ABD Baลkanฤฑ Donald Trump ithal รงeliฤe yรผzde 25 ve alรผminyuma ise yรผzde 10 gรผmrรผk tarifesi uygulayacaฤฤฑnฤฑ 9 Mart’ta aรงฤฑkladฤฑ ve ABD Ticaret Temsilcisi Robert Lighthizer’ฤฑ bu vergilere yรถnelik alternatif arayan รผlkelerle mรผzakere etmek iรงin gรถrevlendirdi. Kanada ve Meksika’nฤฑn bu gรผmrรผk vergilerinden muaf tutulacaฤฤฑ bildirildi. รlkelerden gelen gรถrรผลme talepleri neticesinde, 21 Mart tarihinde Avrupa Birliฤi, Avustralya, Arjantin, Brezilya ve Gรผney Kore’ye de 1 Mayฤฑs tarihine kadar muafiyet tanฤฑnacaฤฤฑ aรงฤฑklandฤฑ. Bu sรผreli muafiyet kararฤฑ tabii ki Avrupa Birliฤiโni memnun etmedi, Avrupa medyasฤฑnda gรผnรผ kurtaran geรงici bir zafer olarak yorumlandฤฑ ve sรผresiz muafiyet isteฤi hem Almanya Baลbakanฤฑ Angela Merkel hem de Fransa Cumhurbaลkanฤฑ Macron tarafฤฑndan yenilendi.
– รelik ve alรผminyum vergisindeki artฤฑลฤฑn sebebini ABD nasฤฑl aรงฤฑklฤฑyor?
Beyaz Sarayโฤฑn 22 Mart 2018 tarihinde yayฤฑnladฤฑฤฤฑ Baลkanlฤฑk Mutabakatฤฑโnda, รinโe karลฤฑ yรผrรผtรผlen soruลturma kapsamฤฑnda, รinโin yabancฤฑ sermayeye kฤฑsฤฑtlamalar getirdiฤi, รinโde yatฤฑrฤฑm yapan ABDโli firmalara teknoloji transferi konusunda baskฤฑ uyguladฤฑฤฤฑ ve pazar serbestliฤini รin firmalarฤฑ lehine yabancฤฑ firmalar aleyhine bozduฤunun tespit edildiฤi belirtiliyor. Ayrฤฑca bu belgede, yรผksek teknoloji firmalarฤฑnฤฑn satฤฑn alฤฑnmasฤฑ konusunda รin hรผkรผmetinin sistematik bir ลekilde yatฤฑrฤฑmlarฤฑ desteklediฤi ve ABD bilgisayar aฤlarฤฑndan yetki dฤฑลฤฑ yollarla teknik bilgileri รงaldฤฑฤฤฑ ifade ediliyor.
Beyaz Saray aleni bir ลekilde รinโe tavฤฑr almasฤฑnฤฑ bir yandan bu argรผmanlarla temellendirirken, diฤer yandan da karลฤฑlฤฑklฤฑ ticaret rakamlarฤฑna bakarak รinโe karลฤฑ bรผyรผk bir ticaret aรงฤฑฤฤฑ verdiklerini, รงelik ve alรผminyumdan baลlayarak farklฤฑ fasฤฑllarda yeni dรผzenlemeler yaparak bu ticaret aรงฤฑฤฤฑnฤฑ 100 milyar dolara kadar dรผลรผrmeyi hedeflediklerini sรถylรผyor. 2017 yฤฑlฤฑ Trademap verilerine gรถre, ABD รinโe 115,8 milyar dolarlฤฑk ihracat yaparken 481,8 milyar dolar ithalat yapmฤฑล ve รinโe karลฤฑ 366 milyar dolar aรงฤฑk vermiล.
