BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre Bakan Dรถnmez’in de iลaret ettiฤi gibi baลta gaz olmak รผzere, petrol, kรถmรผr ve genel olarak enerji fiyatlarฤฑ rekor seviyelere รงฤฑkmฤฑล durumda.
Doฤalgaz, konutlarฤฑn ฤฑsฤฑnmasฤฑnฤฑ ve bazฤฑ enerji santrallerinin รงalฤฑลmasฤฑnฤฑ saฤladฤฑฤฤฑ iรงin tam da kฤฑล gelirken bรผyรผk รถnem taลฤฑyan bir meta.
Bu yฤฑl Avrupa gaz fiyatlarฤฑnda ลimdiye kadar yรผzde 600’e varan bir yรผkseliล yaลandฤฑ.
Bu da elektrik fiyatlarฤฑna yansฤฑdฤฑ; ฤฐngiltere’de kฤฑsa vadeli elektrik fiyatlarฤฑ bir ara normal seviyesinin 10 katฤฑna kadar รงฤฑktฤฑ.
Yรผkselen gaz fiyatlarฤฑ, gaz ithal ettiฤi รผlkelerle sรถzleลmelerinin bu yฤฑl sona ermesi sebebiyle Tรผrkiye’yi de etkileyecek.
Eski BOTAล (Boru Hatlarฤฑ ฤฐle Petrol Taลฤฑma Anonim ลirketi) yรถneticisi ve enerji uzmanฤฑ Ali Arif Aktรผrk, bu geliลmelerden รถtรผrรผ Tรผrkiye’nin gaz alฤฑm maliyetinin ortalama yรผzde 30-35 artacaฤฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor.
Bu durumun hanehalklarฤฑna nasฤฑl yansฤฑyacaฤฤฑ konusunda ise Aktรผrk, “Bunu tรผketiciye ne ลekilde yansฤฑtฤฑrlar, o artฤฑk Hazine’nin gรผcรผne baฤlฤฑ” diyerek aรงฤฑklฤฑyor.
Evlere verilen doฤalgazda kesintiler beklenmese de doฤalgaz ile รงalฤฑลan santrallerin zora girmesi durumunda elektrik kesintileri yaลanabilir.
Aktรผrk, “Kฤฑล รงok soฤuk geรงerse sฤฑkฤฑntฤฑlฤฑ dรถnemlerde gaz santrallerinin gazฤฑ kesilir, o zaman da elektrik kesintileri baลlar; elektrik kesintilerini de gezdirerek รงรถzerler” diyor.
GazDay Enerji Danฤฑลmanlฤฑk ลirketi Genel Mรผdรผrรผ Mehmet Doฤan da Tรผrkiye’nin gaz alฤฑm faturasฤฑnฤฑn รถnรผmรผzdeki altฤฑ aylฤฑk dรถnemde yaklaลฤฑk 10 milyar dolar artabileceฤini dรผลรผnรผyor.
Bu artฤฑลlarฤฑn bir kฤฑsmฤฑnฤฑn kamu tarafฤฑndan karลฤฑlanmasฤฑ sebebiyle devletin artan gaz maliyetlerinin ne kadarฤฑnฤฑ vatandaลa yansฤฑtacaฤฤฑ henรผz bilinmiyor.
Doฤan ayrฤฑca, “Hรผkรผmet zam yapmasa da siz siz olun gaz kullanmayฤฑn, az kullanmaya รงalฤฑลฤฑn. Sonuรงta bu รผlkeye ve devlete zarar verecek bir ลey. Yalฤฑtฤฑmฤฑnฤฑzฤฑ yaptฤฑrฤฑn, polarlarฤฑnฤฑzฤฑ, kazaklarฤฑnฤฑzฤฑ giyin, evinizi 18 dereceye kurun ki az doฤalgaz tรผketilsin” tavsiyesini veriyor.
Avrupa’daki enerji krizinin nedenleri
รncelikle enerji krizinin neden Avrupa’da baลladฤฑฤฤฑnฤฑ anlatalฤฑm.
