Amerikan Foreign Policy dergisi, Tรผrkiye’nin รin’le ticari iliลkilerinin nasฤฑl geliลtiฤini kaleme alan “Erdoฤan Tรผrkiye’yi รin’in mรผลterisi olan bir devlete dรถnรผลtรผrรผyor” adlฤฑ bir makale yayฤฑmladฤฑ.
Makalede Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan’ฤฑn eskiden Sincan’daki Mรผslรผman Uygur Tรผrklerine yรถnelik aฤฤฑr insan haklarฤฑ ihlรขlleri iรงeren politikalarฤฑ nedeniyle รin’i yรผksek sesle eleลtirdiฤi ve Tรผrkiye’nin Uygur Tรผrkleri iรงin sฤฑฤฤฑnฤฑlacak bir liman haline geldiฤi hatฤฑrlatฤฑlฤฑyor:
“Sonra birden bire, beklenmeyen bir sapma yaลandฤฑ. 2016’da Tรผrkiye, 2001’den beri Tรผrkiye’de yaลayan, รถnde gelen Uygur aktivistlerinden Abdรผlkadir Yapcan’ฤฑ tutuklayarak รผlkeden รงฤฑkardฤฑ. 2017’de de Tรผrkiye ve รin, gerรงekleลtirilen eylem taraf รผlkelerden sadece birinde suรง olarak kabul edilse bile suรงlularฤฑn iade edilmesini รถngรถren bir anlaลma imzaladฤฑ. 2019’dan bu yana Tรผrkiye yรผzlerce Uygur’u tutuklayarak geri gรถnderme merkezlerine gรถnderdi. Erdoฤan’ฤฑn bu konudaki ifadeleri de daha diplomatik olmaya baลladฤฑ, hรผkรผmete yakฤฑn medyanฤฑn da Uygur sorununu ele alan haberlerinin dili deฤiลti.”
Foreign Policy, Uygur Tรผrkleriyle ilgili Tรผrkiye’nin politikasฤฑndaki deฤiลimi, Tรผrkiye’deki ekonomik krize baฤlฤฑyor. Makalede, Ankara’nฤฑn “geride kalan birkaรง mรผttefikiyle birlikte รin’den de medet umduฤu ve bu sebeple รin’in taleplerine uyum saฤlamak durumudna kaldฤฑฤฤฑ” belirtiliyor.
Ekonominin yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑnฤฑn รงekilmesi, koronavirรผs salgฤฑnฤฑ ve daha az turist gelmesi gibi sebeplerle daha da kรถtรผye gittiฤi yazฤฑlan makalede, “Bir zamanlar bรถlgede demokrasi ve yรผkselen ekonomi modeli olarak gรถrรผlen รผlke, artฤฑk Liberal Demokrasi ฤฐndeks’ine gรถre batฤฑ demorkasilerri yerine รin’e daha yakฤฑn otoriter bir yรถnetim” ifadelerine yer veriliyor.
รin’in geniลleme istediฤi Erdoฤan iรงin “hayat kurtarฤฑcฤฑ”
Bรถyle bir ortamda รin’in Batฤฑ Asya ve Avrupa’ya geniลleme isteฤinin Erdoฤan iรงin “hayat kurtarฤฑcฤฑ” olduฤu belirtilen yazฤฑ, 2016’dan bu yana iki รผlkenin saฤlฤฑk ve nรผkleer enerji iลbirliฤini de iรงeren 10 farklฤฑ anlaลma imzaladฤฑฤฤฑnฤฑ hatฤฑrlatฤฑyor:
“รin ลu an Rusya’dan sonra Tรผrkiye’nin ikinci bรผyรผk ithalat ortaฤฤฑ. 2016-2019 yฤฑllarฤฑ arasฤฑnda รin, Tรผrkiye’ye 3 milyar dolarlฤฑk yatฤฑrฤฑm yaptฤฑ; bir yฤฑl iรงinde bu rakamฤฑ ikiye katlamayฤฑ planlฤฑyor. รin’den gelen nakit akฤฑลฤฑ Erdoฤan iรงin hayat kurtarฤฑcฤฑ oldu ve kritik anlarda Cumhurbaลkanฤฑ’nฤฑn elini gรผรงlendirdi. 2018’de Tรผrk Lirasฤฑ yรผzde 40’tan fazla deฤer kaybettiฤinde, devlete ait รin Endรผstri ve Ticaret Bankasฤฑ, Tรผrk hรผkรผmetine enerji ve ulaลฤฑm projeleri kapsamฤฑnda 3.6 milyar dolarlฤฑk kredi saฤladฤฑ. Haziran 2019’da, ฤฐstanbul’da seรงimler yenilenirken รin Merkez Bankasฤฑ, iki รผlkenin merkez bankalarฤฑ arasฤฑnda 2012’de yenilenen swap anlaลmasฤฑ kapsamฤฑnda 1 milyar dolarlฤฑk nakit akฤฑลฤฑ saฤladฤฑ. Bu yฤฑl da TL deฤer kaybederken ve รผlke salgฤฑnฤฑn olumsuz etkileriyle mรผcadele ederken, Haziran ayฤฑnda รin yeniden devreye girdi ve Tรผrk ลirketlerin ticaret รถdemeleri iรงin รin Yeni kullanmasฤฑna izin verdi.”
