bu vergi gelirleri iรงin daha รงok kazananlarฤฑn biraz daha fazla katkฤฑda bulunmasฤฑ tabi ki doฤal.
* Bir anlamda yolsuzlukla mรผcadele de eลitsizliฤi azaltabilir mi?
Yolsuzluk mรผcadale de yapฤฑsal problemlerden bir tanesi. Bazฤฑ tahminlere gรถre kรผresel ekonomiye 1 trilyon dolardan รงok zararฤฑ var. รok korkunรง bir rakam. Hiรงbir รผlke tamamen yolsuzluฤu ortadan kaldฤฑramadฤฑ. Ama yolsuzluฤa karลฤฑ ลeffaflฤฑk รผretmek ve yargฤฑ kurumlarฤฑnฤฑ kullanmak รงok baลarฤฑlฤฑ olabiliyor. Ama bunu yapmak iรงin tabi ki politik sรผreรงlerin olmasฤฑ lazฤฑm.
รrneฤin yargฤฑnฤฑn bu konuda herkesin รผstรผne gitmesine izin verilmesi lazฤฑm. Tรผrkiye demokratik kanatlarฤฑnฤฑ bir an iรงin kurduฤu zaman piyasa reformlarฤฑnฤฑ yaptฤฑ. Yolsuzluฤun kontrolรผ, hukuk devleti, hesap verilebilirliฤe baktฤฑฤฤฑmฤฑzda krizden รถnce bir duruyor bir ilerliyor. Dรผnya Bankasฤฑ yรถnetmelikleriyle bir an iรงin algฤฑ iyileลti. Ancak yeniden bozuldu. รรผnkรผ sivil toplum ortamฤฑ, medya รถzgรผrlรผฤรผnde bรผyรผk bir bozulma var.
* Terรถr konusunda ne dรผลรผnรผyorsunuz?
Ne diyebilirim. ฤฐnsanlar รงok konuลuyorlar ama insanlarฤฑn รถldรผฤรผ bir durumda bu รงok acฤฑklฤฑ. รlen her bir insan รงok bรผyรผk bir kayฤฑp. Bunu bir ลekilde durdurmak lazฤฑm. Ve bence bunu durdurmanฤฑn en iyi yolu bir ลekilde silahlarla deฤil konuลarak sorunlarฤฑ รงรถzmek.
* Tรผrkiye ikinci รงeyrekte yรผzde 3.8 bรผyรผdรผ ama iลsizlik yรผkseliyor. Bunu neye baฤlฤฑyorsunuz?
Bence bรผyรผme ลu anda taleple, hรผkรผmet sektรถrรผnden itmeyle gelen bir bรผyรผme. Organik, doฤal bir bรผyรผme deฤil. รrneฤin 2002-2006 arasฤฑnda olan yรผksek kaliteli, รผretkenliฤi artฤฑran bir bรผyรผme deฤil. รyle bir bรผyรผme olduฤu zaman bunun istihdama olan etkisi de daha pozitif oluyor.