Aslฤฑnda krizin nedeni, hem arz hem talep hem de piyasa tarafฤฑnda, รงok fazla unsurun bir araya gelmesiyle ortaya รงฤฑktฤฑ.
Gaza talep yรผkseldi
Pandeminin etkisini azaltmasฤฑyla ekonomik bรผyรผmenin hฤฑzlanmasฤฑ ve sanayi รผretiminin artmasฤฑ, doฤalgaza talebi yรผkselten nedenler arasฤฑnda.
Geรงen kฤฑลฤฑn soฤuk geรงmesi ve evden รงalฤฑลmanฤฑn artmasฤฑyla hanelerin kullandฤฑฤฤฑ doฤalgaz miktarฤฑnฤฑn artmasฤฑ da talebi yรผkseltti.
Avrupa’da geรงen kฤฑล ortaya รงฤฑkan talep, gazฤฑn depolardaki oranฤฑnฤฑn yรผzde 30 gibi endiลe verici seviyelere inmesine neden oldu.
Yeลil politikalarฤฑn gรผรง kazanmasฤฑyla santrallerde kรถmรผr yerine daha yeลil olduฤu kabul edilen doฤalgaz kullanฤฑlmaya baลlandฤฑ.
Avrupa’nฤฑn genelinde rรผzgar ve gรผneล gibi yeลil enerji kaynaklarฤฑ รถnceliklendirildi; nรผkleer santraller kapatฤฑldฤฑ ve kรถmรผr kullanฤฑmฤฑ azaltฤฑldฤฑ.
Ancak rรผzgar ve gรผneลin istikrarlฤฑ bir ลekilde enerji saฤlayamamasฤฑ, doฤalgaza olan talebin artฤฑrdฤฑ.
Arz, talebi karลฤฑlayamamaya baลladฤฑ
รreticiler ise artan bu talebe yetiลemedi.
Gaz santralleri pandemi dรถneminde yapmalarฤฑ gereken bakฤฑmlarฤฑ geciktirince artan talebe olmasฤฑ gerektiฤi kadar yetiลemedi.
Norveรง, beklenenden daha az gaz รผretti.
Hollanda, gaz sahasฤฑ Groningen’deki deprem riski nedeniyle รผretimde kฤฑsฤฑntฤฑya gitti.
Diฤer taraftan Avrupa’nฤฑn en bรผyรผk gaz ithalatรงฤฑsฤฑ olan Rusya ise artan talebe ilave arz ile yanฤฑt vermedi.
Rusya’nฤฑn elindeki Kuzey Akฤฑm 2 kozu
Buna neden olarak da Avrupa’nฤฑn karลฤฑ รงฤฑktฤฑฤฤฑ Kuzey Akฤฑm 2 boru hattฤฑ projesini Rusya’nฤฑn bu vesile ile kabul ettirme gayreti gรถsteriliyor.
Gas&Power Enerji Uzmanฤฑ Emin Emrah Danฤฑล, bu sรผreci, “Baลta Baltฤฑk รผlkeleri, doฤu Avrupa รผlkeleri ve ABD olmak รผzere kimi รผlkeler, Kuzey Akฤฑm 2 doฤalgaz boru hattฤฑnฤฑn inลa edilmesini engelleyemese de iki seneye yakฤฑn bir sรผre geciktirdi” diyerek anlatฤฑyor.
Danฤฑล, Ukrayna’yฤฑ es geรงerek doฤalgaz ihracatฤฑnฤฑn รถnemli bir bรถlรผmรผnรผ Kuzey Akฤฑm 2 ve Tรผrk Akฤฑm 2 boru hatlarฤฑna kaydฤฑrmayฤฑ planlayan Rusya’nฤฑn, AB’nin รงฤฑkardฤฑฤฤฑ engellere ilave gaz tedariฤi yapmayarak yanฤฑt verdiฤini aktarฤฑyor.
Danฤฑล’a gรถre Rusya’nฤฑn Kuzey Akฤฑm 2 boru hattฤฑna gaz doldurmaya baลladฤฑฤฤฑ haberleri gelse de bu hattan gaz akฤฑลฤฑ henรผz baลlamฤฑล deฤil.
