“Geรงen sene kuraklฤฑk yรผzรผnden 500 bin lira zarar ettim. Bu sene de bรถyle olursa borรงlarฤฑ รถdemek iรงin mecburen tarlayฤฑ satacaฤฤฑz. “รiftรงi ekonominin bel kemiฤidir”ย diyorlar. Hรขlbuki รงiftรงinin belkemiฤi kฤฑrฤฑldฤฑ. Hiรง birลeyimiz kalmadฤฑ”
DW Tรผrkรงe’nin haberine gรถre Diyarbakฤฑrโฤฑn Sur ilรงesine baฤlฤฑ Kรถprรผbaลฤฑ Kรถyรผโnde yaลayan 48 yaลฤฑndaki Gฤฑyasettin Bakฤฑr, รงiftรงinin son yฤฑllardaki durumunu bu sรถzlerle anlatฤฑyor. “Bereketli hilal” olarak bilinen Mezopotamya ovasฤฑnda, bin 200 dรถnรผmlรผk arazisinde mercimek eken Bakฤฑr, kuraklฤฑk, artan maliyetler ve banka borรงlarฤฑ nedeniyle zor gรผnler yaลฤฑyor. Geรงen yฤฑl kuraklฤฑktan aฤฤฑr darbe yiyen ve susuz tarฤฑm yaptฤฑฤฤฑ รผrรผnlerin รงoฤu yanan Bakฤฑrโฤฑn umudu bu seneki ekimdeydi. Bu yฤฑl tarlasฤฑnฤฑ yeniden ekecek, iyi verim alฤฑnca da tรผm borรงlarฤฑnฤฑ รถdeyecekti. Ancak รผlkede yaลanan ekonomik geliลmeler bir kez daha onu umutsuz bฤฑraktฤฑ.ย
Gรผbreye zam รผstรผne zam
Tรผrkiyeโnin tahฤฑl ambarฤฑ olan Gรผneydoฤuโda รงiftรงilerin รงoฤunun durumu Gฤฑyasettin Bakฤฑrโdan farklฤฑ deฤil. Kuraklฤฑk nedeniyle geรงen sezon hasat yapamayan ve milyonlarca lira zarara uฤrayan รงiftรงiler, bu yฤฑl da ciddi bir krizle karลฤฑ karลฤฑya. Krizin nedeni gรผbre fiyatฤฑna gelenย fahiล zamlar. 2020 yฤฑlฤฑnฤฑn hasat sezonundan bugรผne kadar geรงen 16 aylฤฑk sรผrede gรผbreye 37 kez zam yapฤฑldฤฑ. รstelik son zam, tam da รงiftรงilerin ekim yaptฤฑฤฤฑ dรถnemde geldi. Yeni zamlarla birlikte, taban gรผbresi denilen ve ekim sฤฑrasฤฑnda kullanฤฑlan Dap gรผbrenin ton fiyatฤฑ 16 ayda iki bin 200 liradan 11 bin liraya yรผkseldi. Bahar aylarฤฑnda kullanฤฑlan รผre gรผbrenin ton fiyatฤฑ 16 ayda bin 800 liradan 13 bin liraya, yine baharda kullanฤฑlan can gรผbrenin fiyatฤฑ ise bin liradan 8 bin liraya yรผkseldi.
