ฤฐTร‘den yapฤฑlan yazฤฑlฤฑ aรงฤฑklamayla paylaลฤฑlan raporun รถn sรถzรผnde deฤerlendirmelerine yer verilen Rektรถr Prof. Dr. ฤฐsmail Koyuncu, depremlerin hemen ardฤฑndan inลaat mรผhendisliฤi, jeoloji mรผhendisliฤi, jeofizik mรผhendisliฤi, mimarlฤฑk gibi alanlardaki uzman isimlerden oluลan ฤฐTร’lรผ bilim insanlarฤฑnฤฑn, gruplar halinde bรถlgedeki ลehirlerde inceleme ve gรถzlemlerde bulunduklarฤฑnฤฑ kaydetti.
Deprem bรถlgesindeki ilk tespit รงalฤฑลmalarฤฑnฤฑ sรผratle tamamlayan akademisyenlerin bir รถn rapor hazฤฑrladฤฑklarฤฑnฤฑ aktaran Koyuncu, “Bรถlgedeki depremin analizini yapan, fay hareketliliฤini inceleyen bu raporumuz bir ‘รถn tespit raporu’ olma รถzelliฤini taลฤฑmaktadฤฑr. Deprem felaketinin sonuรงlarฤฑnฤฑ kapsamlฤฑ biรงimde ele alacak olan daha detaylฤฑ bir rapor ise รถnรผmรผzdeki gรผnlerde kamuoyuyla ayrฤฑca paylaลฤฑlacaktฤฑr.” ifadelerini kullandฤฑ.
Raporda, “Depreme dair jeolojik, jeofizik, jeodezi ve jeomorfolojik รถn tespitler”, “Kuvvetli yer hareketlerinin deฤerlendirilmesi”, “Yapฤฑsal hasarlarฤฑn deฤerlendirilmesi”, “Geleceฤe dรถnรผk รงฤฑkarฤฑmlarฤฑn kent planlama ve hฤฑzlฤฑ konut ihtiyacฤฑnฤฑn karลฤฑlanmasฤฑ iรงin kullanฤฑlabilecek inลaat tekniklerinin deฤerlendirilmesi” ve “รevresel altyapฤฑ ve deprem atฤฑklarฤฑ yรถnetimi aรงฤฑsฤฑndan deฤerlendirme” konulu 5 baลlฤฑk yer aldฤฑ.
Tรผrkiye saati ile 04.17’de ve 13.24’te merkez รผssรผ Pazarcฤฑk ve Elbistan olan iki deprem (Mw 7,8 ve Mw 7,7) meydana geldiฤi anฤฑmsatฤฑlan raporda, “Bu depremlerin sonucu รงok geniล bir alanda uydu gรถrรผntรผlerinde yรผzey kฤฑrฤฑฤฤฑ haritalanmฤฑลtฤฑr. Arazide fayฤฑn belirli kesimlerde yรผzey kฤฑrฤฑฤฤฑ gรถzlenmektedir. Fayฤฑn sekmeli yapฤฑsฤฑ ve izi, arazide bilinen hatlara yakฤฑn olmakla birlikte, morfolojik olarak รardak Fayฤฑ’nda sฤฑrtlar ve yamaรงlardan ilerlediฤi gรถrรผlmektedir. Bu depremin arazi izleri ve yรผzey kฤฑrฤฑk haritasฤฑ yepyeni bilgiler iรงermektedir. Birbiriyle iliลkili segmentlerin atฤฑm daฤฤฑlฤฑmฤฑ, bรถlgede aynฤฑ anda Amanos Segmenti’nin 2, รardak Fayฤฑ’nฤฑn 2, Pazarcฤฑk Segmenti’nin 1, Gรถlbaลฤฑ Segmenti’nin 1 baฤฤฑmsฤฑz depremle aynฤฑ anda kฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผndรผrmektedir. Diฤer dikkati รงekici bir unsur Tรผrkiye aktif fay haritasฤฑ ile yรผzey kฤฑrฤฑklarฤฑ birbirlerini รผzerlememekte ve farklฤฑ alanlardan geรงmektedir.” ifadelerine yer verildi.