Bรผtรผn bunlara bir de finansal piyasalardaki spekรผlatif iลlemler eklenince Avrupa bir enerji krizine girdi.
Avrupa’da yรผkselen fiyatlar ise dรผnyanฤฑn kalanฤฑna da sฤฑรงradฤฑ.
ฤฐflas eden ลirketler, รผretimi kesen fabrikalar
Daha ลimdiden Avrupa’da havlu atan enerji ลirketlerini, รin’de รผretime ara veren fabrikalarฤฑ duymak mรผmkรผn.
Bu krizin en hฤฑzlฤฑ etkisi enerji yoฤun sektรถrlerde gรถrรผlรผyor.
Avrupa’da ลimdiden gรผbre รผreticileri arz kesintisine gitti.
Bu da halihazฤฑrda yรผkselen kรผresel gฤฑda fiyatlarฤฑnฤฑn daha da artmasฤฑna yol aรงabilir.
‘Bรผtรผn mallarฤฑn temininde eksiklik olabilir‘
Enerji uzmanฤฑ Mehmet Doฤan bรผtรผn bu krizde suรงun Avrupa’da olduฤunu dรผลรผnรผyor:
“Avrupa’nฤฑn enerji ihtiyacฤฑ ve talebini doฤru planlayamamฤฑล olmasฤฑndan baลka bir ลey deฤil.”
Doฤan’a gรถre piyasa koลullarฤฑ ve doฤalgaz alฤฑmฤฑ iรงin yapฤฑlan sรถzleลmeler yรผzรผnden bรผtรผn sektรถrlerdeki รผreticiler iรงin adil olmayan bir rekabet ortamฤฑ oluลtu.
Bu yรผzden kimi ลirketlerin รผretimini durdurduฤunu sรถyleyen Doฤan, “Her tรผrlรผ malฤฑn temininde eksiklik, her tรผrlรผ fiyatta yรผkselme beklemek lazฤฑm” diyor.
Tรผrkiye’nin biten ithalat sรถzleลmeleri
Avrupa’da baล gรถsteren bu krize doฤalgazฤฑn neredeyse tamamฤฑnฤฑ ithal eden Tรผrkiye de zor bir dรถnemde yakalandฤฑ.
Tรผrkiye’nin 2021 yฤฑlฤฑnฤฑn sonuna kadar bitmesi beklenen ithalat sรถzleลmeleri var.
Doฤalgaz, boru hatlarฤฑyla taลฤฑnarak evlere ve santrallere ulaลฤฑyor.
Ancak doฤalgazฤฑn ihtiyacฤฑ karลฤฑlayamadฤฑฤฤฑ durumlarda ya da taลฤฑnamadฤฑฤฤฑ yerlerde LNG devreye giriyor.
LNG, doฤalgazฤฑn belirli bir soฤutma iลleminin ardฤฑndan sฤฑvฤฑ hale dรถnรผลtรผrรผlmesiyle elde ediliyor, enerji ihtiyacฤฑnฤฑn olduฤu yerlere kolayca taลฤฑnabiliyor.
Tรผrkiye de doฤalgazฤฑn ihtiyacฤฑnฤฑ karลฤฑlamadฤฑฤฤฑ durumlarda LNG alฤฑmฤฑ gerรงekleลtiriyor.
Tรผrkiye’nin bu kฤฑล da LNG almasฤฑ bekleniyor.
Ancak LNG fiyatlarฤฑnฤฑn da yรผkselmesi de enerji faturasฤฑnฤฑn kabarmasฤฑna yol aรงacak.
Tรผrkiye, doฤalgazฤฑ Rusya, Azerbaycan ve ฤฐran’dan boru hatlarฤฑyla, LNG’yi de Cezayir, Nijerya ve diฤer รผlkelerden gemilerle satฤฑn alฤฑyor.
Tรผrkiye’nin Rusya, Azerbaycan ve Nijerya ile 1990’lฤฑ ve 2000’li yฤฑllarda imzaladฤฑฤฤฑ uzun vadeli doฤalgaz ithalat sรถzleลmelerinin ise bu yฤฑl vadesi doluyor.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanฤฑ Dรถnmez, ilave doฤal gaz anlaลmasฤฑnฤฑn Azerbaycan ile 2024 sonuna kadar geรงerli olmak รผzere yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ.
