Buฤday, dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ihracatรงฤฑlarฤฑ Ukrayna ve Rusya‘nฤฑn savaลฤฑ; en รงok รผretim yapan รผlkelerden Hindistan’ฤฑn iรง piyasayฤฑ dengelemek iรงin uyguladฤฑฤฤฑ ihracat yasaฤฤฑ; tรผm dรผnyada enerji ile gรผbre fiyatlarฤฑnฤฑn artmasฤฑ ve iklim krizi nedeniyle yaลanan sorunlarla birlikte son gรผnlerde kรผresel gฤฑda krizinin en ciddi ayaฤฤฑnฤฑ oluลturuyor.
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Birleลmiล Milletler Gฤฑda ve Tarฤฑm รrgรผtรผ (FAO) Tรผrkiye Temsilci Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Ayลegรผl Selฤฑลฤฑk, FAO Gฤฑda Fiyat Endeksi’nin Mart 2022’de bรผyรผk รถlรงรผde Ukrayna’daki savaลฤฑn etkisiyle tรผm zamanlarฤฑn en yรผksek seviyesine ulaลtฤฑฤฤฑnฤฑ, ancak tรผm olumsuzluklara raฤmen รถnceki yฤฑl 777 milyon ton olan kรผresel buฤday รผretiminin, 2022’de 782 milyon tona รงฤฑkmasฤฑnฤฑ beklediklerini belirtiyor.
Dรผnya buฤday ihraรง fiyatlarฤฑ, koronavirรผs pandemisi nedeniyle artan talebi takiben bir รถnceki sezona gรถre yรผzde 9,2 yรผkselmiลti.
Geรงtiฤimiz ay Hindistan’ฤฑn ihracat yasaฤฤฑnฤฑ duyurmasฤฑnฤฑn ardฤฑndan Chicago’da iลlem gรถren buฤday fiyatlarฤฑnฤฑn yaklaลฤฑk yรผzde 6 artmasฤฑyla kรผresel piyasalarฤฑ tedirgin etmiลti.
Tรผrkiye ise hem buฤday รผreten ve ithal eden hem de buฤdayฤฑ iลleyip ihraรง eden bir รผlke. En รงok buฤdayฤฑ ise Rusya’dan ithal ediyor.
TรฤฐK’in, Mayฤฑs ayฤฑ sonunda aรงฤฑkladฤฑฤฤฑ 2022 yฤฑlฤฑnฤฑn ilk bitkisel รผretim tahminlerine gรถre, buฤday รผretiminin bir รถnceki yฤฑla kฤฑyasla yรผzde 10,5 oranฤฑnda artarak 19,5 milyon ton olmasฤฑ bekleniyor.
Fakat รผretimin artmasฤฑ, kรผresel buฤday fiyatlarฤฑnฤฑn yรผkselmesinin Tรผrkiye’ye etkilerini hafifletecek mi?
‘รretim geรงen seneye gรถre artsa da รถnceki yฤฑllarฤฑn altฤฑnda’
TรฤฐK verilerine gรถre, Tรผrkiye’de buฤday รผretimi 2015’te 22 milyon; 2020’de ise 20 milyon 500 bin; 2021 yฤฑlฤฑnda ise 17 milyon 650 bin tondu.
Tarฤฑm ve gฤฑda sektรถrรผne yรถnelik รงalฤฑลan gazeteci ฤฐrfan Donat, “Geรงen yฤฑl kuraklฤฑktan 17 milyon 700 bin ton gibi bir buฤday รผretimi vardฤฑ. Evet geรงen seneye gรถre daha iyi bir rekolte bekleniyor ama uzun yฤฑllar ortalamasฤฑnฤฑn, yani 20 milyon ton seviyesinin biraz altฤฑndayฤฑz” diyor.
Tarฤฑm verileri araลtฤฑrma grubu Gro Intelligence geรงtiฤimiz gรผnlerde, kรผresel gรผbre fiyatlarฤฑnฤฑn geรงen yฤฑl รผรง katฤฑna รงฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑ ve bu yฤฑl dรผnya genelinde mahsul veriminde “รถnemli” bir dรผลme riski olduฤuna dikkat รงekmiลti.