Bahar aylarฤฑnda daha fazla zam endiลesi
Uzmanlar, henรผz kullanฤฑm zamanฤฑ gelmeyen รผst gรผbre fiyatlarฤฑnaย daha fazla zamย geleceฤinden de endiลeli. Ziraat Mรผhendisi ve Tarฤฑm Yazarฤฑ Faik Toy, gรผbrenin bugรผnkรผ durumu iรงin geรงmiลte รงok uyarฤฑ yaptฤฑklarฤฑnฤฑ, ancak dikkate alฤฑnmadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor. Tarฤฑm Bakanlฤฑฤฤฑโnฤฑn gรผbre fiyatฤฑna mรผdahale etmesi veya ithal ederek รงiftรงiye ucuz bir ลekilde temin etmesi gerektiฤine dikkat รงeken Toy, bakanlฤฑฤฤฑn ise sadece yaลananlarฤฑ izlemekle yetindiฤini dรผลรผnรผyor.ย
“รiftรงiler bu sene buฤday ve arpa รผretimlerini kฤฑsarak kฤฑrmฤฑzฤฑ mercimek ve nohut alanlarฤฑnฤฑ arttฤฑrma yoluna gittiler. รiftรงi zaten kuraklฤฑktan รงฤฑkmฤฑล. 62 ilimizde kuraklฤฑk meydana gelmiล. Hangi parayla bu gรผbreyi alฤฑp tarlasฤฑna atacak? Bakanlฤฑk, yฤฑlda yaklaลฤฑk 15 milyon ton hububat ve baktiyat ithal ediyor. Sanayiciye bunu yรผzde 40 zararla satฤฑyor. Bir milyon veya 500 bin ton gรผbreyi ithal edip, dรผลรผk fiyata รงiftรงiye satabilirdi. Bunu yapmadฤฑ ve hala izlemeye devam ediyor. Eฤer siz รงiftรงinizin yanฤฑndaysanฤฑz รงiftรงi neden gรผbresiz ekim yapฤฑyor, neden gรผbre alamฤฑyor? รiftรงinin yanฤฑnda olmak bu deฤil.”
Gรผneydoฤuโda gรผbresiz ekim
Merkez Bankasฤฑโnฤฑn faiz kararฤฑnฤฑn ardฤฑndan dรถvizde yaลanan hฤฑzlฤฑ yรผkseliล gรผbreye gelen zamlarฤฑn ana sebebi olarak gรถrรผlรผyor. Gรผbre fiyatlarฤฑnฤฑn artmasฤฑ ise รงiftรงilerin รงoฤunu bu yฤฑl gรผbresiz ekim yapmak zorunda bฤฑraktฤฑ. Gรผbresiz ekim รผretimin neredeyse yarฤฑ yarฤฑya dรผลmesi anlamฤฑna geliyor. Ancak, aฤฤฑr maliyetlerle boฤuลan รงiftรงilerin baลka รงaresi de yok. 72 yaลฤฑnda olan ve 50 yฤฑldan fazla sรผredir tarฤฑmla uฤraลan Abdurrahman Durgun o รงiftรงilerden biri. Her yฤฑl 3 bin dรถnรผm arazi eken Durgun, atalarฤฑndan kalan รงiftรงiliฤi tรผm zorluklara raฤmen bฤฑrakmak istemiyor. Geรงen yฤฑl kuraklฤฑk nedeniyle 1,5 milyon lira zarar eden Durgun maliyetlerle nasฤฑl baลa รงฤฑkacaฤฤฑnฤฑ bilmiyor.ย
“Ben iki bin dรถnรผmden fazla buฤday ektim. En az 50-60 ton bahar gรผbresi lazฤฑm. Gรผbre bu kadar pahalฤฑ olmuล ki, bu para nereden gelecek? Zaten bu yฤฑl da yaฤmur yaฤmazsa biz yanmฤฑลฤฑz. รiftรงinin durumu ลu an รงok kรถtรผdรผr. รiftรงinin durumu kรถtรผyse milletin de durumu kรถtรผ olur. รรผnkรผ gelecek sene eฤer kรถtรผ bir durum olursa ben mecburen bunun yarฤฑsฤฑnฤฑ ekerim. O zaman fiyatlar daha artar. Eฤer biz gรผbre vermezsek verim yรผzde 50 dรผลรผyor”