‘Faturayฤฑ yine biz รถdรผyoruz‘
Gas&Power Enerji Uzmanฤฑ Emin Emrah Danฤฑล, “Dรถviz kurlarฤฑndaki artฤฑลฤฑ da dikkat aldฤฑฤฤฑmฤฑzda enerji fiyatlarฤฑndaki artฤฑลฤฑn hem toplam enerji ithalat faturasฤฑ hem de tรผketicilere uygulanan nihai fiyatlarda รถnรผmรผzdeki dรถnemde artฤฑลlara yol aรงmasฤฑ bekleniyor” aรงฤฑklamasฤฑnda bulunuyor.
Bu yรผzden Danฤฑล’a gรถre konutlarda, fabrikalarda ve iลyerlerinde elektrik ve doฤal azฤฑn verimli kullanฤฑlmasฤฑ kamu kaynaklarฤฑnฤฑn korunmasฤฑ ve karbon salฤฑmฤฑnฤฑ dรผลรผrmek iรงin รถnemli.
GazDay Enerji Danฤฑลmanlฤฑk ลirketi Genel Mรผdรผrรผ Mehmet Doฤan ise kamunun artan maliyetlerinin vatandaลa yansฤฑtฤฑlmasฤฑ gerektiฤi gรถrรผลรผnde.
Doฤan, “Bu fatura hanehalkฤฑna, sanayiye ve enerji santrallerine yansฤฑtฤฑlmalฤฑ, yoksa bรผyรผk bir zararฤฑ olur. ฤฐnsanlarฤฑn yaktฤฑklarฤฑ gazฤฑn fiyatฤฑnฤฑ bilmesi lazฤฑm, devlete gelecek bรผyรผk yรผkรผ daha sonra yine biz รถdรผyoruz” yorumunda bulunuyor.
Yeลil enerji bir hayal mi?
Uzmanlara gรถre Avrupa’daki enerji krizi yeลil politikalarฤฑn da bir sonucu.
Enerji uzmanฤฑ Ali Arif Aktรผrk, karbon nรถtr bir dรผnyanฤฑn hayal olduฤu gรถrรผลรผnde:
“Karbon nรถtr bir dรผnyaya geรงelim, bunu herkes istiyor. Ancak bunu sadece rรผzgarla, gรผneลle, yanฤฑnda bir yedeฤi olmadan yรถnetmenin imkanฤฑ yok.
“Ya nรผkleer santraliniz olacak, ya gaz ya kรถmรผr ya da petrolden elektrik รผreteceksiniz bunlarฤฑn รผretemediฤi dรถnemde.”
Uzmanlarฤฑn รผzerinde anlaลtฤฑฤฤฑ bir diฤer konu da Rusya lideri Vladimir Putin’in elinin Avrupa’ya karลฤฑ gรผรงlenmiล olduฤu.
Putin, ลimdiye kadar yaptฤฑฤฤฑ gibi bundan sonra da her diplomatik meselenin tartฤฑลฤฑlmasฤฑ sฤฑrasฤฑnda gaz kartฤฑnฤฑ masaya koyabilecek.
Aktรผrk buna, “Putin’in bir cรผmlesiyle gaz piyasasฤฑ yรผzde 40 gerileyebiliyor” diyerek รถrnek gรถsteriyor.
Enerji uzmanฤฑ Mehmet Doฤan da Avrupa’nฤฑn yeลil politikalarฤฑna karลฤฑ Putin’in gรผรง kazandฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnde:
“Putin’in aรงฤฑklamalarฤฑnda da bu var, ‘Gazฤฑ istiyor musunuz, istemiyor musunuz? Biz gazฤฑ รผret mi diyeceฤiz รผretme mi diyeceฤiz?'”
Doฤan’a gรถre enerjide yeลil dรถnรผลรผmรผn saฤlanmasฤฑ iรงin kriz yaลanmamasฤฑ gerek:
“รรผnkรผ kriz altฤฑnda kalan bir sistem hiรงbir ลeyle mรผcadele edemez.”