รin’in yeni ipek yolu ismi verilen Kuลak ve Yol Giriลimi’ne (BRI) de makalesinde yer veren Foreign Policy, bu proje kapsamฤฑnda Tรผrkiye’ye daha fazla nakit akฤฑลฤฑ saฤlanฤฑrken รin’in de bir elini Akdeniz’e uzatabildiฤini yazฤฑyor. Tรผrkiye’de Kars’tan yola รงฤฑkarak Tiflis, Bakรผ ve Hazar Denizi รผzerinden รin’e ulaลan demiryolunun ve รin’in yรผzde 65’ine sahip olduฤu ฤฐstanbul’daki Kumport konteyner terminalinin bu kapsamda รถnemli olduฤu belirtiliyor.
“รin’in Kuลak ve Yol Projesi kapsamฤฑnda Tรผrkiye’ye milyarlarca dolar nakit para transferi yapฤฑldฤฑ”
Erdoฤan’ฤฑn “mega projelerini de รin’in desteklediฤi” belirtilen makalede, 3. boฤaz kรถprรผsรผ olan Yavuz Sultan Selim Kรถprรผsรผ’nรผn yรผzde 51’inin Ocak 2020’de รinli bir konsorsiyum tarafฤฑndan satฤฑn alฤฑndฤฑฤฤฑ bilgisine yer veriliyor.
BRI projesi sayesinde Erdoฤan’ฤฑn altyapฤฑ รงalฤฑลmalarฤฑna aฤฤฑrlฤฑk verdiฤi ve iรง politikada elini gรผรงlendirdiฤini yazan dergi, bu projelerde kullanฤฑlmak รผzere รin’in ฤฐhracat ve Kredi Sigorta ลirketi’nin Tรผrkiye’nin Varlฤฑk Fonu’na 5 milyar dolar aktardฤฑฤฤฑ bilgisine yer veriyor.
Makalede, Tรผrkiye’de enerji sektรถrรผnรผn de BRI projesi kapsamฤฑnda รin’den gelen nakit paradan yararlandฤฑฤฤฑ hatฤฑrlatฤฑlฤฑyor:
“รin, Tรผrkiye’nin elektrik ihtiyacฤฑnฤฑn yรผzde 3’รผnรผ karลฤฑlamasฤฑ planlanan Akdeniz’deki Hunutlu kรถmรผr santrali iรงin 1.7 milyar dolar aktardฤฑ. Ankara, รผlkedeki รผรงรผncรผ nรผkleer santrali inลa etmesi iรงin รin’in Devlet Nรผkleer Gรผรง Teknoloji ลirketi’yle bir anlaลma imzalamak รผzere de gรถrรผลmeler yรผrรผtรผyor.”