Raporda, uzak ve yakฤฑn alan sismolojik (BB ve SGM) ve jeodetik (GPS) veri ve gรถzlemlerin ortak ters รงรถzรผmรผ ile 6 ลubat Nurdaฤฤฑ-Pazarcฤฑk ve Ekinรถzรผ depremlerine ait aletsel moment bรผyรผklรผklerinin sฤฑrasฤฑyla 7,8 ve 7,7 olarak hesaplandฤฑฤฤฑ aktarฤฑldฤฑ.
รoklu veri setine baฤlฤฑ yฤฑrtฤฑlma-kayma modellerinin, oluลan her iki deprem iรงin birden fazla fay segmenti รผzerinde yaklaลฤฑk 8-10 metre arasฤฑnda deฤiลen ve arazi gรถzlemleriyle uyumlu yer deฤiลtirme deฤerlerini verdiฤi kaydedilen aรงฤฑklamada, modelleme sonuรงlarฤฑnฤฑn Nurdaฤฤฑ-Pazarcฤฑk ve Ekinรถzรผ depremlerinin kฤฑrฤฑlma sรผrelerinin sฤฑrasฤฑyla yaklaลฤฑk 100 ve 60 saniye olduฤunu ortaya koyduฤu belirtildi.
Statik deฤerlendirmeye gรถre, her iki deprem sonrasฤฑnda en bรผyรผk yatay yer deฤiลtirmenin 4,7 metre ile Ekinรถzรผ istasyonunda elde edildiฤi, Malatya, Gaziantep ve Osmaniye istasyonlarฤฑndaki yatay yer deฤiลtirme deฤerlerinin ise sฤฑrasฤฑyla 69,9, 39,6 ve 29,2 santimetre olarak bulunduฤuna deฤinilen raporda, kinematik deฤerlendirmelerden elde edilen sonuรงlarฤฑn ise genel olarak statik deฤerlendirme sonuรงlarฤฑnฤฑ desteklediฤi vurgulandฤฑ.
Deprem sฤฑrasฤฑnda ivme รถlรงerlerin ve yerleลtirildiฤi binalarฤฑn hasar gรถrmesiyle bazฤฑ istasyonlardan saฤlฤฑklฤฑ veri alฤฑnamadฤฑฤฤฑna iลaret edilen raporda, AFAD’ฤฑn Tรผrkiye ฤฐvme Veritabanฤฑ ve Analiz Sistemi sitesinden 9 ลubat’ta indirilen ivme kayฤฑtlarฤฑ kullanฤฑlarak hesaplanan spektral ivme, hฤฑz ve yer deฤiลtirme bรผyรผklรผklerinin sunulduฤu kaydedildi.
En belirgin yฤฑkฤฑm nedenleri
Kahramanmaraล’ฤฑn Pazarcฤฑk ve Elbistan ilรงelerinde sฤฑrasฤฑyla 7,8 ve 7,7 bรผyรผklรผฤรผnde oluลan ลiddetli depremlerde Doฤu Anadolu Fay Hattฤฑ รผzerindeki 10 ilde รงok sayฤฑda betonarme binanฤฑn yฤฑkฤฑlarak enkaz haline geldiฤi hatฤฑrlatฤฑlan raporda, ลu deฤerlendirmelere yer verildi:
“Yฤฑkฤฑlan binalarฤฑn enkaz haline gelmesi hususunda birรงok parametre etkin olmakla beraber binalarฤฑn yaลฤฑ, temellerin oturduฤu zeminlerin taลฤฑma kapasitelerinin dรผลรผk olmasฤฑ, inลaatlarda kullanฤฑlan malzeme kalitesinin, kolonlar ve kiriลlerin en kesit boyutlarฤฑnฤฑn ve donatฤฑ miktarlarฤฑnฤฑn yetersizliฤi, inลa edildiฤi yฤฑllarda yรผrรผrlรผkte olan yรถnetmeliklere uygun olarak taลฤฑyฤฑcฤฑ sistem elemanlarฤฑnฤฑn inลa edilmemiล olmalarฤฑ, diฤer yapฤฑm kusurlarฤฑ ile bitiลik nizamda inลa edilen binalarฤฑn kat seviyelerinin farklฤฑ olmalarฤฑ gibi hususlar en belirgin yฤฑkฤฑm nedenleri olarak gรถrรผlmรผลtรผr.