“ลu an iyi gรผnlerimizi yaลฤฑyoruz”
Gรผbre fiyatlarฤฑndaki fahiล zamlarฤฑn ekim yapamaz duruma getirdiฤi รงiftรงiler ya hiรง gรผbre kullanmฤฑyor, ya da daha az kullanฤฑyor. Ancak uzmanlar, gรผbresiz ekimin รถnรผmรผzdeki hasat sezonunda rekolteyi ciddi oranda etkileyeceฤi, bunun da piyasaya ve sofralara zam olarak geleceฤi gรถrรผลรผnde. Faik Toy, gรผbresiz ekilen buฤdayฤฑn veriminde dekar baลฤฑna 200, kฤฑrmฤฑzฤฑ mercimekte 100 kilogram verim kaybฤฑ olacaฤฤฑnฤฑ belirtiyor. Gelecek yฤฑl gรผbre kuraklฤฑฤฤฑ yaลanacaฤฤฑna dikkat รงeken Toy, hem daha az รผrรผnรผn piyasaya รงฤฑkacaฤฤฑnฤฑ, hem de gรผbre fiyatleri arttฤฑฤฤฑ iรงin direkt รผrรผn fiyatlarฤฑnฤฑn da artacaฤฤฑnฤฑ belirtiyor.
“รrรผn fiyatlarฤฑ รงok yรผkselecek. Yani biz ลu an iyi gรผnlerimizi yaลฤฑyoruz. รnรผmรผzdeki yฤฑl zam รผstรผne zamlar gรถrecez. Yani tรผketici pazara gittiฤinde eli boล รงฤฑkacak. Ekmek fiyatฤฑ benim tahminlerime gรถre minimum 5 TLโyi gรถrecek. Zaten tรผketicinin alฤฑm gรผcรผ yok. Alฤฑm gรผcรผnรผ yรผkseltme yรถnรผnde bir adฤฑm atฤฑlmฤฑyor. รiftรงi zaten bitti. รnรผmรผzdeki sene tรผketici feryat figan edecek.ย
“Mecburen tarlayฤฑ satacaฤฤฑz”
รnรผmรผzdeki yฤฑl gรผbresiz ekim nedeniyle buฤday rekoltesinde 3,5 milyon ton dรผลรผล bekleniyor. Bu dรผลรผลรผn sebeplerinden biri de zamlarla baลedemeyen รงiftรงilerin daha fazla gรผbre isteyen buฤday yerine mercimek ekimine yรถnelmesi. Ancak, bรถlgede kฤฑrmฤฑzฤฑ mercimeฤin de รถnemli bir kฤฑsmฤฑ gรผbre dรถkรผlmeden ekiliyor. Geรงen yฤฑl buฤday ve arpa eken Gฤฑyasettin Bakฤฑr da bu yฤฑl mercimeฤe yรถnelen รงiftรงilerden. Bakฤฑr, artฤฑk zamlara yetiลemediฤi iรงin gรผbresiz ekim yaptฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.ย
“Gรผbre olmazsa verim alamayฤฑz. Gรผbre olursa yรผzde yรผz fark eder. Mesela dรถnรผm baลฤฑna 17-18 kilo mercimek atฤฑyoruz. Gรผbre atsaydฤฑk yazฤฑn dรถnรผmde 200 kilo kaldฤฑrฤฑrdฤฑk. ลimde gรผbresiz olduฤu iรงin 100 kilo alabiliriz. Tabii o da Allah’tandฤฑr. Herkes periลan, herkes borรง altฤฑnda. ลimdi ben ekiyorum, zarardayฤฑm. Mecburen รงekeceฤiz. Bu sene de Allah vermezse, borรงlarฤฑ vermek iรงin mecburen tarlayฤฑ satacaz.”
Gรผbre firmalarฤฑ, fiyatlardaki artฤฑลฤฑn dรถviz kurundaki yรผkselme ve uluslararasฤฑ piyasalardaki sฤฑkฤฑntฤฑdan kaynaklandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
