Küresel itriyum arzı, Çin’in ihracat kısıtlamaları nedeniyle tükenme noktasına gelirken; bu durum havacılık, enerji ve yarı iletken üretimini vurabilecek kıtlık ve maliyet artışlarına ilişkin endişeleri körüklüyor.
Çin, motorlarda kullanılan özel alaşımlarda ve yüksek sıcaklıklara karşı koruma sağlayan kaplamalarda kullanılan bu elementin ana kaynağı konumunda. Ülke, nisan ayında ABD tarifelerine misilleme olarak itriyumla birlikte altı nadir toprak elementinin daha ihracatını kısıtladı.
Geçen ay ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında gerçekleşen kritik görüşme, kritik malzemelerin daha güvenilir bir şekilde akmasına yönelik sanayide umut yaratsa da, anlaşmazlık tamamen çözülmüş değil.
Bu nedenle Çin bazı nadir toprak kısıtlamalarını askıya almış olsa da, nisan ayındaki kontroller hâlâ yürürlükte ve Washington ile Pekin arasında kapsamlı bir anlaşma olmaması, ABD sanayisi için erişime yönelik soru işaretlerini artırıyor.
Pekin’den ihracatçıların lisans almasını zorunlu kılan bu kontroller, dört nadir toprak tüccarı ve Argus analisti Ellie Saklatvla’ya göre söz konusu emtianın Çin’den çıkmasını zorlaştırdı.
Saklatvla, “Şu ana kadar verilen lisanslar küçük sevkiyatlarla sınırlı kaldı ve malın tesliminde hâlâ uzun gecikmeler yaşanıyor” şeklinde konuştu.
İtriyum telaşı
Saklatvla şöyle devam etti: “Çin’in ihracat kontrolleri şüphesiz ki itriyum için aylar süren bir telaşı tetikledi”.
Avrupa’da ısı kalkanı kaplamalarının üretiminde kullanılan itriyum oksit fiyatları, Argus verilerine göre ocaktan bu yana yüzde 4.400 artarak kilogram başına 270 dolara yükseldi. Çin fiyatları ise kilogram başına yaklaşık 7 dolar seviyesinde; aynı dönemde yüzde 16 artmış olsa da düşüş eğiliminde.
ABD’li ticaret grubu Aerospace Industries Association (AIA), itriyumun dünyanın en gelişmiş jet motorları için vazgeçilmez olduğunu söyleyerek, Washington ile yerli arzı artırma yönünde çalıştıklarını bildirdi.
AIA Uluslararası İlişkiler Başkan Yardımcısı Dak Hardwick, şöyle dedi:
“Şu anda tedarik zincirimiz büyük ölçüde Çin’den yapılan ithalata bağımlı ve bu da büyüyen kıtlıklar arasında maliyetlerin artmasına neden oldu”.
İki sektör kaynağına göre, bu emtia yarı iletken endüstrisi için de kritik. Koruyucu kaplama ve yalıtımda kullanılan elementin eksikliği, bir kaynağın ifadesiyle “10 üzerinden 9 şiddetinde” bir risk oluşturuyor.
Great Lakes Semiconductor CEO’su Richard Thurston, itriyum kıtlıklarının üretim sürelerini uzatacağını, maliyetleri artıracağını ve ekipmanların verimliliğini düşüreceğini, ancak hemen kapanmaların beklenmediğini söyledi. Daha büyük üreticilerin daha fazla sıkıntı yaşayabileceğini de ekledi.
Thurston “Bu kıtlıklar giderek gerçek bir darboğaza dönüşecek” dedi.
Uçak motorları ve yarı iletkenlerin yanı sıra, itriyum kaplamaları gaz türbinlerinde yüksek sıcaklıklardan korunma amaçlı kullanılıyor.
Büyük üreticilerden Mitsubishi Heavy, genişletilmiş nadir toprak ihracat kontrollerinden şu anda etkilenmediklerini belirtti.
Siemens Energy CEO’su Christian Bruch, şirketin genel olarak Çin nadir topraklarına bağımlılığını azaltmak için çalıştığını ancak bunun zaman alacağını söyledi.
Bruch, “Şu ana kadar tedarik zincirlerimizde doğrudan bir etkisini görmedik. Durumu endişeyle izliyoruz ancak şu an için yönetilebilir durumda” ifadelerini kullandı.
Çin dışındaki stoklar ne durumda?
Çin’in ABD’ye yönelik itriyum ihracatı, gümrük verilerine göre nisan kontrollerinden sonra tamamen durmadan önce yılın başlarında yavaşlamaya başlamıştı.
Dünyanın geri kalanına yapılan ihracat aynı dönemde yaklaşık yüzde 30 düştü, ancak bir itriyum tüccarına göre bu arzın ABD’ye yönelmesi pek olası değil; zira şirketler veya tüccarlar, Çin’in misilleme olarak kendi sevkiyatlarını kısıtlama riskinden çekiniyor.
İtriyum piyasası şeffaf değil ve Çin dışındaki stoklara ilişkin bilgiler değişken. Altı sanayi kaynağının tahminleri bir ila 12 ay arası tüketimi karşılayabilecek seviyelerde değişiyor. Birkaç kaynak ise stokların şirketten şirkete büyük farklılık gösterdiğini belirtti.
Adının hassasiyet nedeniyle açıklanmasını istemeyen bir nadir toprak tüccarı, stoklarının 200 tondan 5 tona düştüğünü söyledi. Bir diğeri ise stoklarının tükendiğini belirtti.
İki havacılık sanayii kaynağı, itriyum fiyatlarının yükseldiğini ancak üretimde henüz bir aksama olmadığını söyledi.
ABD’li Gulfstream Aerospace Başkanı Mark Burns, Reuters’a yaptığı açıklamada şirketin itriyuma sınırlı düzeyde maruz kaldığını söyledi ve “Bu konuyu duydum ama sadece uzaktan. Şu aşamada teslimatlarımızı etkileyen bir durum yok” şeklinde konuştu.
Alternatifi yok mu?
ABD, kullandığı tüm itriyumu ithal ediyor; ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu’nun (USGS) ocak raporuna göre bunun yüzde 93’ü doğrudan Çin’den, geri kalanı ise ilk olarak Çin’de işlenen malzemeden üretiliyor.
Ancak bu durum yakında değişebilir. Indiana merkezli ReElement Technologies, aralık ayına kadar yılda 200 ton (ayda yaklaşık 16 ton) itriyum oksit üretmeye başlamayı, mart ayına kadar da üretimi yıllık 400 tona çıkarmayı planlıyor.
USGS’ye göre ABD, 2024 yılında yaklaşık 470 ton itriyum ürünü ithal etti.