Kahramanmaraล ve Adฤฑyaman’da enkaz halindeki binalarฤฑn bรผyรผk รงoฤunluฤunun ilk katlarฤฑnฤฑn ya tamamen veya kฤฑsmen kat mekanizma durumuna gelerek tรผm katlarฤฑn รผst รผste sandviรง ลeklinde ya da yan tarafa doฤru toptan veya kฤฑsmen dรถnerek gรถรงme durumlarฤฑnฤฑn oluลtuฤu gรถrรผlmรผลtรผr. Hatay-Antakya ve Adฤฑyaman-Gรถlbaลฤฑ gibi bรถlgelerde zemin sฤฑvฤฑlaลmasฤฑ etkisiyle binalarฤฑn temel sistemi รถzelliklerine baฤlฤฑ zemine batarak ya binanฤฑn tamamฤฑ yana yatarak ya da kฤฑsmen sฤฑvฤฑlaลan zemine batarak eฤik vaziyette gรถรงtรผฤรผ de gรถrรผlmรผลtรผr. Bu depremler sonucunda, betonarme binalar gibi tรผm yapฤฑlarฤฑn yรถnetmeliklere uygun olarak zemin kapasiteleri yรผksek olan bรถlgelerde projelerine azami รถlรงรผde uygun olarak inลa edilen hastaneler ile bazฤฑ kamu binalarฤฑ, bรถylesine ลiddetli depremler sonucunda binalarda oluลabilecek yapฤฑsal hasarlarฤฑn รงok sฤฑnฤฑrlฤฑ รถlรงรผlerde kalabileceฤini bir defa daha gรถstermiลtir.”
Kullanฤฑlabilecek inลaat teknikleri deฤerlendirildi
Depremlerden etkilenen ve 13,5 milyon kiลinin yaลadฤฑฤฤฑ bรถlgenin deprem รถncesi ve sonrasฤฑ durumu deฤerlendirilen raporda, “Bilimsel temele dayanmayan imar affฤฑ, imar barฤฑลฤฑ gibi mรผhendislik hizmeti almamฤฑล, saฤlฤฑksฤฑz ve gรผvensiz yapฤฑ stokunu yasallaลtฤฑran dรผzenlemelere son verilmeli, doฤal eลikler yeniden yapฤฑlanma sรผrecinde esas alฤฑnmalฤฑ, yeni planlama sรผrecinde kรผltรผr varlฤฑklarฤฑ hariรง bu alanlarda yapฤฑlaลmalara izin verilmemelidir.” รถnerisinde bulunuldu.
Raporda, depremlerden etkilenen bรถlgelerde kentin yeniden yapฤฑlanma sรผrecine iliลkin inลa edilecek konutlarda, zemin koลullarฤฑ ve benzeri birรงok farklฤฑ koลul dikkate alฤฑnarak tรผnel kalฤฑp ile inลa edilen taลฤฑyฤฑcฤฑ sistemler, prefabrike betonarme konutlar ve modรผler รงelik sistemlerin avantajlarฤฑna deฤinilerek, birlikte deฤerlendirilmesi gerektiฤi kaydedildi.
รevresel altyapฤฑ ve deprem atฤฑklarฤฑ yรถnetimi ele alฤฑndฤฑ
Depremlerin, รผstyapฤฑlara olduฤu kadar altyapฤฑlara da zarar verdiฤi belirtilen raporda, รถzellikle ลebeke ve kanalizasyon boru hatlarฤฑnฤฑn hasarlanmasฤฑ ile su temini ve atฤฑk sularฤฑn uzaklaลtฤฑrฤฑlmasฤฑnda akut problemler yaลanabildiฤi kaydedildi.
Bu nedenle deprem sonrasฤฑnda su yoluyla bulaลma potansiyeli yรผksek olan enfeksiyon hastalฤฑklarฤฑ riskinin de arttฤฑฤฤฑna dikkati รงekilen raporda, su kaynaklฤฑ salgฤฑnlarฤฑn รถnlenebilmesi iรงin gรผvenli su teminiyle ilgili teknik รถnlemlerin hฤฑzlฤฑca alฤฑnmasฤฑnฤฑn hayati รถnem taลฤฑdฤฑฤฤฑ aรงฤฑklandฤฑ.
