Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan ve Rusya Devlet Baลkanฤฑ Vladimir Putin, Suriye’nin ฤฐdlib kentinde hรผkรผmet ile silahlฤฑ muhalif รถrgรผtlerin elindeki kesimler arasฤฑnda silahtan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bir bรถlge kurulmasฤฑna karar verdi.
Bu anlaลmanฤฑn ardฤฑndan ฤฐdlib’e bir sรผredir beklenen askeri operasyonun ลu aลamada yapฤฑlmasฤฑndan vazgeรงildiฤi aรงฤฑklandฤฑ.
ฤฐki liderin anlaลmaya vardฤฑฤฤฑ bir diฤer konu da Suriye hรผkรผmeti aรงฤฑsฤฑndan kritik รถnem taลฤฑyan ve ฤฐdlib eyaleti รผzerinden geรงen Halep-Lazkiye ve Halep-Hama otoyollarฤฑnฤฑn da trafiฤe yeniden aรงฤฑlmasฤฑ oldu.
Batฤฑ basฤฑnฤฑ, anlaลmanฤฑn insani durumla ilgili bir kriz riskini ortadan kaldฤฑrdฤฑฤฤฑ iรงin olumlu olduฤunu ancak uygulamaya dair bazฤฑ soru iลaretleri bulunduฤuna dikkat รงekti. Rus basฤฑnฤฑ ise “sansasyonel” olarak tanฤฑmladฤฑฤฤฑ anlaลmanฤฑn Putin ile Erdoฤan arasฤฑndaki “รถzel iliลki” sayesinde yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ vurguladฤฑ.
Suriye hรผkรผmetinden anlaลmayla ilgili doฤrudan bir tepki gelmedi. Ancak Suriye’nin Cenevre’deki Birleลmiล Milletler (BM) nezdindeki Daimi Temsilcisi Hussam Edin Aala, ฤฐdlib’i yeniden hรผkรผmetin kontrolรผ altฤฑna alma kararlฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑ sรผrdรผฤรผnรผ sรถyledi. ฤฐran ise bu anlaลmayฤฑ ฤฐdlib’de savaลฤฑn รถnlenmesi iรงin diplomatik รงabalarฤฑn baลarฤฑya ulaลmasฤฑnฤฑn bir gรถstergesi olarak nitelendirdi.
Silahtan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bรถlge nedir?
Putin ve Erdoฤan, dรผn Rusya’nฤฑn Soรงi kentinde yaptฤฑklarฤฑ gรถrรผลmenin ardฤฑndan dรผzenledikleri ortak basฤฑn toplantฤฑsฤฑnda รผzerinde mutabฤฑk kaldฤฑklarฤฑ anlaลmanฤฑn ayrฤฑntฤฑlarฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ.
Buna gรถre, 15 Ekim tarihine kadar ฤฐdlib’de silahlฤฑ muhalif รถrgรผtler ile Suriye ordusu arasฤฑndaki temas hattฤฑnda 15-20 kilometre geniลliฤinde silahtan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bir bรถlge kurulacak.
Putin tarafฤฑndan “radikal dรผลรผnceye sahip” gruplar olarak nitelendirilen El Nusra Cephesi gibi รถrgรผtlerin, oluลturulacak bu silahsฤฑz bรถlgeden รงฤฑkmalarฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
10 Ekim tarihine kadar tรผm silahlฤฑ muhalif รถrgรผtlerin ellerindeki fรผze sistemleri, top ve tank gibi aฤฤฑr silahlarฤฑ bรถlgeden รงekmeleri planlanฤฑyor.
Tรผrk ve Rus ordusuna baฤlฤฑ birliklerin, silahtan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bรถlgede devriye gezmeleri de รผzerinde anlaลmaya varฤฑlan bir diฤer nokta oldu.
Tรผrkiye, bu anlaลmanฤฑn muhalif gruplarฤฑn bulunduklarฤฑ yerlerde kalmaya devam etmelerini saฤlayacaฤฤฑnฤฑ ve bunun karลฤฑlฤฑฤฤฑnda da Rusya ile birlikte belirleyecekleri “radikal gruplarฤฑn” bu alanda faaliyet gรถstermesinin engelleyeceฤini sรถylรผyor.