Trump bu yeni tarifelerle yerli รผreticiyi koruyacaฤฤฑnฤฑ, ABD sanayicisinin ithal yerine yerli รงelik kullanacaฤฤฑnฤฑ ve bรถylece ABD iรงinde รผretimin ve istihdamฤฑn artacaฤฤฑnฤฑ savunuyor. Zaten bunlar Trumpโฤฑn seรงim kampanyasฤฑnda da dile getirdiฤi ve hayata ne zaman geรงireceฤi tartฤฑลฤฑlan sรถylemleriydi. Ancak ลรถyle bir iktisadi gerรงek var ki bir รผlkenin yerli รผreticisi bir รผrรผnde yeterince verimli ve etkin deฤilse, o รผrรผnรผ en ucuza รผretenden almasฤฑ daha ekonomik. Siz zaten verimli bir ลekilde รผretemeyen bir sektรถrรผ dฤฑลarฤฑdan destekle ayakta tutmaya รงalฤฑลฤฑrsanฤฑz, oraya fazladan para yatฤฑrmanฤฑz ve milletin vergisini verimsiz bir sektรถre akฤฑtmanฤฑz gerekir. Ayrฤฑca, รผretimde etkin olmayan firmalarฤฑn รผrettiฤi mal, yerli sanayicinizden baลlayarak, tedarik zincirinin en sonundaki tรผketicinize kadar herkese fiyat artฤฑลฤฑ olarak yansฤฑr. Belki istihdamฤฑ artฤฑrฤฑrsฤฑnฤฑz, ama tรผketiciden alฤฑnacak vergi ve (รงelik รผreticileri hariรง diฤer tรผm รผreticilerin ve tรผketicinizin รถdeyeceฤi) yรผksek fiyat pahasฤฑna bunu yapmฤฑล olursunuz. ABDโli รงelik รผreticilerinin, Kanadalฤฑ ve Koreli รงelik รผreticileriyle rekabet edebilecek kadar iyi olmadฤฑฤฤฑnฤฑ herkes biliyor.
– ABDโnin en รถnemli dฤฑล ticaret partnerleri ve รงelik ticareti
2017 yฤฑlฤฑ Trademap verilerine gรถre, ABDโnin ihracatฤฑnda ilk beลi sฤฑrasฤฑyla Kanada, Meksika, รin, Japonya ve Birleลik Krallฤฑk oluลturuyor. Dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ithalatรงฤฑsฤฑ konumundaki ABDโye en รงok ithalat yapan รผlkeler ise sฤฑrasฤฑyla รin, Meksika, Kanada, Japonya ve Almanya. Daha spesifik olarak ABD รงelik ticaretine baktฤฑฤฤฑmฤฑzda, (Census.gov ve IHS Global Trade Atlas verilerine gรถre) ABDโnin en bรผyรผk 10 รงelik tedarikรงisi olarak Kanada, Brezilya, Kore, Meksika, Rusya, Tรผrkiye, Japonya, Almanya, Tayvan ve Hindistanโฤฑ gรถrรผyoruz. Yani aslฤฑnda ilk 10 รผlke arasฤฑnda รin yok.
Diฤer yandan, alรผminyum ithalatฤฑnda Kanada yรผzde 56 ile ABDโnin ithalatฤฑnฤฑn yarฤฑsฤฑndan fazlasฤฑnฤฑ tek baลฤฑna teลkil ediyor. Diฤer รถnemli tedarikรงi รผlkeler ise sฤฑrasฤฑyla Rusya, Birleลik Arap Emirlikleri ve รin.
Bu rakamlara bakฤฑldฤฑฤฤฑ zaman, ABDโnin sadece รin ile mรผcadele etmek ve dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑnฤฑ kapatmak adฤฑna รงelik ve alรผminyum ithalatฤฑyla ilgili bir adฤฑm atmasฤฑ ilginรง gรถrรผnรผyor. Zira en bรผyรผk รงelik ve alรผminyum tedarikรงisinin muaf olduฤu ve รinโden yapฤฑlan ithalatฤฑn diฤer รผlkelere gรถre daha az olduฤu bir durumda, dฤฑล ticaret aรงฤฑฤฤฑnฤฑ รinโe karลฤฑ yaptฤฑrฤฑm uygulayarak kapatma planฤฑndan bahsediyoruz.
– ABDโnin รงelik ithalatฤฑnda Tรผrkiye 6. sฤฑrada
ABDโnin 6. bรผyรผk รงelik ithalatรงฤฑsฤฑ olan Tรผrkiyeโde mesele deฤerlendirilirken, ABDโden Tรผrkiyeโye yapฤฑlan pamuk ithalatฤฑna kฤฑsฤฑtlama getirilebileceฤi farklฤฑ mecralarda dillendirildi. Ancak Ekonomi Bakanฤฑ Nihat Zeybekรงi konuya temkinli yaklaลarak bu ihtimali gรผรงlendirici aรงฤฑklamalarda bulunmadฤฑ. Sadece, ABDโnin bu ilave vergi kararlarฤฑnฤฑn gerekรงesi olarak sunduฤu dฤฑล ticaret dengesizliฤinin Tรผrkiye iรงin geรงerli olmadฤฑฤฤฑnฤฑ, gerรงek olmayan bu gibi gerekรงelerle Tรผrkiye de bu karara muhatap olursa bunda ancak kasฤฑt aranabileceฤini belirtti.
