Son yฤฑllarda dรผnyanฤฑn รผretim merkezi haline gelen รin’de fabrikalarฤฑn kapanmasฤฑ ya da รผretim kapasitelerini dรผลรผrmesi รผrรผn tedarikinde sorunlara yol aรงarken, bunun diฤer รผlkelere yayฤฑlmasฤฑ ve talebi etkilemesiyle kรผresel ekonominin aynฤฑ anda nadir gรถrรผlen “arz ve talep ลoku” ile karลฤฑ karลฤฑya kalabileceฤinden endiลe ediliyor.
Arz ลoku, “bir รผrรผn veya emtia arzฤฑnda beklenmedik deฤiลiklik” olarak ifade edilirken, talep ลoku da “belirli bir รผrรผn veya mรผlk iรงin talep seviyesindeki ani deฤiลiklikler” ลeklinde nitelendiriliyor.
Kรผreselleลme sรผrecinin hฤฑzlanmasฤฑyla birlikte dรผnya รงapฤฑnda รผlkelerin ekonomik yapฤฑlarฤฑ birbirine daha baฤฤฑmlฤฑ hale geldi. Bu durum, dรผnyanฤฑn herhangi bir yerinde karลฤฑlaลฤฑlan olaฤanรผstรผ durumlarฤฑn domino etkisi yaratarak kรผresel bir sorun haline gelebilmesinin รถnรผnรผ aรงtฤฑ.
Tarihte yaลanan รถrneklerine bakฤฑldฤฑฤฤฑnda, 1970’li yฤฑllara kadar รงok daha fazla etkili olan talep kaynaklฤฑ iktisadi ลoklarฤฑn yerini bu dรถnemden sonra arz ลokuna bฤฑraktฤฑฤฤฑ gรถrรผlรผyor. Her iki ลokun aynฤฑ anda gerรงekleลmesi durumunda kullanฤฑlan “ikiz ลok” kavramฤฑ ise nadir bir durum olarak nitelendiriliyor.
ฤฐktisadi literatรผrde, arz ลokuna en iyi รถrnek olarak 1970’li yฤฑllarda รถzellikle petrol fiyatlarฤฑndaki artฤฑล sonrasฤฑ yaลanan kriz gรถsteriliyor. Bu dรถnemde petrol fiyatlarฤฑndaki hฤฑzlฤฑ artฤฑล, รผlkelerin รงฤฑktฤฑ dรผzeylerini olumsuz etkilemiล, ekonomiler ciddi zarar gรถrmรผลtรผ.
Analistler, fฤฑrtฤฑna, tsunami, deprem, savaล ve grev gibi durumlarฤฑn arz ลoklarฤฑna sebep olduฤunu belirtirken, koronavirรผs salgฤฑnฤฑ รถzelinde ise merkez bankalarฤฑnฤฑn gevลek para politikasฤฑnฤฑn veya hรผkรผmetlerce uygulamaya konan ek mali teลviklerin kรผresel ekonomi รผzerindeki negatif etkileri dengelemede yetersiz kalabileceฤini vurguluyor.
Tedarik zincirindeki aksamalar ile “arz ลoku” yolda
รin, ulaลtฤฑฤฤฑ รผretim kapasitesiyle birรงok รผrรผnde dรผnyada sรถz sahibi ve 1,3 milyarฤฑn รผzerindeki nรผfusuyla dรผnyanฤฑn รถnemli tรผketim merkezlerden birisi…
Dรผnyada tรผketime sunulan รผrรผnler รผzerindeki “รin malฤฑ” damgasฤฑ her geรงen gรผn artฤฑyor. รyle ki bazฤฑ รผrรผnlerde satฤฑลฤฑ sunulan รผrรผnlerin tamamฤฑna yakฤฑnฤฑ รin damgasฤฑ taลฤฑyor ve bu anlamda รผlke “dรผnyanฤฑn รผretim motoru” olarak nitelendiriliyor.
Kiลisel bilgisayar (PC), klima, enerji tasarruflu lamba, gรผneล enerjisi paneli ve cep telefonlarฤฑnda dรผnyadaki รผretimin yรผzde 70’inden fazlasฤฑnฤฑ yapan รผlke, ayakkabฤฑ, รงimento, elektronik ekipman, makine, motor ve pompa, mobilya, tฤฑbbi, teknik ekipmanlarฤฑ ve demir-รงelik รผrรผnlerinde รถnemli miktarda รผretim gerรงekleลtiriyor.
รte yandan, dรผnya รงapฤฑnda birรงok ลirket de รผretim iรงin ihtiyaรง duyduฤu malzemeyi almakta zorluk yaลฤฑyor. Merkezi รin’de bulunan birรงok ลirket รผlkede รผretim gerรงekleลtiremezken, bu durumun yatฤฑrฤฑmlarฤฑ da azalttฤฑฤฤฑ, kรผresel ekonomik bรผyรผmeye ciddi zarar verdiฤi belirtiliyor.
Hal bรถyle iken koronavirรผs nedeniyle baลta รin olmak รผzere dรผnya รงapฤฑnda รผretimde meydana gelen aksamanฤฑn “arz ลokuna” yol aรงacaฤฤฑ endiลeleri yรผksek sesle dillendirilmeye baลlandฤฑ.