FAO’dan Selฤฑลฤฑk da artan gรผbre ve nakliye maliyetlerinin, รผretici kar marjlarฤฑ รผzerinde รถnemli bir baskฤฑ oluลturduฤunu vurguluyor.
Donat ise gรผbre hammaddelerinin kรผresel bazda yaลadฤฑฤฤฑ fiyat artฤฑลฤฑnda, Rusya gibi รถnemli bir hammadde ihracatรงฤฑsฤฑnฤฑn savaลa girmesinin ve รin’in hammadde ihracatlarฤฑnda kฤฑsฤฑtlamaya gitmesinin etkili olduฤunu ifade ediyor.
“Tedarik tarafฤฑnda yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑlar, stoklarฤฑn zayฤฑf olmasฤฑ, talebin artmasฤฑ gรผbre fiyatlarฤฑnฤฑ ister istemez yรผkseltti” diyen Donat, gรผbre kullanฤฑmฤฑnฤฑn azalmasฤฑndan ve yaฤฤฑล azlฤฑฤฤฑ gibi iklimsel sebeplerden verimin dรผลebileceฤini belirtiyor.
Hasadฤฑn baลฤฑnda olduฤumuzu hatฤฑrlatarak rekolte tahmininin deฤiลebileceฤini ekliyor:
“Bu durumlar tรผm dรผnyada gรผbre krizi yarattฤฑ. Ama Tรผrkiye’deki artฤฑลฤฑn hem dolar bazฤฑnda hem de kur bazฤฑnda etkisini gรถrdรผk, รถzellikle 2021’in son รงeyreฤinden sonra.
“รreticinin bu yฤฑl olmasฤฑ gerektiฤi seviyede gรผbre kullanamadฤฑฤฤฑ biliniyor. Bu nedenle bazฤฑ senaryolara gรถre bu rekolte tahmini 18, 18 milyon 500 bin ton civarlarฤฑnda kalabilir.”
Ziraat Mรผhendisleri Odasฤฑ ฤฐstanbul ลube Baลkanฤฑ Murat Kapฤฑkฤฑran ise bu rakamlarฤฑn 17 milyon 600 bin ton olarak รถngรถrรผldรผฤรผnรผ, hatta kuraklฤฑฤฤฑn bu yฤฑlki รผretimi 15 milyon tonun altฤฑnda bฤฑrakabileceฤini tahmin ettiklerini belirtiyor.
Ukrayna savaลฤฑ ithalat-ihracat dengesini nasฤฑl etkiler?
Tarฤฑm ve Orman Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn Haziran 2021’de yayฤฑmladฤฑฤฤฑ buฤday raporuna gรถre, Tรผrkiye 2020/21 dรถneminde dรผnya buฤday ihracatฤฑnda yรผzde 3,3’lรผk; ithalatฤฑnda yรผzde 4,7’lik bir paya sahipti.
Raporda ABD Tarฤฑm Bakanlฤฑฤฤฑ’ndan aktarฤฑlan veriler, Tรผrkiye’nin aynฤฑ dรถnemde 6 milyon 600 bin tonluk buฤday ihraรง ederek dรผnya sฤฑralamasฤฑnda 9. sฤฑrada olduฤunu gรถsteriyor.
ฤฐrfan Donat geรงen yฤฑl Tรผrkiye’nin 9 milyon tona yakฤฑn bir ithalat yapฤฑp buฤdaya 2,5 milyar dolar gibi bir dรถviz รถdediฤini belirtiyor.
Peki Tรผrkiye bu ihracat ve ithalat dengesinde kendi kendine yetebiliyor mu? Ukrayna ve Rusya’dan tedarikin riske girmesi yurtiรงi kullanฤฑmฤฑ etkiler mi?