ฤฐki liderin รผzerinde anlaลmaya vardฤฑฤฤฑ bir diฤer konu da ฤฐdlib รผzerinden geรงen Halep-Lazkiye arasฤฑnda M4 ve Halep-Hama arasฤฑndaki M5 otoyollarฤฑn yeniden trafiฤe aรงฤฑlmasฤฑ.
Bu anlaลma ne anlama geliyor?
Bu anlaลma, en azฤฑndan bir sรผreliฤine Suriye ordusunun beklenen ฤฐdlib operasyonunun ertelenmesine neden oldu.
Putin ile Erdoฤan’ฤฑn dรผzenlediฤi basฤฑn toplantฤฑsฤฑnฤฑn ardฤฑndan bir aรงฤฑklama yapan Rusya Savunma Bakanฤฑ Sergei ลoygu, ฤฐdlib’e askeri bir operasyon dรผzenlenmeyeceฤini sรถyledi.
Tรผrkiye, ฤฐdlib’e askeri bir operasyon dรผzenlenmesine karลฤฑ รงฤฑkฤฑyor ve bunun “felaket” olacaฤฤฑnฤฑ belirtiyor.
Tรผrkiye ayrฤฑca, ฤฐdlib’de bulunan cihatรงฤฑ รถrgรผtlerle “ฤฑlฤฑmlฤฑ” olarak nitelendirdiฤi muhalif silahlฤฑ gruplarฤฑn birbirinden ayrฤฑลtฤฑrฤฑlarak, cihatรงฤฑlara yรถnelik nokta atฤฑล operasyon yapฤฑlmasฤฑnฤฑ รถneriyordu.
Erdoฤan ile Putin’in vardฤฑฤฤฑ anlaลmada, iki รผlkenin “radikal รถrgรผtleri” birlikte tespit etmesi ve diฤer silahlฤฑ muhalif gruplarฤฑn da olduklarฤฑ yerde kalmasฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Anlaลma kapsamฤฑnda yer alan bir diฤer konu da Tรผrkiye’nin รถnerisi ile ฤฐdlib รผzerinden geรงen Halep-Lazkiye ve Halep-Hama otoyollarฤฑn yฤฑlsonuna kadar yeniden trafiฤe aรงฤฑlmasฤฑ.
Bรถylece baลkent ลam ve Suriye hรผkรผmetinin en gรผรงlรผ olduฤu yerlerden Lazkiye ile รผlkenin en bรผyรผk kentlerinden Halep arasฤฑnda kesintisiz ulaลฤฑm saฤlanmฤฑล olacak. Bu, Suriye hรผkรผmeti aรงฤฑsฤฑndan kritik รถnem taลฤฑyan bir geliลme.
Rus basฤฑnฤฑ da bu anlaลmanฤฑn silahlฤฑ muhalif gruplarฤฑn kimyasal saldฤฑrฤฑ dรผzenleyerek, suรงu Suriye ordusuna atฤฑp hรผkรผmete yรถnelik bir uluslararasฤฑ mรผdahale riskini ortadan kaldฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Anlaลmayla ilgili belirsizlik taลฤฑyan noktalar neler?
Yapฤฑlan yorumlarda, anlaลma genel anlamda olumlu bulunsa da uygulamaya dair bazฤฑ soru iลaretlerinin bulunduฤu belirtiliyor.
Bunlarฤฑn baลฤฑnda anlaลmanฤฑn kapsadฤฑฤฤฑ alanฤฑn sฤฑnฤฑrlarฤฑ geliyor. Liderler, yaptฤฑklarฤฑ aรงฤฑklamalarda silahsฤฑz bรถlgenin nereleri kapsayacaฤฤฑna dair herhangi bir bilgi vermedi.
Bir eyalet olan ฤฐdlib’in aynฤฑ adฤฑ taลฤฑyan en bรผyรผk ลehrinin silahsฤฑz bรถlgeye dahil olup olmadฤฑฤฤฑ henรผz bilinmiyor. Dahil olmasฤฑ halinde, bu, bรถlgenin bรผyรผk kฤฑsmฤฑ kontrolรผ altฤฑnda tutan cihatรงฤฑ รถrgรผtlerin ฤฐdlib ลehrinden รงekilecekleri anlamฤฑna geliyor.