Dรผnya Bankasฤฑ verilerine gรถre, รin, 13,6 trilyon dolarlฤฑk GSYH ile dรผnyanฤฑn ikinci en bรผyรผk ekonomisi konumunda. รlkenin 2018 itibarฤฑyla mal ve hizmet ihracatฤฑ 2,7 trilyon dolara, ithalatฤฑ da 2,6 trilyon dolara yaklaลtฤฑ. Bu rakamlarla รin, dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ihracatรงฤฑsฤฑ konumunda bulunuyor.
ฤฐthalat aรงฤฑsฤฑndan ise dรผnya ikinciliฤi unvanฤฑnฤฑ taลฤฑyan รin’in tedarik zincirinde yaลanan aksamalarฤฑn, kรผresel ekonomiye de ciddi zarar vermesi beklenirken, “arz ลoku gรถrรผndรผ” yorumlarฤฑ yรผksek sesle tartฤฑลฤฑlmaya baลlandฤฑ.
“Kรผresel bir arz krizi, zaten zayฤฑflayan imalat sektรถrรผnรผ vurabilir”
Kรผresel yatฤฑrฤฑm ลirketi Nuveen’in yatฤฑrฤฑm stratejisi uzmanlarฤฑndan Brian Nick, yatฤฑrฤฑmcฤฑlar iรงin yazdฤฑฤฤฑ bilgi notunda, “รin’de ortaya รงฤฑkmasฤฑ nedeniyle koronavirรผs, kรผresel ekonomiye hem bir talep hem de bir arz ลoku. ลubat ayฤฑndaki anket verileri, รin dฤฑลฤฑnda talebin saฤlam kaldฤฑฤฤฑnฤฑ ve arz sorunlarฤฑnฤฑn รถnemli risk olduฤunu gรถsteriyor.” deฤerlendirmelerinde bulundu.
Nick, bugรผne kadar รin dฤฑลฤฑnda talepte bir sorun yaลanmadฤฑฤฤฑna iลaret ederek, รin, Gรผney Kore ve Japonyaโdan kaynaklanan kรผresel tedarik zincirlerindeki aksamalarฤฑn bรผyรผk olasฤฑlฤฑkla รผretime zarar vereceฤini belirtti.
Tarihte bรผyรผk ve olumsuz arz ลoklarฤฑnฤฑn nadir olduฤunu vurgulayan Nick, 1970’lerin baลฤฑnda ve sonundaki petrol ลoklarฤฑnฤฑn belki de en iyi รถrnekleri sunduฤunu kaydetti.
Nick, “Eฤer Asya’da รผretim daha da kรถtรผleลirse ve bu ikinci รงeyrekte de devam ederse kรผresel bir arz krizi, zaten zayฤฑflayan imalat sektรถrรผnรผ vurabilir. Bunun da etkisi istihdam ve kรผresel ekonomide daha bรผyรผk hissedilir.” deฤerlendirmesinde bulundu.
“Koronavirรผs bรผyรผmeyi dรผลรผrecek, maliyetleri ve enflasyonu artฤฑracak negatif bir arz ลoku”
Dรผnyaca รผnlรผ ekonomist Nouriel Roubini de koronavirรผs konusunda en kรถtรผsรผnรผn daha yaลanmadฤฑฤฤฑnฤฑ, piyasalarฤฑn kendisini kandฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ belirterek, maliyetleri ve enflasyonu artฤฑracak negatif bir arz ลoku olduฤunu, salgฤฑnฤฑn ekonomilerin bรผyรผmesini dรผลรผreceฤini ve merkez bankalarฤฑnฤฑn para politikalarฤฑnฤฑn bu sorunu รงรถzemeyeceฤini ileri sรผrdรผ.
Krizleri รถnceden bilmesiyle รผnlenen ve “kriz kahini” olarak anฤฑlan Roubini, “Koronavirรผs salgฤฑnฤฑ bรผyรผmeyi dรผลรผrecek, maliyetleri ve enflasyonu artฤฑracak negatif bir arz ลokudur. Para politikalarฤฑ bu sorunu รงรถzemez.” ifadelerini kullandฤฑ.
“Tedarik ลoklarฤฑnฤฑ dengelemek eฤer mรผmkรผnse รงok karmaลฤฑk”
UniCredit Bank Baลekonomisti Erik Nielsen ise “Yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn, karar alฤฑcฤฑlarฤฑn ekonomiyi canlandฤฑrma รงabalarฤฑ kฤฑsmen talep ลoklarฤฑnฤฑ ele alabilir ancak tedarik ลoklarฤฑnฤฑ dengelemek eฤer mรผmkรผnse รงok daha karmaลฤฑk. ลรถyle dรผลรผnรผn; รin, virรผs nedeniyle 70 bin sinema salonunu kapattฤฑ. Bu bir arz ลoku ve hiรงbir gelir (talep) teลviki bilet satฤฑลlarฤฑnฤฑ artฤฑrmayacak. Tabii ki insanlar evde gรถrdรผฤรผmรผz film ve oyunlarฤฑn indirme sayฤฑsฤฑnฤฑ artฤฑrabilir ancak bu genel ekonomi aรงฤฑsฤฑndan okyanusa dรผลen damlalardan baลka bir ลey deฤildir.” diye konuลtu.