Tahmini atฤฑk miktarฤฑ hesaplandฤฑ
Raporda, depremler sonrasฤฑnda รevre, ลehircilik ve ฤฐklim Deฤiลikliฤi Bakanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan toplam 13 ilde yรผrรผtรผlen hasar tespit รงalฤฑลmalarฤฑ kapsamฤฑnda 16 ลubat itibarฤฑyla 61 bin 722 binada yer alan 263 bin 800 baฤฤฑmsฤฑz birimin acil yฤฑkฤฑlmasฤฑ gereken, aฤฤฑr hasarlฤฑ ve yฤฑkฤฑk olduฤunun ifade edildiฤi belirtildi.
Buna gรถre deprem atฤฑklarฤฑ miktarฤฑ รถn hesaplamalarฤฑ yapฤฑlarak il bazฤฑnda oluลacak tahmini atฤฑk miktarฤฑnฤฑn hesaplandฤฑฤฤฑ kaydedilen raporda, ลu bilgilere yer verildi:
“Toplam deprem atฤฑklarฤฑ miktarฤฑnฤฑn 50 milyon ton ile 110 milyon ton aralฤฑฤฤฑnda olacaฤฤฑ รถngรถrรผlmektedir. Deprem atฤฑฤฤฑnฤฑn en fazla oluลmasฤฑ beklenen iller depremden en รงok etkilenen Hatay, Kahramanmaraล, Malatya, Gaziantep ve Adฤฑyaman’dฤฑr. O nedenle bu illerde deprem atฤฑklarฤฑ iรงin gerekli geรงici ve nihai depolama alanฤฑ ihtiyacฤฑ en yรผksek dรผzeydedir. Bu aรงฤฑdan รถncelikli olarak mevcut sahalarฤฑn kalan kapasitesi belirlenmeli ve gerekmesi halinde yeni geรงici ve nihai depolama alanlarฤฑ tespit edilmelidir. Oluลan atฤฑk miktarฤฑna gรถre bu illeri Osmaniye, Diyarbakฤฑr ve Elazฤฑฤ takip etmektedir. Adana, Kayseri, Kilis, Niฤde ve ลanlฤฑurfa iรงin, nispeten dรผลรผk deprem atฤฑฤฤฑ miktarฤฑ nedeniyle, mevcut sahalarฤฑn yeterli olabileceฤi dรผลรผnรผlmektedir. Ancak yine de mevcut saha kapasitelerinin kontrolรผ gerekmektedir.”
Raporda, binalarฤฑn yฤฑkฤฑmฤฑ, atฤฑklarฤฑn taลฤฑnmasฤฑ ve yรถnetimi sรผrecinde gerekli iล saฤlฤฑฤฤฑ ve gรผvenliฤi รถnlemlerinin alฤฑnmasฤฑ gerektiฤi vurgulanarak, ลunlar kaydedildi:
“Deprem atฤฑklarฤฑnฤฑn geรงici depolama alanlarฤฑna taลฤฑnmasฤฑ, burada atฤฑklarฤฑn iรงerisindeki malzemelerin ayrฤฑlarak bรผyรผk oranda yeniden kullanฤฑm, geri dรถnรผลรผm veya geri kazanฤฑmฤฑnฤฑn saฤlanmasฤฑ, kalan atฤฑklarฤฑn ise tehlikelilik seviyesine gรถre ilgili yรถnetmeliklerde belirtilen hรผkรผmler รงerรงevesinde bertarafฤฑnฤฑn yapฤฑlmasฤฑ gerekmektedir. Geรงici ve nihai depolama alanlarฤฑ atฤฑk miktarฤฑnฤฑ karลฤฑlayacak kapasitede olmalฤฑ, alanlara yetkisiz kiลilerin giriลi sฤฑnฤฑrlanmalฤฑdฤฑr. Yangฤฑn riskinden dolayฤฑ รถzellikle geรงici depolama alanlarฤฑnda atฤฑklar belli bir yรผksekliฤin รผzerinde istiflenmemelidir. Yangฤฑn riski gibi durumlar iรงin gerekli gรผvenlik รถnlemleri alฤฑnmalฤฑdฤฑr.”
Raporda, depremin toplumsal etkilerinin gรถzetilmesi ve onarฤฑlmasฤฑ iรงin kฤฑsa, orta ve uzun vadede รงalฤฑลmalar yapฤฑlmasฤฑ gerektiฤi kaydedildi.