Kapฤฑkฤฑran neredeyse 20 yฤฑldฤฑr “nรผfus 65 milyondan 85 milyona รงฤฑksa da”, hรผkรผmetin kendi kendine yetebilme limitinin 22 milyon ton buฤday รผretimi olduฤunu vurguluyor. Ancak bu yฤฑlki rekoltenin 22 milyona ulaลmasฤฑ beklenmiyor.
Donat ise, “Buฤdayda bu sene beklenti kendi kendimize yeteceฤimiz oranlarda gibi gรถrรผnรผyor, baล baลa diyebiliriz ama hem iklimsel sorunlar hem de gรผbre kullanฤฑmฤฑndaki azalma sebebiyle verimin dรผลmesinden dolayฤฑ biraz aรงฤฑฤฤฑmฤฑz olabilir. Ancak aรงฤฑk olsun olmasฤฑn biz Tรผrkiye olarak her yฤฑl buฤday ithalatฤฑ gerรงekleลtiriyoruz รงรผnkรผ sonra bunu iลleyip un, makarna, irmik, bulgur olarak ihraรง ediyoruz” diyor.
“Tรผrkiye un ihracatฤฑnda dรผnya birincisi, makarnada ฤฐtalya’dan sonra dรผnya ikincisi ama hammadde tedarikinde Rusya’ya baฤฤฑmlฤฑ” sรถzleriyle ithalatฤฑn รถnemini vurguluyor.
Kapฤฑkฤฑran ise ithalatฤฑn sadece buฤdayฤฑn iลlenip ihraรง edilmesine deฤil aynฤฑ zamanda iรง piyasa tรผketimine de ayrฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor:
“Yaptฤฑฤฤฑmฤฑz bir รงalฤฑลmada gรถrdรผk ki รถrneฤin 9 milyon 200 bin ton ithalat yapฤฑldฤฑฤฤฑnda 6, 6 buรงuk milyon tonu sanayiciler tarafฤฑndan kullanฤฑlmak iรงin ithal edilmiล, geri kalan kฤฑsmฤฑ iรง piyasa tรผketimine harcanmฤฑล ya da iรง yetersizliฤin karลฤฑlanmasฤฑ iรงin kullanฤฑlmฤฑล diyebiliriz.
“Son รผรง, dรถrt yฤฑlda yeterlilik yรผzde 107 iken รถnce 102’ye sonra 97’ye ve ardฤฑndan yรผzde 82’ye kadar indi. Yaklaลฤฑk bir buรงuk senedir de TรฤฐK bu konuda bir veri aรงฤฑklamฤฑyor.”
Kapฤฑkฤฑran ayrฤฑca, “Tarฤฑm arazilerinin azalmasฤฑnda en รถnemli payฤฑ hububat oluลturuyor. Yaklaลฤฑk 2 milyon 300 bin hektar var buฤday ekiminden vazgeรงilen” diyor.
Ekimin azalmasฤฑnฤฑn yanฤฑ sฤฑra iklim krizi ve kuraklฤฑk nedeniyle arazi baลฤฑna dรผลen verimliliฤin azalmasฤฑ; gรผbre fiyatlarฤฑnฤฑn รถnce 12, 13 katฤฑna kadar รงฤฑkฤฑp sonra รผรง, dรถrt kat seviyesine sabitlenmesi; mazot fiyatlarฤฑnฤฑn 6, 6 buรงuk liralardan 26, 27 liralara รงฤฑkmasฤฑ; elektrik ve tarฤฑm ilacฤฑ รผcretleri gibi arazi fiyatlarฤฑ fahiล olarak artmasฤฑnฤฑn rekoltenin dรผลebileceฤi anlamฤฑna gelebileceฤini vurguluyor.
Savaลฤฑn gidiลatฤฑ ve Ukrayna’daki รผlkeden รงฤฑkarฤฑlamayan tahฤฑlฤฑn kullanฤฑlฤฑp kullanฤฑlamayacaฤฤฑ Tรผrkiye’yi de etkileyecek.