Ekonomi bakanlฤฑฤฤฑ verilerine gรถre, Tรผrkiyeโnin ABDโye ihracatฤฑ 2017 yฤฑlฤฑnda, bir รถnceki yฤฑla gรถre yรผzde 30,7โlik bir artฤฑล gรถsterdi. ABDโye en รงok ihraรง edilen รผrรผnler demir-รงelik รผrรผnleri ve otomotiv aksamฤฑ oldu. Tรผrkiyeโnin ABDโden ithalatฤฑnda ise ilk sฤฑralarฤฑ yine demir รงelik รผrรผnleri, hava taลฤฑtlarฤฑ, uzay araรงlarฤฑ ve pamuk aldฤฑ.
ABDโnin uygulayacaฤฤฑ yรผzde 25 oranฤฑndaki vergi Tรผrkiyeโnin toplam demir-รงelik ihracatฤฑnฤฑn yรผzde 11โini kapsayacak. Bu durum Tรผrk รผreticilere hem ABD pazarฤฑnda rekabet sฤฑkฤฑntฤฑsฤฑ yaลatacak hem de ABD pazarฤฑndaki genel daralmayla, dรผnyanฤฑn ve รinโin รงelik รผreticileri tรผm dรผnya pazarlarฤฑnda daha agresif bir rekabet iรงine girecekler. Buna Tรผrkiyeโnin iรง pazarฤฑnda yaลanacak olan รงelik arzฤฑ fazlasฤฑ da dahil edilirse, Tรผrk รผreticilerin รถnemli รถlรงรผde zarar gรถreceฤini tahmin etmek zor deฤil.
– Dฤฑล ticaret teorileri ve Trump
ABD Baลkanฤฑ Donald Trumpโฤฑn, seรงim kampanyasฤฑndan baลlayarak gรผnรผmรผze dek sรผrdรผrdรผฤรผ, ABD dฤฑล ticaretiyle ilgili sรถylemleri dikkat รงekti. Zira kรผresel ekonomide รผlkeler o kadar iรง iรงe ki dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ithalatรงฤฑsฤฑ olan ABDโnin dฤฑล ticaretiyle ilgili herhangi bir kararฤฑn dolaylฤฑ veya doฤrudan etkilemeyeceฤi pek az รผlke olabilir.
En baลฤฑndan itibaren โdฤฑล ticarette korumacฤฑlฤฑk geri mi geliyorโ sorusu soruldu. Ticaretin tarihine bir bakฤฑล attฤฑฤฤฑmฤฑzda, dรถnem dรถnem farklฤฑ gรถrรผลlerin hakim olduฤunu gรถrรผrรผz. Merkantilistlere gรถre bir รผlkenin yapmasฤฑ gereken iล, kasasฤฑnฤฑ bol altฤฑnla doldurmaktฤฑ. Bunun iรงin ise mรผmkรผn olduฤunca dฤฑลarฤฑya mal satmasฤฑ, ama iรง piyasayฤฑ da yabancฤฑ รผlke รผreticilerine kapatmasฤฑ gerekirdi. Ticarette korumacฤฑlฤฑk ise her รผlkenin โkendi yaฤฤฑyla kavrulmasฤฑโ, dฤฑลarฤฑdan ne mal almasฤฑ ne de satmasฤฑ olarak tarif edilir. Bu nedenle Trumpโฤฑ veya ABDโnin tutumunu korumacฤฑ olarak nitelendiremeyiz. รรผnkรผ Trump bir yandan kendi รผlkesinin gรผmrรผk duvarlarฤฑnฤฑ ek tarifelerle yรผkseltirken diฤer yandan da รinโe bir liste gรถnderiyor ve ABDโden daha fazla yarฤฑ iletken รงip satฤฑn almasฤฑnฤฑ ve Amerikan otomobilleri รผzerindeki gรผmrรผk vergilerini dรผลรผrmesini talep ediyor. Buna da biz Tรผrkler โbu ne perhiz, bu ne lahana turลusuโ deriz. Ama ticaret teorisi buna (รmer Faruk รolakโฤฑn tanฤฑmฤฑyla) โyeni merkantilizmโ der. รรผnkรผ Trump kendi รผlkesi ve yerli sanayisi iรงin korumacฤฑ; ama diฤer รผlkelerin ABDโye karลฤฑ mรผmkรผn olduฤunca az ticari engel koymasฤฑnฤฑ istiyor.
– รinโdeki yansฤฑmasฤฑ nasฤฑl?