Anlaลmaya dair bir diฤer belirsizlik de “radikal dรผลรผnceli” olarak nitelendirilen gruplarฤฑn รงekilme ve silahlฤฑ รถrgรผtlerin ellerindeki aฤฤฑr silahlarฤฑ oluลturulan bรถlgeden รงฤฑkarma sรผreรงleriyle ilgili.
Bu gruplarฤฑn anlaลmanฤฑn bu kฤฑsmฤฑ kabul edip etmeyecekleri ve etmemeleri halinde bunun nasฤฑl gerรงekleลtirileceฤi de ortaya รงฤฑkan bir diฤer soru iลareti.
Ayrฤฑca, “radikal gruplarฤฑn” Tรผrkiye ile Rusya tarafฤฑndan birlikte tespit edileceฤi aรงฤฑklandฤฑ. Bu tanฤฑmlamanฤฑn nasฤฑl yapฤฑlacaฤฤฑ ve bu sรผrecin nasฤฑl ilerleyeceฤine dair ayrฤฑntฤฑlar da henรผz bilinmiyor.
Bir diฤer konu da silahtan arฤฑndฤฑrฤฑlmฤฑล bรถlgenin dฤฑลฤฑnda kalan alanlarda Rusya ve Suriye ordusunun hava operasyonlarฤฑ dรผzenleyip dรผzenlemeyecekleri.
Rusya Savunma Bakanฤฑ ลoygu, ฤฐdlib’e askeri operasyon dรผzenlenmeyeceฤini aรงฤฑkladฤฑ. Ancak bunun Suriye ordusu tarafฤฑndan bir sรผredir beklenen bรผyรผk operasyonu mu, yoksa hava operasyonlarฤฑ da dahil her tรผrlรผ askeri mรผdahaleyi mi kapsadฤฑฤฤฑ sorusu da gรผndeme getirilen bir diฤer konu.
Kim ne tepki verdi?
Rus bakan ลoygu, anlaลmanฤฑn ayrฤฑntฤฑlarฤฑnฤฑn Suriyeli makamlarla da paylaลฤฑlacaฤฤฑnฤฑ ve ilgili รงalฤฑลmalarฤฑn yapฤฑlacaฤฤฑnฤฑ da sรถyledi.
Suriye’den ise konuyla ilgili herhangi bir aรงฤฑklama gelmedi. Soรงi zirvesinin yapฤฑldฤฑฤฤฑ sฤฑralarda Suriye’nin Cenevre’deki BM nezdindeki Daimi Temsilcisi Aala, Suriye devletinin ฤฐdlib ลehrini “El Nusra da dahil olmak รผzere terรถr รถrgรผtlerinden kurtarmaya” kararlฤฑ olduฤunu sรถyledi.
Aala, “Ayrฤฑca, terรถristlerin iลledikleri suรงlara karลฤฑ koruma isteyen halkฤฑmฤฑzฤฑn taleplerine karลฤฑlฤฑk olarak, bu ลehirde hรผkรผmetin kontrolรผ yeniden saฤlamasฤฑnฤฑ istiyoruz” dedi.
Rus basฤฑnฤฑ da varฤฑlan anlaลmayฤฑ “sansasyonel” olarak nitelendirdi. Yapฤฑlan yorumlarda, bu anlaลmanฤฑn Putin ile Erdoฤan’ฤฑn kurduฤu “รถzel iliลki” sayesinde yapฤฑlabildiฤine dikkat รงekildi.
Hรผkรผmete yakฤฑn Rossiya 1 kanalฤฑ, bu anlaลmanฤฑn aynฤฑ zamanda “Batฤฑ’nฤฑn Tรผrkiye ile Rusya arasฤฑndaki temaslarฤฑ engelleme รงabalarฤฑnฤฑn” da iลe yaramadฤฑฤฤฑ anlamฤฑna geldiฤi yorumunu yaptฤฑ.
ฤฐran Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Cevad Zarif de son haftalarda Suriye konusunda yoฤun bir diplomatik รงaba yรผrรผtรผldรผฤรผnรผ belirterek, “Soรงi toplantฤฑsฤฑ da aลฤฑrฤฑlฤฑkรงฤฑ terรถrle mรผcadele konusunda gรผรงlรผ bir taahhรผtte bulunarak ฤฐdlib’de savaลฤฑn รถnlenmesinde baลarฤฑlฤฑ oluyor. Diplomasi iลe yarฤฑyor” dedi.