Geliลmiล silahlarฤฑn modelleri paylaลฤฑlฤฑyor
Makalede, gรผvenlik ve askeri iลbirliฤi alanฤฑnda da “istihbarat ve siber savaลฤฑ” kapsayacak ลekilde iki รผlke arasฤฑnda anlaลmalarฤฑn yรผrรผrlรผkte olduฤuna deฤiniliyor:
“Tรผrkiye’nin Bora balistik fรผzesi, รinli B-611 fรผzesi model alฤฑnarak 2017’de yapฤฑlmaya baลladฤฑ ve 2019’da Tรผrk ordusu bu fรผzeyi PKK’ya yรถnelik operasyonlarda kullanmaya baลladฤฑ. Tรผrkiye’nin 2018’deki Efes askeri tatbikatฤฑna da รinli askeri yetkililer katฤฑlmฤฑลtฤฑ.”
รin hรผkรผmeti ve ordusuyla baฤlarฤฑ sebebiyle ABD’de ulusal gรผvenlik tehdidi oluลturduฤu kabul edilen Huawei’nin de Tรผrk piyasasฤฑndaki payฤฑnฤฑn 2017’den 2019’a kadar yรผzde 3’ten yรผzde 30’a รงฤฑktฤฑฤฤฑna makalede dikkat รงekiliyor:
“Bir diฤer รin teknoloji ลirketi ZTE de, 2016’da Tรผrkiye’nin anahtar konumdaki telekomรผnikasyon araรงlarฤฑ รผreticisi Netaล’ฤฑn yรผzde 48’ini satฤฑn aldฤฑ. Netaล, ฤฐstanbul Havalimanฤฑ’nฤฑn telekomรผnikasyon sistemleri ve ulusal saฤlฤฑk verilerinin dijitalleลmesi gibi projeleri yรผrรผtรผyor.”
“Erdoฤan รin’le iลbirliฤi sayesinde IMF’ye gitmek zorunda kalmฤฑyor”
ลu an iรงin รin ve Tรผrkiye arasฤฑnda artan iลbirliฤinin “iki รผlkenin de รงฤฑkarฤฑna olduฤu” belirtilen yazฤฑda, รin’in bir NATO รผyesiyle bรถylesine geniล รงaplฤฑ stratejik iliลki geliลtirebilmiล olmasฤฑnฤฑn รถnemli olduฤuna deฤiniliyor:
“Tรผrkiye ve Erdoฤan iรงin, รin, mega projeler iรงin bu ekonomik ลartlarda รงaresizce ihtiyaรง duyulan kaynaklarฤฑ saฤlฤฑyor. Aynฤฑ derece รถnemli bir baลka husus da; รin’den gelen nakit para Erdoฤan’ฤฑn IMF gibi Batฤฑlฤฑ kurumlardan yardฤฑm istemesine gerek bฤฑrakmฤฑyor. รรผnkรผ Uluslararasฤฑ Para Fonu’ndan (IMF) kredi almak, รผlkede bazฤฑ reformlar yapmasฤฑna ve รผlke ekonomisi รผzerindeki sฤฑnฤฑrsฤฑz kontrolรผnรผn kฤฑsฤฑtlanmasฤฑna yol aรงar.”
Tรผrkiye ve รin arasฤฑndaki yakฤฑnlaลmanฤฑn diฤer bir sebebinin de Batฤฑlฤฑ รผlkelerin “antidemokratik uygulamalar sebebiyle” sฤฑrayla รงekildiฤi bu iki รผlkenin, bรถlgelerinde pek fazla dostlarฤฑnฤฑn kalmamasฤฑna baฤlayan makale, ลu ifadelerle sona eriyor:
“ฤฐki รผlke, ABD’nin hegemonyasฤฑna ve Batฤฑ’nฤฑn yarattฤฑฤฤฑ kurumlarฤฑn oluลturduฤu uluslararasฤฑ dรผzene karลฤฑ gelme vizyonunu paylaลฤฑyor. Bu stratejik ortaklฤฑktan yara alan da Uygurlar ve muhalifler oluyor, zira bunlarฤฑn korunmasฤฑ iรงin ekonomi ve bรผyรผmeyi birinci plana almayan demokratik kurum ve sรผreรงler tarafฤฑndan korunan hak ve รถzgรผrlรผklerin bulunduฤu siyasi sistemlerin varlฤฑฤฤฑnฤฑ gerektiriyor.”(BBC Tรผrkรงe)