23 Mart 2018 Cuma gรผnรผ ABD รin mallarฤฑna 60 milyar dolar deฤerinde yeni tarifeler uygulayacaฤฤฑnฤฑ bildirdi. Buna cevap olarak รin de ABD mallarฤฑna 3 milyar dolar deฤerinde, 128 farklฤฑ รผrรผnรผ kapsayan bir liste iรงin tarife uygulayacaฤฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ. Bu tarifeler dรผn, yani 2 Nisan 2018 itibariyle yรผrรผrlรผฤe girdi. รin kaynaklarฤฑ, รinโin ลu an ikinci ve รผรงรผncรผ bir listeyi de hazฤฑrlamakta olduฤunu bildiriyor. รinโin Global Times adlฤฑ haber kaynaฤฤฑna gรถre, ABDโnin uygulayacaฤฤฑ tarifeler รin ekonomisine tabii ki zarar verecek ama en รงok ABD ekonomisini yฤฑpratacak. รinโin hazฤฑrladฤฑฤฤฑ tarife listeleri รถzellikle ABDโyi yฤฑpratma amaรงlฤฑ. รrneฤin, Trumpโฤฑn en รงok oy aldฤฑฤฤฑ bรถlgenin รผrรผnรผ olan soya fasulyesine kasฤฑtlฤฑ olarak vergi uygulanacak.
รinli kaynaklar โABDโye bir ders verilecekse bunu en iyi รin yaparโ diyor. Tabii ki รin ekonomisi de bรถyle bir ticaret savaลฤฑndan etkilenir; ama bir yandan da รinโin tam potansiyelini gerรงekleลtirmesine ve ticarette ABDโye alternatifler bulmasฤฑna da yardฤฑmcฤฑ olur diyorlar.
– Dรผnyayฤฑ nasฤฑl bir gelecek bekliyor?
รelik sektรถrรผndeki problemin asฤฑl kaynaฤฤฑ olarak, รinโde oluลan kapasite fazlasฤฑ รงelik gรถsteriliyor. Bir malฤฑn arzฤฑ arttฤฑkรงa fiyatlar doฤal olarak aลaฤฤฑ รงekilir. Dรผnya รงelik รผretiminin yรผzde 50โsi รinโde yapฤฑldฤฑฤฤฑ iรงin, รinโdeki arz fazlasฤฑ dรผnya รงelik fiyatlarฤฑnฤฑ da dรผลรผrรผyor. AB liderleri bรถyle bir problemin varlฤฑฤฤฑnฤฑ kabul ettiklerini, ancak Trumpโฤฑn yaptฤฑฤฤฑ gibi tek taraflฤฑ ve kimseye danฤฑลmadan yapฤฑlan bir vergi artฤฑลฤฑyla bunun รงรถzรผlemeyeceฤini sรถylรผyorlar.
Amerikalฤฑ รผnlรผ iktisatรงฤฑ Stiglitz de bu tarifelerin ABDโde yaลam maliyetini artฤฑracaฤฤฑ konusunda ABD hรผkรผmetini uyarฤฑyor, yรผksek ithalat vergilerinin yavaลlayan ekonomi, artan faizler ve iลsizlikle sonuรงlanacaฤฤฑnฤฑ tahmin ediyor.
Bu yฤฑl gerรงekleลen Uludaฤ Ekonomi Zirvesiโnde Baลbakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Mehmet ลimลek, 1929 bรผyรผk buhranฤฑnฤฑn ve ฤฐkinci Dรผnya Savaลฤฑโnฤฑn dรผnyada artan korumacฤฑlฤฑk ve dรผnya ticaretinde gerรงekleลen daralmanฤฑn sonucu olarak gerรงekleลtiฤini sรถyledi ve dรผnya ekonomisinin zaten yavaลlayan bir bรผyรผme dรถnemine girdiฤi konusunda uyarฤฑlarda bulundu.
Bรผtรผn bu sรผreci izlerken, tรผm dรผnyaya karลฤฑ oldukรงa agresif davranan bir ABD ve buna รถlรงรผlรผ bir ลekilde cevap veren ama henรผz saldฤฑrganlaลmayan bir รin gรถrรผyoruz. รinโin ABD kararlarฤฑndan etkilenecek รงelik ihracatฤฑ, toplam รงelik ihracatฤฑnฤฑn sadece yรผzde 1,1โi. Bu bakฤฑmdan, รin gibi bรผyรผk bir ekonomi sakin kaldฤฑฤฤฑ sรผrece bu kararlardan รงok fazla etkilenmeyebilir. Ancak olay karลฤฑlฤฑklฤฑ tarife atฤฑลmasฤฑna dรถner ve tarife yรผkseltmeler bir zincir gibi birbirini izlerse, iลte o zaman zaten bรผyรผmesi รงok yavaลlayan dรผnya ekonomisi bir de ticareti kฤฑsฤฑtlanacaฤฤฑ iรงin en iyimser tarifle durgunlaลฤฑr. Durgunlaลmanฤฑn ve bรผyรผyememenin devamฤฑnฤฑn gelmesini ise hiรง kimse arzu etmez.