Konuyla ilgili Anadolu Ajansฤฑ’na bir deฤerlendirme yapan bir ABD Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ sรถzcรผsรผ, Suriye’de ลiddeti azaltacak her tรผrlรผ รงabadan memnuniyet duyacaklarฤฑnฤฑ ve ฤฐdlib’deki รงatฤฑลmasฤฑzlฤฑk sรผrecinin kalฤฑcฤฑ olmasฤฑnฤฑ umduklarฤฑnฤฑ sรถyledi.
ฤฐngiliz basฤฑnฤฑnda da konuyla ilgili haberler geniล yer buldu. Gazeteler genel olarak anlaลmanฤฑn bir insani kriz riskini ortadan kaldฤฑrdฤฑฤฤฑ iรงin olumlu olduฤunu belirtirken, uygulamaya dair soru iลaretlerinin bulunduฤuna dikkat รงekti.
ฤฐdlib neden รถnemli?
Suriye-Tรผrkiye sฤฑnฤฑrฤฑnda yer alan ฤฐdlib’de รผรง milyon kiลi yaลฤฑyor. Burada 60 binden fazla silahlฤฑ รถrgรผt รผyesi olduฤu tahmin ediliyor.
Daha รถnce Suriye hรผkรผmetinin dรผzenlediฤi askeri operasyonlarla geri aldฤฑฤฤฑ Halep ve Deraa gibi yerlerden รงฤฑkartฤฑlan silahlฤฑ รถrgรผt รผyelerinin de silahlarฤฑyla birlikte ฤฐdlib’e gitmelerine izin verilmiลti.
Ayrฤฑca yine Tรผrkiye ile Rusya arasฤฑnda daha รถnce varฤฑlan bir anlaลma kapsamฤฑnda kurulan รงatฤฑลmasฤฑzlฤฑk bรถlgelerinden biri de ฤฐdlib. Tรผrkiye’nin burada 12 askeri gรถzlem noktasฤฑ bulunuyor.
ฤฐdlib, ลu anda Suriye’de cihatรงฤฑ gruplarฤฑn ve silahlฤฑ muhalif รถrgรผtlerin elinde kalan son bรผyรผk eyalet konumunda. Buranฤฑn yeniden Suriye hรผkรผmetinin kontrolรผ altฤฑna geรงmesi halinde, yedi yฤฑl sรผren รผรง savaลฤฑn ardฤฑndan Suriye hรผkรผmeti รผlkenin รงok bรผyรผk bir kฤฑsmฤฑnฤฑ yeniden yรถnetimi altฤฑna almฤฑล olacak.
ฤฐdlib, 2015 yฤฑlฤฑndan bu yana cihatรงฤฑ รถrgรผtlerin kontrolรผ altฤฑnda bulunuyor. Bir dรถnem burada “El Nusra Emirliฤi” kurulmuลtu.
ลimdi ise ฤฐdlib’in yรผzde 60’ฤฑ, El Kaide’nin Suriye kolu El Nusra’dan dรถnรผลen cihatรงฤฑ Heyet Tahrir el ลam (HTล) รถrgรผtรผnรผn kontrolรผnde. Lideri, eski El Nusra mensubu Ebu Muhammed Colani.
Diฤer cihatรงฤฑ muhalif รถrgรผtler de HTล’ye karลฤฑ aynฤฑ รงatฤฑ altฤฑnda toplandฤฑ.
Suriye Kurtuluล Cephesi’ni oluลturan Ahrar รผr ลam, Nureddin Zenki Hareketi, Ceyล el Ahrar ve ลukur el ลam, bir diฤer รงatฤฑ รถrgรผtรผ Ulusal Kurtuluล Cephesi ile birleลti.
Ahrar รผr ลam, Suriye hรผkรผmetinin Mayฤฑs 2011’de ilan ettiฤi afla birlikte hapisten รงฤฑkan Selefi militanlardan oluลuyor.
BBC’nin Araลtฤฑrma ve Analiz birimine gรถre 2011’de kurulan Nureddin Zenki Hareketi de 2018 ลubat ayฤฑnda HTล ile รงatฤฑลฤฑnda Ahrar รผr ลam’la ittifaka gitti.
