BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre saldฤฑrฤฑlarฤฑn yerlerini belirlemek ve yฤฑkฤฑmฤฑ belgelemek iรงin harita verileri de dahil, aรงฤฑk kaynaklarฤฑ kullanan araลtฤฑrmacฤฑlarฤฑn dikkat รงektiฤi bir konu bu.
Aรงฤฑk kaynak araลtฤฑrmacฤฑsฤฑ Samir, “ฤฐsrail ve Filistin topraklarฤฑndan yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ uydu fotoฤraflarฤฑ alamamamฤฑz bizi engelliyor” diyor.
Aslฤฑnda, uydu ลirketlerinin elinde daha yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflar olsa da Google Earth’te ฤฐsrail ve Filistin topraklarฤฑnฤฑn รงoฤu dรผลรผk รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflarla yer alฤฑyor.
รrneฤin Gazze’de arabalarฤฑ seรงmek zor. Kuzey Kore’nin baลkenti Pyongyang’da ise arabalar net bir ลekilde gรถrรผlebiliyor, hatta tek tek insanlar bile seรงilebiliyor.
Uydu fotoฤraflarฤฑ neden รถnemli?
Uydu fotoฤraflarฤฑnฤฑn kullanฤฑmฤฑ, รงatฤฑลmalarla ilgili haberler yapฤฑlmasฤฑnda yaลamsal รถnemdeki bir unsur haline geldi.
ฤฐsrail ve Filistin topraklarฤฑnda son yaลananlarda, aรงฤฑk kaynak araลtฤฑrmacฤฑlarฤฑ uydularฤฑ kullanarak Gazze ve ฤฐsrail’de hedef alฤฑnan binalarฤฑ doฤrulamaya รงalฤฑลฤฑyor.
Ancak en รงok kullanฤฑlan uydu fotoฤraflarฤฑ platformu Google Earth’te Gazze’nin son fotoฤraflarฤฑ dรผลรผk รงรถzรผnรผrlรผklรผ ve bu nedenle net deฤil.
Bellingcat’te รงalฤฑลan gazeteci Aric Toler Twitter paylaลฤฑmฤฑnda, “En yakฤฑn tarihli Google Earth fotoฤraflarฤฑ 2016’dan ve รงรถp gibi gรถrรผnรผyor. Suriye’de rastgele kฤฑrsal bir yere zoom yaptฤฑm ve o gรผnden bu yana รงekilmiล 20’den fazla yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraf vardฤฑ” diyor.
Google “yoฤun nรผfuslu yerleri dรผzenli olarak gรผncellemeyi amaรงladฤฑฤฤฑnฤฑ” sรถylรผyor ancak Gazze’deki tablo bu deฤil.
Yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflar var mฤฑ?
ABD hรผkรผmeti, geรงen yฤฑla kadar Amerikan ลirketlerinin ticari olarak saฤlayabileceฤi ฤฐsrail ve Filistin topraklarฤฑnฤฑn fotoฤraflarฤฑnฤฑn kalitesine kฤฑsฤฑtlama koymuลtu.
Bu kฤฑsฤฑtlama, ฤฐsrail’in gรผvenlik kaygฤฑlarฤฑna destek vermek iรงin yapฤฑlan 1997 tarihli Kyl-Singaman Yasasฤฑ’nda (KBA) yer alฤฑyordu.
KBA’ya gรถre ABD’li uydu fotoฤrafฤฑ ลirketleri piksel boyutu 2 metreden kรผรงรผk olmayan (araba boyutlarฤฑndaki bir nesneyi gรถrรผnรผr kฤฑlacak, ancak daha kรผรงรผk olmayacak) fotoฤraflar verebiliyordu.
Askeri รผsler gibi alanlarฤฑn bulanฤฑklaลtฤฑrฤฑlmasฤฑ sฤฑk gรถrรผlen bir durum, ancak KBA tรผm bir รผlkenin bรถyle bir kฤฑsฤฑtlamaya tabi tutulduฤu ilk รถrnekti.
Yasada sadece ฤฐsrail’in adฤฑ anฤฑlฤฑyordu ancak Filistin topraklarฤฑna da uygulandฤฑ.
Ancak Fransฤฑz Airbus gibi bazฤฑ ลirketler, yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflar saฤlamaya baลlayฤฑnca, ABD bu kฤฑsฤฑtlamaya son verme baskฤฑsฤฑ altฤฑna girdi.