Ayลegรผl Selฤฑลฤฑk, “Tรผrkiye buฤday ithalatฤฑnฤฑn yaklaลฤฑk yรผzde 87’sini Rusya ve Ukrayna’dan yapฤฑyor. Bu nedenle, iki รผlke arasฤฑnda yaลanan krizin kรผresel ve ulusal anlamda olumsuz etkilerini derinden hissedebiliriz” diyor.
Donat ise, Rusya’dan buฤday tedarikiyle ilgili ลu an iรงin Tรผrkiye’nin bir problem yaลamadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor:
“Yine de savaลฤฑn yarattฤฑฤฤฑ ek maliyet var mฤฑ? Evet var. Alternatif konusu Hindistan dรผลรผnรผlmรผลtรผ ama yasak kararฤฑ geldi. Kanada, ABD olabilir ama fiyat ve maliyet Rusya kadar uygun olmayabilir. Yanฤฑ baลฤฑmฤฑzdaki Rusya’dan gelecek buฤdayฤฑn lojistik maliyetiyle dรผnyanฤฑn diฤer ucundan gelecek รผrรผn maliyeti aynฤฑ olmaz.
“รretimin 24, 25, 26 tonlara รงฤฑkmasฤฑ lazฤฑm ki Tรผrkiye hem iรง piyasada kendi kendine yeterliliฤini artฤฑrsฤฑn hem de o arz fazlasฤฑyla ihracata konu olan hammaddeyi de kendi elde etsin.”
Donat ayrฤฑca Ukrayna’daki tahฤฑlฤฑn kullanฤฑlabilmesi durumunda buฤday fiyatlarฤฑnda kฤฑsmi bir gevลeme olabileceฤini ancak buradan “รงok anlamlฤฑ bir geri รงekilme beklenmemesi” gerektiฤini belirtiyor.
‘TMO stoklarฤฑ iรง piyasadan doldurabilir’
Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) geรงtiฤimiz gรผnlerde hububat alฤฑm fiyatlarฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ. Buna gรถre ilk kez farklฤฑ bir uygulamaya gidildi.
Destek primi, ton baลฤฑna TMO’ya satฤฑลta 1.000, serbest piyasaya satฤฑลta 100 lira olarak sunuldu.
Bu politika aรงฤฑkรงa รงiftรงinin TMO’ya satฤฑลฤฑnฤฑ artฤฑrmayฤฑ hedefliyor.
Donat bu deฤiลimi ลu ลekilde yorumluyor:
“Geรงtiฤimiz yฤฑllarda hem iรง piyasada hem de dรผnyada buฤday fiyatlarฤฑ aลฤฑrฤฑ derecede yรผkselince รงiftรงi buฤdayฤฑ TMO’ya satmak istememiลti. TMO fiyat artฤฑrฤฑmฤฑna gitmeyince stoklarฤฑ dolduramadฤฑ ve ithalata yรถneldi. Buฤdayฤฑ yoฤunluklu olarak Rusya’dan ithal etti.
“Bu sefer eleลtiri konusu oldu รงรผnkรผ iรงeride รงiftรงiye 2 bin 250 lira verilirken Rusya’dan buฤday 6 bin liraya alฤฑndฤฑ. Neden bu para Tรผrk รงiftรงisine verilmedi dendi.
“Bu sene aรงฤฑklanan fiyatlar an itibariyle รงiftรงi tarafฤฑndan makul karลฤฑlanฤฑyor. Ama yarฤฑn bugรผn dรผnyada buฤday fiyatlarฤฑ artฤฑลa geรงerse ya da iรง piyasada, borsada yine fiyatlar hareketlenirse, TMO’nun fiyatฤฑ yine piyasanฤฑn altฤฑnda kalฤฑrsa, yine TMO stoklarฤฑnฤฑ iรง piyasadan dolduramayabilir.
“Fiyatlarฤฑ geliลmelere gรถre haftalฤฑk ya da aylฤฑk revize ederlerse, รผretici lehine bunu sรผrdรผrรผrse o zaman hem รผreticinin kazandฤฑฤฤฑ makul ve beklenen bir fiyat oluลur hem de TMO stoklarฤฑnฤฑ doldurur.”