Temmuz 2020’de KBA kaldฤฑrฤฑldฤฑ ve ABD yรถnetimi ลu anda bรถlgenin รงok daha yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflarฤฑnฤฑ saฤlamasฤฑna izin verdi. (Her bir piksel 40 santimetre kadar kรผรงรผk olabiliyor yani insanlar kolaylฤฑkla seรงilebiliyor)
Yasanฤฑn deฤiลtirilmesi iรงin kampanya yรผrรผten akademisyenlerden Oxford รniversitesi’nden arkeolog Michael Fradley, “ฤฐlk amaรง bilimseldi. Projemiz iรงin sรผrekli bir veri kaynaฤฤฑ istedik. Dolayฤฑsฤฑyla iลgal altฤฑndaki Filistin topraklarฤฑnda, bรถlgenin diฤer kesimleriyle benzer yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflara eriลime ihtiyacฤฑmฤฑz vardฤฑ” diyor.
Gazze neden hala bulanฤฑk?
BBC bu konuda hem Google hem de harita uygulamasฤฑ uydu fotoฤraflarฤฑ gรถsteren Apple ile gรถrรผลtรผ.
Apple, haritalarฤฑnฤฑ gรผncellediฤini ve yakฤฑnda 40 santimetrelik daha yรผksek รงรถzรผnรผrlรผฤe sahip olacaฤฤฑnฤฑ belirtti.
Google ise fotoฤraflarฤฑnฤฑ bir dizi tedarikรงiden edindiฤini ve “yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflar oldukรงa, uydu fotoฤraflarฤฑnฤฑ gรผncelleme fฤฑrsatlarฤฑnฤฑ deฤerlendirdiฤini” belirtti. Ancak ลirket, ลu anda “paylaลacak herhangi bir planlarฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ” da vurguladฤฑ.
Bellingcat’tan aรงฤฑk kaynak araลtฤฑrmacฤฑsฤฑ Nick Waters ise Twitter’da “Son olaylarฤฑn รถnemini dรผลรผnรผrsek, bu alanฤฑn ticari fotoฤraflarฤฑnda kalitenin kasten dรผลรผrรผlmesi iรงin bir neden gรถremiyorum” diye yazdฤฑ.
Fotoฤraflarฤฑ aslฤฑnda kim รงekiyor?
Google Earth ve Apple Maps gibi haritalama platformlarฤฑ, fotoฤraflar iรงin kendi uydularฤฑ olan ลirketlere baฤฤฑmlฤฑ.
Bu alanฤฑn en bรผyรผklerinden Maxar ve Planet Labs, ลu anda ฤฐsrail ve Gazze’nin yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflarฤฑnฤฑ hazฤฑrlฤฑyor.
Maxar’dan yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamada, “ABD yasalarฤฑnda yapฤฑlan son deฤiลikliklerle ฤฐsrail ve Gazze’nin fotoฤraflarฤฑ 40 santimetrelik รงรถzรผnรผrlรผkle saฤlanฤฑyor” denildi.
Planet Labs da 50 santimetrelik รงรถzรผnรผrlรผฤe sahip fotoฤraflarฤฑn saฤlandฤฑฤฤฑnฤฑ teyit etti.
Ancak aรงฤฑk kaynak araลtฤฑrmacฤฑlarฤฑ, kullanฤฑmฤฑ รผcretsiz haritalama yazฤฑlฤฑmlarฤฑna baฤฤฑmlฤฑ ve bu yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflara doฤrudan eriลimleri yok.
Yรผksek รงรถzรผnรผrlรผklรผ fotoฤraflar neleri ortaya รงฤฑkartabilir?
ฤฐnsan Haklarฤฑ ฤฐzleme รrgรผtรผ’ndeki araลtฤฑrmacฤฑlar, 2017’de Planet Labs ile iลbirliฤi yapฤฑp, Myanmar’da Arakan Mรผslรผmanlarฤฑn ait kรถylerinin ordu tarafฤฑndan yok edilmesini ortaya รงฤฑkartmฤฑลtฤฑ.
40 santimetrelik รงรถzรผnรผrlรผฤe sahip fotoฤraflarla, bรถlgedeki 200 kรถyde ortaya รงฤฑkartฤฑlan hasarฤฑ belgelemiลlerdi.
Bu kanฤฑtlar, Myanmar’dan Bangladeล’e kaรงan Arakanlฤฑ Mรผslรผmanlarฤฑn kรถylerinin ordu tarafฤฑndan hedef alฤฑndฤฑฤฤฑ iddialarฤฑnฤฑ teyit ediyordu.
Uydu fotoฤraflarฤฑ, รin’in Sincan bรถlgesinde yaลananlarฤฑn ortaya รงฤฑkartฤฑlmasฤฑnda da รถnemli rol oynadฤฑ. Bunlara Uygurlar iรงin inลa edilen “yeniden eฤitim merkezleri” de dahildi.
Fotoฤraflar sayesinde bunlarฤฑn nerede inลa edildiฤi gรถrรผldรผ ve uydu fotoฤraflarฤฑ aynฤฑ zamanda boyutlarฤฑ ve belirli รถzellikle konusunda da fikir verdi.
